Naza (Yuval Abraham e Rachel Szor, 2026)

Agardaba ver un documental moi interesante polo que conta e atopei un documental aínda moito (moitísimo) máis interesante por como o conta. Os directores Yuval Abraham e Rachel Szor adoptan unha decisión de posta en escena sensacional: a de entrevistar e filmar axentes que traballan para o exército de destrución masiva israelí de noite (este é tamén un filme sobre a escuridade), na azotea dun edificio co "skyline" de Tel Aviv como fondo de pantalla, combinado con planos que exploran a cidade e a vida cotidiana que se intúe atrás das xanelas deses edificios case ao estilo Rear Window, coas televisións prendidas que relatan a versión gobernamental dun xenocidio. As conversas son apaixonantes e o propio Yuval condúceas con extrema sobriedade, diametralmente oposto a calquera tentación sensacionalista. Nos diálogos emerxe o uso das tecnoloxías de espionaxe das comunicacións para facer un seguemento exhaustivo e en tempo real de onde está cada persoa e así dirixir ataques supostamente selectivos nos que son asasinados até centos de persoas consideradas danos colaterais, para as que empregan o eufemismo "naza" que dá título ao filme. A través destas tecnoloxías, a escoita dunha crianza palestina que lle pregunta ao seu pai cando volve á casa é o preludio dun inminente crime de estado: aquí e acolá estamos dándolle aos produtores de mal información precisa e detallada segundo a segundo de todo canto facemos. Nas hipertecnificadas guerras modernas os militares actúan sobre o mundo real como se superasen niveis dun videoxogo; os mortos fican en fóra de campo, mais Naza non esquece presentárnolos ao final da metraxe por medio de imaxes tiradas con teléfonos móbiles en formato vertical: o mesmo aparello que contribúe involuntariamente aos masacres serve para documentar eses masacres, para que vexamos e escoitemos, para non esquecermos. Completa este filme revelador e conciso -77 minutos!- un intelixente uso do material de arquivo, con especial destaque para unha escena tirada dunha entrevista en televisión con Benjamin Netanyahu nos anos 80 na que achega unha definición de terrorismo que funciona como acertadísima autodescrición.

Martin Pawley

Leigh Whipper, perfecto descoñecido

Leigh Whipper en Incidente en Ox-Bow (William A. Wellman, 1943)

O 29 de outubro fará 150 anos do nacemento do actor Leigh Whipper, probabelmente descoñecido para a maioría das persoas que lean este artigo, incluídas algunhas moi cinéfilas. E non é estraño, posto que na maioría das películas en que participou a súa presenza foi pequena, algunhas veces case anecdótica, e en non poucos casos o seu nome nin sequera apareceu citado na pantalla, algo non inusual nun tempo en que, a diferenza da exhaustividade de agora, os títulos de crédito adoitaban ser moi breves. Ao recordármolo hoxe celebramos non só a solvencia dun actor que melloraba cada plano, senón tamén a efervescencia cultural e política dun grupo de intelectuais e creadores afroamericanos que abriron camiños nun contexto de desigualdade e segregación.

Leigh Whipper naceu en Charleston, Carolina do Sur, en 1876, once anos despois da abolición formal da escravitude nos EUA. Malia estudar Dereito, que nunca exerceu, preferiu dedicarse á actuación; nunca foi a unha escola de interpretación, aprendeuno todo a forza de ver as técnicas doutros actores e actrices da época. Nos comezos do século XX gañou a vida en espectáculos esquecidos e xa en 1920 apareceu en dous filmes do pioneiro Oscar Micheaux, o primeiro director negro do cinema, Within Our Gates e The Symbol of the Unconquered. Ás ordes do logo tamén cineasta Rouben Mamoulian fixo en Broadway do "Crab Man" en Porgy, a obra do matrimonio Dorothy e DuBose Heyward que inspirou a ópera de George e Ira Gershwin Porgy and Bess, mais o seu maior éxito teatral sería formar parte do elenco que estreou De ratos e homes, a adaptación escénica que escribiu John Steinbeck a partir da súa propia novela, no rol de Crooks, personaxe que mantivo na estimábel versión fílmica de Lewis Milestone en 1939.

