Al amparo de la noche

La oscuridad natural ha sido a lo largo de la historia un espacio seguro para quienes tuvieron que huir para salvar su vida.

* * *

Plano de Gaulana (Pablo Casanueva, 2026)

El 22 de mayo de 1938 tuvo lugar la mayor fuga de presos de la historia del estado español. El Fuerte de San Cristóbal, cerca de Pamplona, fue construido a finales del siglo XIX con fines defensivos, pero pronto se convirtió en una cárcel a la que fueron destinadas, por ejemplo, centenares de personas tras la revolución de octubre de 1934. Después del golpe de estado de julio de 1936 Navarra cayó rápidamente bajo el mando del ejército fascista y el fuerte se llenó en pocos meses con una cantidad enorme de presos, hasta 2500, que soportaban vejaciones y pésimas condiciones de vida; de hecho, hasta su cierre en 1945 se cuentan más de 300 muertes por causas como la desnutrición o los paros cardíacos, pero también los fusilamientos camuflados oficialmente como «traumatismos». Los encarcelados en 1938 eran en su mayoría miembros de partidos políticos y sindicatos y militantes de la causa republicana. La fuga fue preparada por un pequeño grupo de presos que diseñaron un plan para tomar el centro aprovechando un momento de cierta relajación de los vigilantes (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 323, mayo de 2026. As persoas subscritoras poden acceder á revista no seu sitio web.

A aprendizaxe do amor

Claire Atherton na Filmoteca de Galicia. Imaxe: María Messeguer para a Filmoteca de Galicia.

En 2005 xurdiu en Catalunya o proxecto educativo 'Cinema en curso', unha iniciativa, en palabras das súas directoras Núria Aidelman e Laia Colell, de "pedagoxía do cinema e co cinema en escolas e institutos". A diferenza doutros proxectos de cultura audiovisual que se desenvolven nas aulas, e que tantas veces, infelizmente, aspiran apenas a imitar de maneira precaria os procesos industriais do cinema, a miúdo caducos e de nula sostibilidade, 'Cinema en curso' procura un achegamento máis fértil e responsábel que ten o seu primeiro centro na contemplación e a análise dos filmes. Filmes completos, en salas e en festivais, mais tamén fragmentos de filmes, e isto permite o acceso a imaxes de cineastas que doutro xeito serían inviábeis, en particular a certas idades, como as de Chantal Akerman, Marguerite Duras ou David Perlov. Trátase de que a rapazada comparta unha escena, que a mire e a escoite, que pense sobre ela e se faga preguntas, que a volva a mirar e escoitar tanto como for preciso, que se deteña sobre ela, que comente as súas impresións, as iniciais, máis espontáneas, e logo as que se derivan dunha meditación máis fonda, de atender o que expresan as outras persoas. Cómpre facerse preguntas. Por que ese plano está filmado desta ou daquela maneira? Por que ten esa duración? (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 30 de maio de 2026, sábado. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo en liña nesta ligazón.

Unha ollada lúcida ás cinzas aínda mornas do colonialismo portugués

por Miguel Castelo

Sergio, un xove enxeñeiro portugués, viaxa de Portugal a Guinea-Bissau, encargado por unha ONG para substituír o anterior enxeñeiro, co que a empresa construtora tiña desacordos, e para preparar un novo informe técnico sobre un importante proxecto de autoestrada, conexión entre o deserto e a selva, no que se introduciron cambios. Concibida orixinalmente cun trazado específico, a estrada agora ten un itinerario diferente. E a análise do enxeñeiro lisboeta debe avaliar o impacto ambiental que causará esta modificación.

