domingo, 31 de decembro de 2023
Feliz 2024
sábado, 30 de decembro de 2023
La Internacional Cinéfila 2023
[A. LAS 5 PELÍCULAS DEL AÑO. Cinco películas vistas en el 2023 estrenadas en salas, festivales o plataformas]
Por orden alfabética de cineastas:
AKU WA SONZAI SHINAI / EVIL DOES NOT EXIST (Ryusuke Hamaguchi, Japón, 2023)
Que después del éxito mundial de Drive My Car Hamaguchi realice una película mucho más pequeña y enigmática es una muestra más de su condición de cineasta mayor.
IL SOL DELL'AVVENIRE / A BRIGTHER FUTURE / EL SOL DEL FUTURO (Nanni Moretti, Italia-Francia, 2023)
Hora y media de felicidad y lucidez política. Eterno agradecimiento a Moretti (y a Battiato).
SAMSARA (Lois Patiño, España, 2023)
Las salas de cine de siempre (pantalla grande, sala oscura) existen para vivir experiencias así.
PASSAGES (Ira Sachs, Francia-Alemania, 2023)
Es incomprensible que una película como esta no haya estado presente (y triunfado) en la competición principal de cualquiera de los grandes festivales europeos.
LAST THINGS (Deborah Stratman, EUA, 2023)
No podría haber película menos antropocéntrica que esta, ni más inteligentemente científica, y por esa razón es el antídoto perfecto contra los excesos ególatras de nuestro tiempo.
[B. ÓPERA PRIMA]
BÊN TRONG VÒ KÉN VÀNG / INSIDE THE YELLOW COCCOON SHELL (Thien An Pham, Vietnam-Francia-Singapur-España, 2023)
La constatación de que el cine puede reinventarse constantemente en cualquier país y sin prejuicios sobre hombros de gigantes (gigantes como Bi Gan, por ejemplo).
[C. PELÍCULA DE MI PAÍS]
SAMSARA (Lois Patiño, 2023) es la mejor película del país que indica mi pasaporte, o sea, de producción española. De mi patria lingüística elijo dos cortos portugueses, 2720 de Basil da Cunha y CORPOS CINTILANTES / SHIMMERING BODIES de Inês Teixeira.
[D. LIBROS. Tres libros de cine esenciales en nuestras biografías como cinéfilos]
No soy un fervoroso consumidor de “libros” de cine, que entre mis preferencias está muy por debajo de otras temáticas como la astronomía y materias afines; mis lecturas cinéfilas están más asociadas al presente que relatan las revistas en papel o digitales. Hay, por supuesto, libros que me gustan mucho, pero no pienso en ellos como “revelaciones” que hayan marcado un antes y un después evidente. Por orden cronológico, en mi adolescencia el libro-entrevista de Truffaut a Hitchcock EL CINE SEGÚN HITCHCOCK / LE CINÉMA SELON ALFRED HITCHCOCK me descubrió como un cineasta pensaba y destripaba sus propias películas. Soy, en general, un lector entusiasta de las conversaciones largas con cineastas, incluso cuando mienten o se muestran reservados en extremo; me interesa poco o nada, por el contrario, el formato “entrevista de 3000 caracteres” típico de las revistas y periódicos con motivo de un estreno cinematográfico, porque tienden a repetir frases hechas y argumentos que suenan siempre a “nota de intenciones”. Casi diría que cualquier libro de entrevistas me interesa, de Bogdanovich a Andrew Sarris (siento especial cariño, por razones personales, a dos volúmenes de Sarris que publicó en España la editorial Magisterio Español en los 70: tengo el mismo libro dos veces, regalo, en diferentes momentos, de dos amigos escritores ya fallecidos que los quitaron de sus bibliotecas para mí). Hay una compilación de entrevistas con Ousmane Sembene editada por Annett Busch y Max Annas (University Press of Mississippi / Jackson) a la que regreso con frecuencia.