Foi despois dos sesenta anos que a súa carreira cinematográfica adquiriu certa continuidade, se ben con papeis exiguos e dentro das dinámicas habituais nun Hollywood aínda moi afastado da equidade (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 9 de outubro de 2026, sábado. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo nesta ligazón.

Para conocer la oscuridad

La muerte de Wendell Berry nos deja sin uno de los más brillantes pensadores contemporáneos.

* * *

A comienzos de los 60 Wendell Berry estaba sólidamente instalado en el camino de una carrera literaria de éxito. Venía de completar sus estudios de lengua y literatura inglesa en la Universidad de Kentucky y un programa de escritura creativa, de publicar su primera novela, Nathan Coulter, y de obtener una beca Guggenheim que le permitió pasar una temporada en Francia e Italia. En 1962 le surgió la oportunidad de dar clases en la Universidad de Nueva York, así que antes de los 30 se encontraba con un buen trabajo en la capital cultural por excelencia, en el lugar donde supuestamente pasan las cosas. Dos años después, sin embargo, decidió abandonar ese puesto para asumir otro como profesor universitario en Kentucky, en el esta- do que lo vio nacer. Bajo el prisma ambicioso de la competición académica podía verse como un claro paso atrás y fueron muchos los que le advirtieron de que «no podía volver a casa», pero la decisión de Wendell era muy meditada: Kentucky era «un lugar que seguía amando y del que deseaba volver a formar parte».

Regresó para seguir siendo escritor pero también agricultor y granjero. Se asentó en las tierras que habían pertenecido a su familia para cultivarlas y criar animales y se convirtió en un referente del activismo medioambiental y de lo que hoy llamaríamos decrecimiento. La editorial Errata Naturae publicó justo antes de la pandemia una recopilación de sus artículos, El fuego del fin del mundo, que es uno de esos libros que conviene tener siempre cerca en busca de sabiduría, de elaboración precisa de los argumentos aderezada con toques de humor y la felicidad ante la belleza del mundo (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 328, outubro de 2026. As persoas subscritoras poden acceder á revista no seu sitio web.

Acariño Films, outros camiños no audiovisual

Impulsada por Andrés Sanjurjo (A Coruña, 1993), a produtora Acariño Films vive un momento de intensa actividade entre o desenvolvemento de diversos proxectos cinematográficos –da animación ao documental de creación, a ficción e o ensaio– mais tamén dun videoxogo, Xerme, convidado este verán a prestixiosas feiras internacionais en Alemaña e Xapón. Acariño principia agora, ademais, unha nova liña de traballo dedicada á distribución de filmes cun primeiro título no horizonte, Al Oeste, en Zapata.

Fotograma de "O Laúro" (Acariño Films)