Sérgio Coragem n'O Riso e a Faca (Pedro Pinho, 2025) / Vitrine Filmes

Un caso similar, atopado polo cineasta portugués Pedro Pinho en 2017 mentres viaxaba con amigos polo país, espertou o seu interese polos asuntos coloniais, levándoo a querer exploralos nun documental. Portugal foi a primeira nación en facer seus territorios estranxeiros e a última en renunciar a eles. A perda das súas colonias deixou aos portugueses un ronsel de emocións encontradas. Hoxe, despois de tantas xeracións, para unha grande parte da poboación isto xa non é un problema, e tamén hai moitos que descoñecen a situación actual nestes países, agora baixo autogoberno. Mais o comprensible desexo de Pinho viuse frustrado pola realidade, que deixaba claro que tal cousa era imposible: o status quo persistía, os pobos indíxenas, abandonados polo goberno e tantas veces enganados e explotados polos colonialistas, non estaban para facer declaracións, nin abandonar o seu traballo, e, o que non é menos importante, as diferentes linguas das tribos e aldeas non permitían unha comunicación axeitada. Polo tanto, abandonouse a idea, mais non o obxectivo de relatar dalgún xeito unha realidade tan fascinante e complexa.

Así que, unha vez conseguidos os fondos precisos e logo un tempo considerable vivindo con estas comunidades, aprendendo a se comunicar con elas, gañando a súa amizade e confianza, a súa dedicación e colaboración, a realidade finalmente amosou o seu sorriso. Procedeuse a seleccionar numerosos figurantes e actores diversos —todos eles, dende o primeiro até o último, homes, mulleres e nenos, extraordinarios nos seus papeis; Cleo Diára recibiu o premio á mellor actriz no último Festival de Cannes—, tiveron lugar longos e detallados ensaios e, tras seis meses de rodaxe e máis de dous anos de montaxe, hoxe existen dúas versións —a que circula actualmente, de tres horas e media, e outra de cinco horas e media— desta enorme e singular película. Magnífica polo seu argumento, os seus temas, a súa atrevida mestura de xéneros, a súa atmosfera, o seu ritmo, a súa banda sonora de música diversa. E tamén polo atractivo da súa polifonía de acentos. Polo seu desenvolvemento e a súa orixinal forma de cativar o espectador. A emoción é un ingrediente clave na viaxe iniciática de Sergio, unha aventura implacable non exenta de perigos e preocupacións frecuentes. Dende a súa perspectiva de profesional honesto e de ollada inocente, acompañámolo. Sentimos e sufrimos xunto a el. Vivimos xunto ao seu diverso círculo social, composto por persoas de diferentes razas, nacionalidades e orientacións sexuais, durante a súa estadía neste país. Cos seus novos amigos e inimigos, navegamos polas situacións máis inesperadas e descubrimos un mundo inimaxinable que se balancea entre o drama e a comedia. Somos testemuñas da loita pola vida, das necesidades cotiás máis básicas dos que o rodean, da fragmentación social, do abuso e a explotación dos máis débiles por parte dos poderosos, das miradas e comportamentos racistas, así como das formas de entretemento, da vertixe da noite e da intensidade dos sentimentos, do amor, da tenrura, do sexo, da dificultade e da alegría de vivir... E nunca deixamos de nos emocionar e de gozar de momentos cheos de enxeño e humor intelixente, de discusións violentas e de exposicións argumentativas tan estimulantes como cheas de sabedoría cínica e provocativa. E con Sergio, os seus medos, dúbidas e certezas, deixamos ese universo abafante, lonxe da metrópole, cheo de cor, calor, choivas torrenciais e excesos de todo tipo. Pero toda esa realidade heteroxénea e diversa non nos abandona. Permanece connosco, dando voltas unha e outra vez nos nosos pensamentos. Unha representación lúcida e inesquecible que revela con elocuencia as estratexias, o que e o como, do capitalismo para desenvolver as súas novas fórmulas de control e explotación dos beneficios residuais do vello colonialismo.

Luz y progreso en todas partes

Los avances tecnológicos han ido recortando nuestras horas de sueño.