El libro de Tag Gallagher sobre John Ford, JOHN FORD. EL HOMBRE Y SU CINE / JOHN FORD. THE MAN AND HIS FILMS, es un monumento (aunque como fordiano entusiasta me desconcierta la dureza con la que trata algunas películas por las que siento inmensa estima, en particular Sergeant Rutledge).
Por último, quiero citar LA HIPÓTESIS DEL CINE / L'HYPOTHÈSE CINÉMA de Alain Bergala como tratado ejemplar sobre el aprendizaje (o más bien la "transmisión") del cine.
Martin Pawley. Pode consultarse a votación completa e todas as listaxes e textos individuais no imprescindíbel sitio web do promotor da iniciativa, o crítico arxentino Roger Koza.
* * * *
sábado, 9 de decembro de 2023
Lois Patiño, camiño de perfección
Premio Especial do Xurado na competencia "Encounters" do Festival de Berlín, a terceira longametraxe do galego Lois Patiño, Samsara, estréase nos cinemas o próximo 20 de decembro. E é a través da comuñón colectiva dunha sala escura como mellor se pode gozar a sublime experiencia meditativa e sensorial que nos propón este filme cargado de emoción e de beleza, unha das obras maiores de 2023.
![]() |
| Lois Patiño. Imaxe: Julia Llerena. |
Poucos cineastas hai hoxe no mundo cuxa obra,como a de Lois Patiño, amose unha mestura tan precisa de evolución e coherencia, de transformación constante que se afirma nos chanzos precedentes, en todo o aprendido mais tamén nunha vontade permanente de experimentación. Ao pensar con perspectiva a súa traxectoria, que se estende xa por quince anos, chego á conclusión de que, con independencia da súa calidade, ningún dos seus filmes foi prescindíbel, en canto a que todos eles serviron para introducir ensaios e variacións nun itinerario estético que sumou de maneira fértil intuición, estudo e traballo. Non habería hoxe Samsara se non houber antes Lúa Vermella e Costa da Morte, e esas dúas non existirían sen a primitiva exploración do espazo e o tempo nas series Paisaje Distancia e Paisaje Duración, sen pensar a paisaxe primeiro como un laboratorio baleiro que, a partir dun certo momento, comeza a dotarse de presenza humana. A fascinación estética pola relación entre a paisaxe e o corpo, dun corpo que se dilúe na inmensidade e a marabilla da natureza, dá paso a algo máis profundo, a modelaxe conxunta entre esa natureza e o pobo que a habita. En conversa durante a Seminci de Valladolid, o cineasta reflexiona sobre a súa propia aprendizaxe (...)
Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 9 de decembro de 2023. As persoas subscritas poden lela en liña neste enderezo.
sábado, 2 de decembro de 2023
O rastro do poético. Entrevista a Bernardo Atxaga.
![]() |
| Bernardo Atxaga. Imaxe: Jone Irazu. |
Antes de nada, como está?
Ben, estou ben, mais teño a sensación de estar como nunha paréntese.
Non sei como será de longa, mais teño a sensación de que debo facer un punto e aparte,
teño que pensar. Teño que pensar o futuro en cifras pequeniñas. Quero dicir, pensar a
cinco anos vista, que ao mellor xa é moito. Non é un momento agre, en absoluto, até ten
certa dozura a sensación de estar aquí despois de tanto tempo e de que a miña cabeza
segue traballando, que é moito máis nova a miña cabeza ca o meu corpo. Quizais se
deba a que o meu corpo ten que adaptarse aínda a esa situación, a esa
descompensación entre a cabeza e o corpo.
Este “punto e aparte” pode mudar a túa visión da literatura, facela máis independente
dos formatos canónicos?
Pola miña propia experiencia como lector, non creo en ningunha clase de
padróns. Paréceme que actúan de forma contraria ao que exixe a literatura, os padróns
actúan á contra, son factores negativos que levan ao estereotipo, ao tópico literario.