Andrés Sanjurjo non foi un adolescente particularmente cinéfilo. “Sempre tiven unha relación moi forte coa imaxe, o meu pai, Alfonso Sanjurjo (1953-2022), era pintor e de aí véñenme moitas ensinanzas”, explica, “mais cando de mozo ía ás salas na fin de semana coas amigas e amigos non tiña realmente a noción de estar vendo filmes”. Foi por casualidade que no instituto do seu barrio, o IES Monelos, acabou tendo unha materia optativa de imaxe e son que nin sequera pedira e nesas aulas descubriu películas clásicas (Orson Welles, Vittorio de Sica) e empezou a sentirse tocado emocionalmente por elas. En segundo de bacharelato, no medio das dúbidas típicas sobre que facer despois, o instituto recibiu a visita dun antigo alumno que viña de presentar en Cannes a súa primeira longametraxe, un tal Oliver Laxe. “Aquilo fíxome ver que o cinema era algo plausíbel que podía facer un veciño da cidade e que non precisabas ter un grande orzamento ou unha compañía grande atrás de ti”. A curiosidade por ese espléndido mundo novo que se abría levouno a estudar Comunicación Audiovisual en Burgos, cun ano de Erasmus na Universidade Católica Portuguesa no Porto e un último curso na Universidad Mayor en Chile, onde tivo entre os seus profesores a Raúl Camargo, programador e director do Festival de Valdivia que lle falaba ao seu alumnado con entusiasmo do cinema que se facía en Portugal e Galiza. De volta á casa, fixo un mes de prácticas en Zeitun Films con Felipe Lage e decidiu apuntarse ao mestrado de documental de creación da Pompeu Fabra, a universidade pola que pasaran antes Oliver ou Lois Patiño. O desexo de ser cineasta xa aniñara definitivamente. “No mestrado centrábanse moito en que fixeras a túa película e eu pensei que ou a facía con Felipe ou con ninguén. Falei con el e díxome, a ver, rapaz, esta é unha película para levares hostias ti só, tes que aprender pola túa conta e eu encantado de axudarte”. Era, claro, un proxecto de moi baixo orzamento, un proxecto para experimentar e explorar cousas, para equivocarse e acertar. “Felipe deume consellos, axudoume coas burocracias e gravei a miña película, Diario de Alén Mar, e comprendín que ao meu redor había moita xente coma min, sobre todo un compañeiro do mestrado, Raúl Capdevila, que estaba facendo un filme honesto co que eu conectaba moito artística e politicamente”. Acabou sendo evidente a necesidade dunha estrutura que servise de paraugas e así naceu Acariño Films, un nome descritivo das súas intencións que (ademais) rende homenaxe a Val del Omar (...)

Martin Pawley. Reportaxe publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 12 de setembro de 2026. As persoas subscritoras poden lela completa nesta ligazón. 

O enigma Serafín Ferro

En maio presentouse no Festival de Cannes unha nova copia de Sierra de Teruel de André Malraux, única incursión no cinema do escritor, premio Goncourt por A condición humana, e dez anos ministro de cultura na etapa De Gaulle. Coa súa novela L’Espoir como guía, Malraux iniciou en xullo de 1938 en Cataluña un filme sobre a Guerra Civil en plena Guerra Civil coas inmensas complicacións que relatou María Luz Morales en Alguien a quien conocí. Foi preciso traer de Francia “non só a fita virxe, senón pantallas, lámpadas, obxectivos, focos, carbóns para arcos voltaicos, carros para travellings e mesmo a maquillaxe para os intérpretes”, escribiu, mais canda iso estaban “as alarmas, as interrupcións na rodaxe, cos cortes de corrente eléctrica impostos polos bombardeos” e “a necesidade de revelar os negativos en París”, coas correspondentes demoras e esperas. O avance do exército franquista parou a filmación, que finalizou en París nos estudos de Joinville. Coa Segunda Guerra Mundial de por medio, a película foi prohibida e non se estreou até 1945 cunha montaxe un pouco diferente da concibida por Malraux; a restauración devolve agora as cousas ao seu sitio.

Para alén de expoñer un coñecemento directo da rodaxe, nas páxinas en que María Luz Morales relatou os recordos daquelas semanas di que un día descubriu na Praza de España en Barcelona un rapaz desaliñado que citou para o día seguinte no estudo de Montjuic, o cal sinala algún grao de colaboración na fráxil produción. Mais ela non era a única persoa da Coruña naquela odisea. No filme ten presenza con dereito a frase Serafín Ferro, figura fascinante e misteriosa cuxa biografía, chea de ocos, foise apuntalando a partir de noticias soltas, referencias de xente que o tratou e algún que outro dixomedíxome (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 5 de setembro de 2026, sábado. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo nesta ligazón. 