* * *

Our Daily Bread (King Vidor, 1934)

El sueño del Sapiens, el libro del que me ocupé en la columna anterior, arroja ideas y enfoques reveladores en cada capítulo. Es algo típico de las personas sabias, y Juan Antonio Madrid lo es, como constato cada vez que se me presenta la oportunidad de conversar con él. «La mayoría de nosotros», leo, «nos consideramos afortunados por haber nacido en la época actual. Nos imaginamos a nuestros antepasados de hace cien mil años ocupados en una lucha constante por la supervivencia, expuestos a la amenaza del hambre y a los peligros de los depredadores y tribus enemigas, sin apenas tiempo para descansar. Sin embargo, la observación de grupos tribales actuales, como los agta en Filipinas o los san y hadza en Sudáfrica y Tanzania, respectivamente, nos muestran una realidad bien distinta». Un equipo de antropólogos liderado por Mark Dyble convivió durante dos años con el pueblo agta y registró de forma minuciosa sus actividades diarias, el tiempo que dedicaban al cuidado de los hijos, a las tareas domésticas y a la búsqueda de alimentos. El resultado fue que los agta que adoptaron la agricultura trabajaban unas treinta horas semanales en los cultivos, frente a las veinte de sus colegas recolectores. La pérdida de tiempo libre que venía dada por el salto a la producción de alimentos se producía tanto entre los hombres como entre las mujeres (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 323, mayo de 2026. As persoas subscritoras poden acceder á revista no seu sitio web.

Correo sobre "La risa y la navaja" (O riso e a faca)

Cleo Diára e Sérgio Coragem en "O riso e a faca" (Pedro Pinho, 2025) / Vitrine Filmes

Buenas tardes, Pawley.

«La risa y la navaja» es una película memorable. Rica en imágenes, situaciones emocionantes, planteamiento argumental, técnica fílmica, planos, interpretación, dirección de actores y realización, sin olvidar la banda sonora candente.

Lo más interesante, además, es la compleja reflexión poscolonial que sostiene, sin resoluciones fáciles "humanitarias", con ironía fina e incluso con sarcasmo, pero con profunda sensibilidad para trasladar la reflexión inconclusa al espectador de forma elegante.

La habilidad de Pinho para mostrar la complejidad cruda es muy patente también en el plano emocional, afectivo y sexual. Veracidad sin estereotipos.

El personage de Sérgio, con su ternura ingenua y su estupor ante la violencia, ante el amor o ante la corrupción, funciona como un catalizador de las ideas del film. El personaje femenino principal es muy rico también en ambigüedad afectiva y sensual entretejida con tensiones étnicas y sociales.

Es nuevo eso de que el "personaje afectivo" sea un medio para entrar en el paisaje y en la historia, sin necesidad de comprenderlos. Da que pensar.

El valor documental de la película es muy grande. Te sumerge en la realidad africana con cercanía táctil que se adentra en la mente. Un equilibrio novedoso entre ficción y no-ficción. Cine social libre de cautelas, de ideología inhibidora. Valiente en su manera de hacer frente al porvenir incierto.

En resumen, buenísima. Podría haber durado siete horas sin cansarnos.

Muchas gracias de nuevo, amigo. 

Un gran abrazo.

Santiago Auserón

Entrevista a Pedro Pinho: "Cando me preguntan cal é o lugar da cámara, digo que non o sei"

O director portugués Pedro Pinho visita estes días Galiza para presentar, acompañado do actor Sérgio Coragem, O Riso e a Faca, que chega agora ás salas após a súa estrea no Festival de Cannes o ano pasado. Un filme que nos convida a reflexionar sobre o colonialismo que aínda perdura e explica a realidade presente de África e a cuestionarmos as estruturas do capitalismo patriarcal, aspectos nos que o director afonda en conversa con Nós Diario.

Ao ser un filme tan vasto, custa imaxinar como comezou, como nace. Cal foi a idea inicial e como foi medrando?

Eu encontro a orixe na primeira rodaxe que fixen, un documental chamado Bab Sebta, en que filmei no Norte de Marrocos e na Mauritania os tempos de espera das persoas que tentaban a entrar en Europa. Foi unha rodaxe reveladora mesmo para a miña visión política, a pesar de que xa dende antes estaba envolto de forma activa coa idea dunha Europa que se impón ao resto do mundo e exclúe do seu privilexio a todo aquel que quere facerse á vida. Tiven unha serie de impactos e de encontros que me fixeron entender moitas cousas, mais sobre todo me ensinaron a ollar dende fóra o lugar onde eu nacín e comprender que as persoas que ven dende fóra ese centro de produción de imaxinarios, de discurso e dunha certa hexemonía cultural teñen acceso a unhas capas que os que o vemos dende dentro non temos.