Quizais de aquí en adiante saian cousas máis fragmentarias. Alí onde eu vexo o que me
parece unha mina poética, vou aló e intento tirar algo desa mina. Poden ser fragmentos
de vinte páxinas, de corenta ou de catro. Teño na mesa unha morea de escritos e
materiais e o único que me falta, outra vez, é o corpo. Fisicamente non estou a punto.
Cánsome demasiado escribindo, preciso certa concentración (...)
Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 2 de decembro de 2023. As persoas subscritas poden lela en liña neste enderezo.
venres, 1 de decembro de 2023
Manifiesto por la oscuridad
Se edita en España un libro de Johan Eklöf que pone el foco en el impacto ambiental de la contaminación lumínica.
* * *
En 2012 el Festival de Locarno programó en su impresionante Piazza Grande, un cine al aire libre en el que caben 8000 personas, el documental del veterano cineasta suizo Markus Imhoof More Than Honey, en España Mucho más que miel en su muy limitado estreno dos años después. De la película, que expone el rol decisivo de las abejas y el justificado miedo ante su desaparición, me impresionaron de forma especial dos cosas. Una de ellas
era la figura del «apicultor trashumante», que paseaba sus colmenas por Estados Unidos durante todo el año, de California para la temporada de almendras y cerezas en febrero a Washington para la polinización de manzanos y albaricoques en primavera, con traslado a Dakota del Norte para producir miel en verano y regreso de las colonias hacia el oeste en octubre. Los camiones recorrían miles de kilómetros con su carga de obreras, nunca mejor dicho: el empresario cobra cientos de miles de dólares por alquilar los servicios de sus trabajadoras para polinizar, por ejemplo, los almendros cuyos frutos comemos luego aquí. Sean humanos o himenópteros, el capitalismo siempre encuentra cuerpos de los que extraer beneficio.
La otra escena del documental que se me quedó grabada, aún más inquietante, era la de las regiones de China sin apenas abejas. Para que tenga lugar la polinización es necesario el trabajo manual de muchas personas que pintan con polen cada flor, una a una. No hay dudas sobre la pobre eficiencia del método, pero tampoco hay alternativa una vez que hemos destruido el recurso ecológico original.
El Manifiesto por la oscuridad de Johan Eklöf, editado por Rosamerón, se hace eco de esa imagen distópica del esfuerzo humano en favor de la reproducción vegetal: «No sabemos si en el futuro nuestras oficinas de empleo contratarán a polinizadores profesionales para los cultivos, pero lo indudable es que, a medida que el número de insectos se reduzca, la humanidad se verá afectada». El autor es doctor en zoología, así que no sorprende que su muy bien documentado libro dedique la mayoría de las páginas al impacto de la contaminación lumínica
en el reino animal, con insectos, aves y murciélagos –sobre los que Eklöf es especialista– como víctimas obvias, pero no únicas. «Dos veces al día», recuerda, «tiene lugar la migración más grande del planeta. Plancton, crustáceos, moluscos, pequeños peces y una miríada de organismos viajan entre las aguas oscuras de las profundidades del océano y las más claras de la superficie. Esto sucede no solo en los océanos, sino también en los lagos: cada noche, millones de animales emergen hacia las aguas superficiales para luego
sumergirse lentamente al amanecer». Las variaciones naturales diarias del nivel de luz inducen ese camino de ida y vuelta esencial en los ecosistemas a no ser, claro, que la iluminación artificial imponga sus erradas reglas. No se me ocurre libro más provechoso que este para que el Presidente del Gobierno y la Ministra de Transición Ecológica entretengan sus horas de descanso navideño.
Martin Pawley. Artigo publicado na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 294, decembro de 2023.
xoves, 30 de novembro de 2023
Entrevista a Roee Rosen
Es escritor, artista visual y cineasta. Cuando tiene una idea para hacer algo, ¿cómo decide el formato de expresión?