Enhorabuena y gracias, Susana

La nueva guía técnica de alumbrado exterior del CEI es un histórico paso adelante

* * *

Susana Malón

Hace unos meses se presentó la “Guía técnica para diseño, realización y control de alumbrado exterior menos contaminante lumínicamente” impulsada por el Comité Español de Iluminación (CEI) y el Instituto para la Diversificación y Ahorro de la Energía (IDAE). Es un “manual de recomendaciones voluntarias”, no una normativa de obligado cumplimiento, pero su influencia en el sector es innegable al fijar por escrito criterios que van a ser una referencia práctica para cualquier ayuntamiento (y más aún si las ayudas públicas puntúan y promueven, como es lo razonable, las buenas prácticas que el documento compila).

Siempre habrá quien vea insuficientemente lleno un vaso al que le falta medio mililitro, pero en el contexto del que venimos calificar de histórica esta guía no es en absoluto exagerado, no tanto por el detalle concreto de sus propuestas como por el concepto general que la alienta: el reconocimiento implícito de que no hay soluciones que de manera mágica resuelvan el problema de la contaminación lumínica y que enfrentarse a él requiere “una planificación adecuada del alumbrado en términos de la decisión inicial de que es lo que se debe iluminar y cómo, la cantidad (lúmenes instalados y emitidos), calidad (ópticas adecuadas, espectro, orientación, uniformidad, deslumbramiento), horarios de funcionamiento y control adaptativo” (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 327, setembro de 2026. As persoas subscritoras poden acceder á revista no seu sitio web.

Margarida Cardoso, o pasado que é presente

Na súa terceira edición o Vendaval, a mostra de Cinema Portugués na Ribeira Sacra que dirixe Tamara González, pon o foco na memoria histórica por medio de varios filmes que expoñen as pegadas que aínda resoan hoxe do colonialismo e a ditadura. Esta fin de semana na Casa da Memoria en Bóveda ocupa un espazo principal a cineasta portuguesa Margarida Cardoso (Tomar, 1963), cuxa obra, tanto no documental como na ficción, investiga e deita luz sobre a explotación e a represión de Portugal sobre os territorios africanos.

Sei que pasou a infancia en Moçambique e polo tanto ten unha relación directa co pasado colonial portugués, mais como nace e se desenvolve o seu interese por explorar a memoria e o pouso desa memoria no presente?

A miña interpretación sobre iso foi mudando ao longo do tempo. Houbo unha altura en que me parecía unha cuestión simple e persoal, a procura dunha revelación de todo o que vivira como crianza. Nós non viviamos en Maputo, senón na segunda maior cidade, Beira, que era case un colonato da Rodesia (actual Zimbabwe), un país súper racista até o punto de que as persoas brancas non falaban cos negros nin por teléfono. O meu pai era militar e polo tanto tiña que loitar por Portugal malia ser contrario ao réxime e non contaba moitas cousas da guerra. Pouco e pouco comecei a interesarme pola distancia que se crea entre as persoas nestes sistemas coloniais, ao viviren nun sitio onde unhas non falan coas outras, unhas son subalternas das outras e hai unha separación abismal nas cuestións culturais.

Como foi a chegada a Moçambique?

Meu pai chegou un pouco antes, mais na práctica marchamos toda a familia ao mesmo tempo, no 1964; nesa época aínda estaba moi incentivada a idea de que se asentasen nas colonias familias enteiras. Até veu connosco a miña avoa, que era unha lisboeta que nunca saíra da Alfama. Nós ficabamos na cidade e o meu pai ía cos outros homes á guerra ao norte de Moçambique, no medio da selva, a máis de dous mil quilómetros de distancia de onde estabamos.

E de nena viña a Portugal algunha vez?

De vez en cando viñamos, visitabamos a familia e todo iso. Non era propiamente nas vacacións normais, senón durante unha sorte de ferias longas de tres meses que tiñan os militares. O noso sistema de ensino era o das colonias así que os cursos non coincidían aquí e alá no tempo, de xeito que eu tiña que ir tamén á escola en Portugal e iso traía unha maior complicación para min. Mais o meu lugar era Moçambique, as súas praias, a calor, a xente; sentía unha ligazón moito máis profunda con aquela terra (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 28 de agosto de 2026. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón.