Despois creei unha relación moi forte coa Mauritania e, máis tarde, coa Guiné-Bissau. A certa altura, após descubrir este universo da “industria da cooperación”, un nome que non é alleo ás persoas que alá traballan, úsano a diario, falan “da industria”, “da nosa industria”, eu fiquei con vontade de facer un documental sobre esas ONGs e esas empresas. Un amigo enxeñeiro ambiental en Lisboa conseguiu un traballo no norte da Guiné-Bissau nun proxecto de bombas de auga, e alá marchamos en 2010 dous, tres amigos, que dese xeito dispuñamos dunha base loxística mínima, unha casa, un coche, e aquel salario mensual que daba para compartir entre todos. Fomos cunha cámara e unha gravadora de son e ficamos atropelados pola realidade que iamos filmar. O primeiro día da rodaxe vivimos a escena das latrinas (como a que sae na película) e foi tan humillante, sentimos todos unha vergonza tan grande de estar alí e observar aquilo, a percibir que aquela arrogancia, aquela violencia era posíbel aínda nos días de hoxe, que non conseguimos filmar ningún día máis. Acabamos por vivir alá catro meses, mais á procura de saber se tiña sentido ou non estar alí. Iso foi ficando esquecido, foi ficando adormecido, mais sempre regresaba (...)

Martin Pawley. Entrevista publicada no Nós Diario do 25 de abril de 2026. Podes ler a entrevista completa no sitio web do xornal.

Filmika Galaika, cinema para inmensas minorías

Moitas das películas galegas que acadaron repercusión internacional real nos últimos anos comparten unha mesma marca, Filmika Galaika, unha referencia consolidada na creación de noso afeita xa a colocar títulos en festivais como Rotterdam, Locarno ou Venecia e que ademais é pioneira no desenvolvemento de coproducións con Portugal. Da man dunha das súas responsábeis, Beli Martínez, percorremos a traxectoria, as intencións e os desafíos inminentes dunha produtora que naceu e medrou nun tempo de transformacións para o cinema.

Krakatoa (Carlos Casas, 2026) / Filmika Galaika

Após a última edición do Festival de Rotterdam, Filmika Galaika pode presumir dun logro non precisamente menor: por terceiro ano consecutivo sitúa unha longametraxe nunha das citas fundamentais do calendario cinematográfico mundial. Se en 2024 entraron na competencia principal con La Parra de Alberto Gracia e en 2025 Lois Patiño encontrou espazo para Ariel, 2026 foi a quenda do cineasta nacido en Barcelona Carlos Casas con Krakatoa, que aposta por unha coidada fotografía e un notábel deseño sonoro (a cargo de Nicolas Becker, antes gañador dun Oscar por Sound of Metal) para crear un filme-experiencia con final psicodélico que ten vidas alternativas como instalación artística ou mesmo espectáculo ao vivo. Unha obra talvez non apta para os “cazadores de argumentos”, ou que exixe un espectador non domesticado pola forma mol diso que chaman “contidos” nas plataformas, ese espectador que non presta atención e só está preocupado pola sinopse e que por iso mesmo pode mirar eses contidos a dupla velocidade. Un espectador, en suma, ao que non lle interesa o cinema.

É evidente que Filmika Galaika quixo sempre producir películas para a xente que si ama o cinema e isto, que debera ser o normal, empeza a parecer insólito nunhas carteleiras ameazadas pola inanidade. O comezo, en calquera caso, non foi doado. Abriron en 2009 “sen ter moita idea”, recoñece Beli, nunha época na que estaban facendo as súas primeiras curtas Roi Carballido e Seném Outeiro (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 25 de abril de 2026. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón.

Abrir portas para nunca as pechar

Jonathan Guilherme e Sérgio Coragem n'O Riso e a Faca (Pedro Pinho, 2025) / Vitrine Filmes

Ao inicio d’O riso e a faca, a longametraxe de Pedro Pinho que chega estes días ás salas de cinema, un oficial africano prepara o té mentres agarda estomballado no chan no medio do deserto. Ao lonxe ve como se aproxima un coche, que acabará por deterse ante os sinais que llo indican na estrada de area. O oficial achégase e saúda con rectitude ao condutor do vehículo, un home branco que obviamente non é de aquel lugar; mándalle, en español, que apague o motor, pregúntalle polo pasaporte e outros documentos. A memoria receosa do espectador suxire certa tensión, talvez algún intento de suborno, mais o que o axente lle pide é nada máis e nada menos ca un libro. O europeo sae do vehículo, remexe na equipaxe e atopa un, que lle entrega. Fica todo en orde, pode seguir. Mentres se despregan os créditos o coche avanza quilómetros e quilómetros entre as diferentes paisaxes do Sáhara.

É a primeira das moitas veces en que o filme nos colocará diante dos nosos prexuízos. O home branco é Sérgio (Sérgio Coragem), un enxeñeiro portugués que viaxa a unha cidade da Guiné-Bissau para traballar cunha organización non gobernamental (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 23 de abril de 2026, quinta feira. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo en liña nesta ligazón.

Manifesto da comunidade saharauí de Galiza: por unha regularización xusta

A Comunidade Saharauí de Galicia expresa a súa profunda preocupación e rexeitamento ante os procesos de regularización extraordinaria que exclúen as persoas saharauís en situación de apatridia. Ao mesmo tempo, queremos manifestar que valoramos positivamente a regularización de moitas persoas migrantes, xa que supón un avance en dereitos, dignidade e xustiza social. Alegrámonos sinceramente por quen ven recoñecida a súa situación administrativa tras anos de incerteza. Porén, non podemos evitar sentir indignación e frustración ao comprobarmos que, unha vez máis, o noso colectivo queda fóra destas medidas.

O pobo saharauí arrastra desde hai décadas unha realidade marcada polo desarraigamento, o exilio e a negación de dereitos fundamentais. A falta de recoñecemento pleno da súa nacionalidade coloca miles de persoas nun limbo xurídico que limita o seu acceso a dereitos básicos, entre eles a regularización administrativa. Esta exclusión non é un feito illado nin técnico: é unha forma de invisibilización institucional que perpetúa a desigualdade. Consideramos inaceptábel que os criterios de regularización non contemplen de maneira específica a situación das persoas apátridas, que maioritariamente son saharauís, cuxa condición responde a causas históricas e políticas amplamente documentadas. Ignorar esta realidade supón reforzar barreiras estruturais que impiden a integración social, laboral e xurídica.

A Comunidade Saharauí de Galicia exixe:

-O recoñecemento explícito das persoas saharauís apátridas dentro dos procesos de regularización.

-A adopción de medidas específicas que atendan a súa situación xurídica excepcional.

-O cumprimento dos compromisos internacionais en materia de dereitos humanos e protección de persoas apátridas.

-A garantía de igualdade de tratamento e acceso a dereitos fundamentais, sen discriminación por orixe ou status xurídico.

Así mesmo, convocamos a cidadanía a unha manifestación o próximo 23 de abril ás 20:00 horas, diante da Subdelegación do Goberno na Coruña, para erguermos a voz contra esta exclusión e exixirmos solucións xustas.

Facemos un chamamento urxente a todas as asociacións, colectivos sociais e entidades solidarias para que se sumen e apoien esta mobilización. A unión é clave para lograrmos cambios reais e para garantirmos que ningunha persoa quede atrás.

Por unha regularización sen exclusións. Por dignidade, xustiza e dereitos.

Comunidade Saharauí en Galiza

Entrevista a Sérgio Coragem (e II): “O trabalho do ator muitas vezes é associado ao discurso e às palavras, mas também há muito discurso sem as palavras”

Na segunda parte da conversa co actor Sérgio Coragem poñemos o foco na longametraxe O riso e a faca do Pedro Pinho, estreada na sección Un Certain Regard do Festival de Cannes de 2025 con inmenso aplauso da crítica. Un filme en todos os sentidos monumental que lida con moitas cuestións fundamentais do noso tempo.

Sérgio Coragem no filme O Riso e a Faca (Pedro Pinho, 2025)

O filme tivo un proceso de produción moi extenso. En que momento Pedro Pinho che dixo “vou facer um filme e quero que ti esteas dentro do filme”?

Nós conhecemos, por ocasião dessas conversas, o Pedro Pinho em 2017 e, pronto, demos bem, o Pedro é uma pessoa espetacular, nós também somos fixe, e foi bom. E depois, passado um ano e tal, muito perto de 2019, ou já em 2019, a Joana Bravo, que na altura estava a trabalhar na produção do filme, na pré-produção, pré-pré, pediu-me a amizade no Facebook e mandou-me uma mensagem a dizer que o Pedro Pinho gostava muito de falar comigo, se eu tinha vontade de ter esse encontro. E eu disse obviamente que sim. Não pensei que fosse para uma audição do filme, pensei que fosse, sei lá, uma conversa sobre um assunto qualquer porque, como eu estou no teatro, se calhar ele queria saber alguma coisa ou se eu conhecia alguém; bem, não sei. O Pedro perguntou-me se eu podia encontrar com ele na Casa do Comum, quando estava ainda o edifício com a organização antiga, mas prestes a começar as obras. Eu fui lá, encontrei-me com ele e com o Tiago Espanha numa conversa filmada, filmaram-me a mim, a ter uma conversa sobre muitos assuntos. Lembro-me que a primeira coisa que ele me disse foi que ia ser uma conversa como se fosse uma audição. Depois pediu-me para eu descrever a minha vida em sete minutos (se calhar estou aqui a contar segredos que não devia, mas não faz mal, tenho todo o gosto em partilhar contigo e com o mundo inteiro). E depois de eu ter descrito a minha vida em sete minutos, começou-se a fazer uma conversa mais de pergunta e resposta. Lembro-me de termos falado sobre racismo, por exemplo, lembro-me de termos falado sobre família. No final dessa conversa, ele perguntou-me se eu tinha alguma coisa que me prendia a Portugal. E eu disse, depende, acho que não. Tem família, tem amigos, tem amores, tem uma vida, não é? Claro que há sempre coisas que nos prendem a Portugal, mas à partida, não, depende. Porquê? E ele disse-me, “é que o filme vai ter uma rodagem muito longa na Mauritânia e na Guiné-Bissau”. E eu disse-lhe, ah, OK, então esquece, porque eu tenho medo de andar de avião. Pronto, com muita pena minha, espero que o filme corra muito bem, que encontres a pessoa escolhida. Mas eu aviso-te já que eu não vou, porque eu tenho medo de andar de avião. Viajei muito pouco na minha vida até esse dia. Tinha ido uma vez para Londres em 2006, 2007, foi a passagem do ano. E tinha sido convidado ao Conservatório de Atores de Lyon e custou-me imenso, e portanto não tinha intenção nenhuma de voltar a enfiar-me dentro de um avião. Para além de que também não gosto muito de fazer turismo, acho que é uma coisa que já não existe sequer e é uma perda de tempo e de muito esforço e muito stress. Então não sou muito fascinado por viagens. Isto estou a falar na altura, estou a falar antes de ter sido eu o escolhido.

Acho que eu ter dado esta resposta ao Pedro fez com que ele achasse que eu poderia mesmo ser esse personagem. Precisamente por causa dessa questão de “pouco mundo”. E isso era importante, acho eu, para o Pedro e para quem escreveu o filme e para quem estava a produzir o filme, porque a ideia era que o personagem fosse um pouco assoberbado por aquilo que via (...)

Martin Pawley. Podedes ler ou ouvir a entrevista completa no sitio web da revista Quiasmo. Artes, letras e ciência.