Nunca sé inicialmente qué van a ser la mayoría de mis obras. Justine Frank comenzó como una idea cinematográfica, evolucionó hasta convertirse en un texto pseudoteórico sobre un libro que no existía y luego comencé a hacer las pinturas. Sentí que ella se apoderó de mi vida, realmente tuve que renunciar a Roee Rosen durante unos años y hacer solo Justine Frank. Hay algo cómico en esto y es que si hago una película, no pinto, y si pinto, no hago películas. Es un descontento permanente (...)
Martin Pawley. Entrevista completa a Roee Rosen no número 183, de decembro de 2023, da revista Caimán Cuadernos de Cine.
Intersección 2023
La visita del artista israelí
Roee Rosen (1963) marcó la sexta edición de Intersección, Festival de Arte Audiovisual Contemporáneo de A Coruña, que ya desde su nombre anuncia la voluntad de prestar atención a obras que buscan espacios comunes entre el cine y otras disciplinas artísticas. El trabajo siempre provocador de Rosen podría servir como paradigma, con películas que adoptan la forma de un monólogo cómico finalmente perturbador (Hilarious), una opereta sobre un aspirador que acaba señalando las políticas migratorias represivas de Israel (The Dust Channel) o un programa infantil de televisión que pretende contar La metamorfosis de Kafka y deriva en una singular reflexión sobre qué significa ser menor baj
o diferentes marcos legales (Kafka for Kids) (...)Martin Pawley. Artigo completo publicado no número 183, de decembro de 2023, da revista Caimán Cuadernos de Cine.
martes, 14 de novembro de 2023
A barreira invisíbel. Actores e actrices afroamericanos no Hollywood clásico.
A negación xeneralizada das problemáticas raciais no cinema de Hollywood dos anos 30 e 40 realza aínda máis as escasas películas que as trataron de forma explícita. Non facilitou as cousas o infame “código de produción”, a autocensura asumida polas grandes compañías a partir de 1934 que, entre outras moitas cousas, prohibía a presentación en pantalla de relacións sexuais entre persoas de pel branca e negra (“miscegenation is forbidden”); mais con código e sen el a sociedade afroamericana tivo durante décadas no cinema estadounidense unha presenza anecdótica, subalterna, a das criadas sureñas e os bondadosos “tíos Tom”.
Entre as nobres excepcións está o clásico de John M. Stahl Imitation of Life (1934). A amizade entre unha muller negra (Louise Beavers) e unha muller branca (Claudette Colbert) deriva mesmo nun negocio culinario de éxito, mais o drama está latente: a filla da primeira é de pel moi clara e fai todo o posíbel por pasar por branca, renunciando expresamente ás súas orixes e á súa propia nai camiño dun final de irrefreábel emotividade. O sublime remake de Douglas Sirk de 1959 limita a relación afectiva entre as nais ao plano doméstico, e así Juanita Moore é a amorosa criada dunha Lana Turner que alcanza no teatro un éxito tardío. O curioso é que mentres na versión de Stahl a muller que nega a súa identidade si está encarnada por unha actriz de ascendencia afroamericana, Fredi Washington, na de Sirk o personaxe asúmeo Susan Kohner, filla da mexicana Lupita Tovar.
Ante a escaseza de proxectos apetecíbeis creou unha produtora, HarBel, coa que desenvolveu unha xoia do cinema negro, Odds Against Tomorrow (Robert Wise, 1959), escrita polo “blacklisted” Abraham Polonsky, ao redor dun roubo con desenlace fatal e marcado polo racismo dun dos participantes, Robert Ryan. Os receos raciais están tamén presentes nunha apaixonante ficción post-apocalíptica, The World, the Flesh and the Devil (Ranald MacDaugall, 1959), con Belafonte, Mel Ferrer e Inger Stevens como aparentes únicos humanos vivos despois dunha catástrofe atómica. Da mesma xeración é Brock Peters, lembrado como o Tom Robinson de To Kill a Mockingbird (Robert Mulligan, 1963) mais especialmente digno de eloxio pola súa actuación na sensacional The Pawnbroker (Sidney Lumet, 1964) facendo de xefe dunha banda criminal que utiliza como tapadeira para o lavado de capitais a casa de empeños dun Rod Steiger atormentado polo recordo dos campos de concentración.
![]() |
| Imitation of Life (John M. Stahl, 1934) |
A posibilidade de ascenso social asociada ao “passing” é un aspecto central en Pinky (Elia Kazan, 1949). A moza do título, a branca Jeanne Crain, volve temporalmente ao fogar do sur onde se criou xunto á súa avoa negra (Ethel Waters) despois de estudar no norte para ser enfermeira ocultando as súas raíces. O regreso supón a constatación das discriminacións e abusos sociais e unha suave toma de conciencia. Ese mesmo ano Home of the Brave (Mark Robson, 1949) explorou os prexuízos raciais e os traumas psicolóxicos da guerra con James Edwards como personaxe principal.
![]() |
| Edge of the City (Martin Ritt, 1957) |
A emerxencia dunha nova xeración de actores e actrices afroamericanos trouxo cambios significativos na representación da diversidade dende os 50. A carreira de Sidney Poitier, que arrinca de forma notábel con No Way Out (Joseph Leo Mankiewicz, 1950), alcanza un fito con Edge of the City (Martin Ritt, 1957), fermoso retrato de amizade entre a clase obreira. John Cassavettes é un mozo torturado por conflitos persoais que atopa traballo como estibador e, de paso, o agarimo e a protección do seu supervisor, un Poitier de irresistíbel simpatía. Antes de que o relato adquira notas tráxicas e exixa ao personaxe de Cassavettes adquirir o valor necesario para responder de maneira leal e xusta ante a inxustiza, a película está dominada pola cálida fraternidade que se establece entre os protagonistas e xera instantes memorábeis con poderosas lecturas sociais e de xénero. Así, ao final dunha “cea de parellas”, elas (Kathleen Maguire e Ruby Dee, sempre espléndida) ironizan con que como membros da clase oculta e sometida das mulleres (“submerged”) irán fregar os pratos, “mais baixo protesta”; e xusto despois Poitier dirá, con similar carga cáustica, “agora os homes retirarémonos á sala de estar para o brandy e os puros”. Maior eco tivo The Defiant Ones (Stanley Kramer, 1958), moito máis didáctica ao narrar a colaboración forzada entre dous prisioneiros escapados, Sidney e Tony Curtis. Repetiu con Martin Ritt na moi estimábel Paris Blues (1961), con el e Paul Newman como músicos de jazz que se namoran de dúas amigas de vacacións en París, Diahann Carroll e Joanne Woodward. O personaxe de Poitier vive satisfeito en Francia sen experimentar marxinación pola súa cor de pel, feito que lle reprocha a súa noiva, con maiores conviccións políticas, que insiste en que as cousas só poderán cambiar en Estados Unidos se hai un compromiso activo da poboación afroamericana no país.
Mais a máis interesante das películas que fixo neses anos é A Raisin in the Sun (Daniel Petrie, 1961), con guión da escritora negra Lorraine Hansberry sobre a súa propia obra teatral, estreada en Broadway. O elenco da escena mantense ao completo e iso confire ao filme unha infrecuente enerxía: é fascinante ver a absoluta complicidade e a precisión con que interactúa todo o grupo. Máis fascinante aínda é o retrato plenamente contemporáneo do racismo sistémico, que explota en canto a familia protagonista adquire unha casa nun barrio branco e os seus hipotéticos novos veciños fanlles saber, con hipócrita cortesía, que é mellor que non se trasladen; así como das diferentes formas de concibir a vida e de enfrontarse a ese racismo, desde a matriarca tradicional con ideas firmes (Claudia McNeil) ao fillo pragmático e desenganado que soña con negocios dubidosos (Poitier), a súa irmá que quere ser doutora e está ideolóxicamente integrada na causa dos dereitos civís e o entusiasmo panafricanista (Diana Sands), os amigos e posíbeis noivos desta (un debutante Louis Gossett Jr ou Ivan Dixon como estudante nixeriano), e, no centro de todo, unha colosal Ruby Dee.
![]() |
| A Raisin in the Sun (Daniel Petrie, 1961) |
Harry Belafonte non tardou en alcanzar popularidade como cantante, con éxitos mundiais como o seu lendario disco Calypso en 1956. Debutou no cinema en 1953 con Bright Road, xunto a Dorothy Dandridge, con quen volveu coincidir ao ano seguinte en Carmen Jones (Otto Preminger, 1954), que traslada a ópera Carmen de Bizet ao universo afroamericano. Belafonte e Dandridge compartiron novamente créditos na moito máis valiosa Island in the Sun (Robert Rossen, 1957), ambientada nun ficticio territorio do Caribe onde persisten as desigualdades entre a poderosa minoría colonial e a poboación nativa e que se erixe en exemplo elocuente dos límites para a audacia no Hollywood desa época. A película, moi coral, presenta diferentes relacións románticas interraciais, algunhas explícitas para o espectador (Dandrige e John Justin, Belafonte e Joan Fontaine), outras que se revelan como tales ao longo da metraxe, pois certos personaxes (Joan Collins, James Mason) descobren que teñen ascendencia negra nese contexto insular no que se supón que houbo matrimonios mixtos durante séculos. Mais un bico de Dorothy ou Harry con persoas de pel máis clara era impensábel na América das políticas segregacionistas, así que en pantalla quen se bican sen medo son Stephen Boyd e Joan Collins: a mestizaxe tolerábase só se era de fantasía. Con todo, é emocionante ver como se dilúe a fronteira entre persoa e personaxe cando escoitamos a Harry Belafonte recordar os barcos de escravos e o traballo “como bestas” nos campos e desprezar a caridade do patriarcado branco porque “o que queremos é igualdade”.
![]() |
| Odds Against Tomorrow (Robert Wise, 1959) |
![]() |
| Sergeant Rutledge (John Ford, 1960) |
Este reconto non pode esquecer a Woody Strode, que despois dalgúns filmes discretos -o soldado con medo e dúbidas de Pork Chop Hill, o valente operario de máquinas de The Last Voyage, unha de desastres náuticos- brillou na obra mestra de John Ford Sergeant Rutledge, co racismo e a hipersexualización da poboación negra promovida pola mitoloxía supremacista como motor narrativo. A súa excepcional presenza física outorga dimensións case sobrenaturais ao seu sarxento Rutledge de integridade insubornábel mais moi consciente de que a discriminación e os prexuízos fan imposíbel a súa defensa ante un crime do que non ten culpa.
Martin Pawley
Etiquetas:
Brock Peters,
Dorothy Dandridge,
Harry Belafonte,
Ivan Dixon,
Juanita Moore,
Louis Gossett Jr,
Louise Beavers,
Martin Pawley,
Ruby Dee,
Sidney Poitier,
Woody Strode
xoves, 9 de novembro de 2023
O grande festival galego
![]() |
| María Casares en As dúas memorias (Jorge Semprún, 1974) |
Dende 1987 a cinefilia do noso país ten en Santiago de Compostela unha cita outonal obrigada con Cineuropa, no inicio unha humilde mostra de filmes que foi medrando en días e sesións até ocupar novembro enteiro (que tempos aqueles!) para acabar tendo unha aparencia plena de festival internacional, agora até cunha sección competitiva dentro dedicada a primeiras e segundas películas. É o grande festival galego de cinema, un certame aberto a toda clase de xéneros e duracións cun pé posto na actualidade, nos títulos máis destacados da colleita anual, e outro na memoria, na recuperación en sala de obras e cineastas que merecen revisión e reinterpretación para superar, ás veces, miradas viciadas do pasado. No brillante texto introdutorio do catálogo, José Luis Losa, director de Cineuropa, defende os festivais como “mitins da pluralidade”, “reivindicacións do propio e do alleo” e “pontes culturais sen controis migratorios”, obxectos culturais, en consecuencia, ameazados pola brutalidade das dereitas españolas máis desvergonzadas. Os festivais que sobreviven convértense entón en espazos alegres para a disidencia, en celebracións colectivas da diversidade “fronte os bárbaros da motoserra”.
A festa da arte e o coñecemento compostelá esténdese este ano do 9 ao 25 de novembro e achega unha longa colección de títulos notábeis. É o caso de Anatomía dunha caída de Justine Triet, Palma de Ouro en Cannes para unha película de solvencia extrema na que un xuízo que debe determinar a responsabilidade dunha muller na morte do seu home deriva nunha análise entre entomolóxica e bergmaniana da relación da parella cunha sensacional Sandra Hüller como centro magnético do relato: cóntanse cos dedos as actrices que hai hoxe á súa altura. Grande Premio do Xurado na Berlinale, O ceo vermello sitúa unha vez máis o alemán Christian Petzold como un dos mellores realizadores do noso tempo, alguén que parece incapaz de equivocarse e que xa nos regalou un dos monumentos fílmicos do século XXI, Phoenix. Aquí adopta formas máis lixeiras, mesmo podería ser cualificada de “comedia” polo menos en boa parte da metraxe, mais persiste a súa asombrosa capacidade para sorprendernos sen malas artes, para cativarnos con retratos humanos memorábeis, personaxes que nos fai sentir próximos coas súas virtudes e cos seus erros. Premio á mellor dirección en Cannes, A lume manso de Tran Anh Hung dá conta da colaboración e o amor entre unha cociñeira e un afamado gourmet. O seu virtuosismo é tan evidente como vacuo, mais paga a pena xa só pola irresistíbel complicidade que demostran Juliette Binoche e Benoît Magimel en todas as súas escenas, en particular aquelas nas que os vemos preparando pratos con esmero. Outra variedade de virtuosismo é a do portugués João Canijo no díptico Mal Viver / Viver Mal, onde as vidas cruzadas das mulleres que rexentan un hotel (con mención especial para unha impresionante Anabela Moreira) e os hóspedes que nel se aloxan fican expostas por un maxistral traballo fotográfico de Leonor Teles, directora ademais da ficción Baan, cuxa melancolía romántica fai pensar en non poucos momentos no Happy Together de Wong Kar-wai. E como non sentir interese e admiración polo que fagan Aki Kaurismäki, Ryusuke Hamaguchi, Radu Jude, Alice Rohrwacher ou un parece que resucitado Wim Wenders?
Cómpre poñer en valor o acerto do festival ao dedicar un completo ciclo a Jorge Semprún, un intelectual sempre en acción que viviu moitas vidas nunha soa. Sobrevivente do campo de exterminio de Buchenwald, membro activo do Partido Comunista finalmente expulsado, insospeitado ministro de cultura do felipismo e escritor de prestixio gañador do Premio Planeta cando iso significaba algo, Semprún foi tamén, até podería dicirse que “sobre todo”, un home do cinema. Guionista para Alain Resnais (A guerra rematou, Stavisky), Costa Gavras (Z, A confesión, Sección especial), Joseph Losey (As rutas do Sur) ou Hugo Santiago (As vereas de Saturno), dúas veces candidato ao Oscar, dirixiu el propio a apaixonante As dúas memorias, documental pioneiro sobre a Guerra Civil e o exilio que a través de clarificadoras entrevistas tece unha análise nada compracente das debilidades do goberno republicano, as dificultades dos grupos de oposición á ditadura para entender o estado do mundo e os indicios de banalización e esquecemento nunha sociedade xa adormentada. A escusa para revisarmos estes filmes é o centenario do seu nacemento, unha efeméride que está pasando inexplicabelmente inadvertida.
Martin Pawley. Publicado orixinalmente no Nós Diario o 9 de novembro de 2023, quinta feira.
Etiquetas:
Christian Petzold,
Cineuropa,
João Canijo,
Jorge Semprún,
José Luis Losa,
Justine Triet,
Leonor Teles,
Martin Pawley,
Nós Diario,
Tran Anh Hung
mércores, 1 de novembro de 2023
El teatro de las estrellas
Hace cien años tuvo lugar la primera demostración del funcionamiento de un planetario.
El Deutsches Museum de Munich presume de ser el más grande del mundo sobre ciencia y tecnología con una
superficie expositiva de 66000 m². Fue un empeño del ingeniero eléctrico alemán Oskar von Miller, que a lo largo de su vida lo vio crecer desde que ocupó un primer espacio provisional en 1906 hasta dotarse de un
gran edificio en 1925, un año en que recibió cerca de ochocientos mil visitantes. En una época de sensacionales avances para la astronomía y consciente del valor de divulgar esta ciencia al público, el profesor de Heidelberg Max Wolf sugirió incluir alguna clase de explicación del cielo nocturno en el museo muniqués. Miller propuso la creación de dos salas completamente diferentes. Por un lado había un planetario mecánico en el que los planetas se movían por el techo y ejercía de Tierra una plataforma que circulaba por un raíl; en las paredes de la sala circular estaban representadas las constelaciones zodiacales. Quien subía al vagón terrestre experimentaba los movimientos celestes «desde dentro», como parte del sistema, una innovación conceptual audaz aunque poco eficiente pues la plataforma solo permitía alojar una persona de cada vez y la visión de los otros planetas a través de una suerte de periscopio no resultaba cómoda.
* * *
![]() |
| Proxector do planetario aberto en 1925. Imaxe: Deutsches Museum. |
En la otra sala el objetivo era mostrar los movimientos del cielo desde una posición fija, pero los primeros modelos seguían basándose en estructuras móviles mecánicas. Era el caso de la Atwood Celestial Spherede Chicago, una esfera giratoria de cinco metros de diámetro con 692 agujeros para simular las estrellas más brillantes en la cual se adentraba el público para experimentar la aparición y desaparición de las constelaciones durante la noche de acuerdo con el movimiento de rotación terrestre. Miller se puso en contacto con la compañía Zeiss Optik de Jena, especializada en toda clase de instrumentos ópticos, y ahí conoció a Walther Bauersfeld, que introdujo una idea revolucionaria: en vez de construir aparatosos globos
metálicos era mucho mejor lanzar imágenes sobre una cúpula con un proyector situado en el centro. Proyectar luz sobre una pantalla, como en el cine. Fueron años de tentativas, ingenio y esfuerzo en Jena para concebir ese «teatro de las estrellas», Sternentheater, como en un principio se denominó. Del primer aparato, el llamado Modelo I de Zeiss, hizo una demostración el propio Bauersfeld para el equipo de Munich el 21 de octubre de 1923. La primera exhibición pública llegaría con la apertura del edificio nuevo, el 7 de mayo
de 1925, el día que Oskar von Miller cumplía 70 años.
Entre esas dos fechas se extiende el nacimiento del planetario y la conmemoración, ahora, de su centenario. Una ocasión inmejorable para celebrar los planetarios como lugares de conocimiento y gozo y no como alternativa artificial al insuperable asombro del firmamento real. Que sean siempre centros de inspiración y cultura y no zoológicos de estrellas donde llorar por los cielos naturales perdidos.
Martin Pawley. Artigo publicado na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 293, novembro de 2023.
Subscribirse a:
Publicacións (Atom)