Abrazar la noche

La mitad de nuestras vidas sucede de noche o, para ser más exactos, cuando el Sol no está sobre el horizonte. En nuestras latitudes, entre la salida y la puesta de sol transcurren entre nueve y quince horas del inicio del invierno al del verano, pero en conjunto el día y la noche se reparten el tiempo al 50%. Tendemos a pensar que todo lo importante acontece a pleno día, pero si eso fuera cierto, incluso descontando las horas que dedicamos al sueño, sería una anomalía estadística. En los últimos años se han desarrollado los “estudios de la noche”, que con ánimo transversal aspiran a construir una Historia de la vida humana en la oscuridad, con sus hechos, tradiciones e incluso oficios (de las prostitutas a las matronas) a menudo ignorados o considerados un ominoso pie de página por la Historia de los días. Y la noche, la noche natural, no es eso que empieza cuando apagamos la televisión o el computador. Nada tiene que ver con nuestros entornos 24/7 de farolas y ruido; la noche es sobre todo la oscuridad, que ocupa, descontados los crepúsculos, aún un tercio de nuestro tiempo total.

Pero la oscuridad no es fácil de filmar, pues las cámaras de cine, analógicas o digitales, en general no se han llevado bien con las condiciones mínimas de luz. Y es aún más inalcanzable su proyección sobre una pantalla. Hay un conflicto conceptual de base: no podemos generar oscuridad con luz. No podemos reproducir la ausencia de luz enviando fotones (...)

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no número 213, de setembro de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine.

Un domingo cualquiera. Curtocircuíto 2026.

Sawyer Avenue, Sunday Afternoon (Bill Morrison, 2026)

Durante mucho tiempo la obra de Bill Morrison se identificó con el uso de imágenes primitivas degradadas, viejos nitratos con un alto nivel de deterioro cargados de una singular poesía que evoca la memoria y la desmemoria del cine. Esos fotogramas poblados por rostros que ya no existen, tal vez estrellas hoy imposibles de identificar que tuvieron su instante de gloria, nos hablan de lo transitorio de cualquier creación humana, de cómo el mayor y más sublime empeño puede acabar siendo una sombra, una mancha difusa condenada al olvido. En esa línea entraban cortos como Light is Calling o el largo Decasia, los dos con banda sonora de Michael Gordon. Su trabajo con archivos fílmicos a veces escapó de lo conceptual para acercarse al documental ‘casi’ canónico, como en The Great Flood, Dawson City: Frozen Time o el tributo al neurocientífico Oliver Sacks Re:Awakenings, pero también se atrevió a manejar el metraje ajeno con ánimo ficcional en Spark of Being, rigurosa y libérrima adaptación de la novela Frankenstein.

En los últimos años Morrison se ha lanzado a ejercicios distintos, al uso de otro tipo de archivos mucho más presentes, las imágenes de las cámaras de vigilancia y de las fuerzas de seguridad (...)

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no sitio web da revista Caimán Cuadernos de Cine.

Presencias ignoradas. Curtas Vila do Conde 2026.

Vermelhos do asfalto (João Niza Ribeiro, 2026)

Vermelhos de asfalto comienza con un ridículo anuncio de perfumes, el típico peaje publicitario que nos asalta en cualquier plataforma de vídeos antes de ver el contenido que deseamos. Después del ansiado “Skip Ad”, aparecen las imágenes de la violenta respuesta de la policía marroquí al salto de la valla de Melilla por migrantes en 2022, un episodio que se saldó oficialmente con 23 muertos. Quien ve esas imágenes es otro migrante subsahariano en Oporto que trabaja como repartidor a domicilio, uno de los muchos cuerpos que cruzan nuestras ciudades, visibles e ignorados a la vez. Su rostro de preocupación es justificado: su hermano, de quien lleva días sin tener noticias, es uno de los que pretendía entrar en Europa. Hacia la mitad del metraje hay una notable conversación en la que expone, a un grupo de blancos de fiesta que finalmente se prestan a escucharlo, el contexto por el cual él y otros muchos lo dejan todo para intentar otra vida (...)

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no número 213, de setembro de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine.