Cinema para un país

Fotograma de Yol (Yılmaz Güney, 1982)

O Kurdistán é unha das maiores nacións sen estado do planeta. Segundo as estimacións que elabora o Instituto Kurdo de París, o pobo kurdo fórmano corenta e seis millóns de persoas, das cales vinte residen en Turquía, outras doce no Irán, oito millóns e medio no Iraq e 3,6 millóns en Siria. En amplas rexións deses países a poboación kurda é maioritaria. Hai outro medio millón que vive na Transcaucasia, sobre todo Acerbaixán e Armenia, e ademais está a diáspora espallada por diversos países europeos que suma millón e medio de persoas e é especialmente significativa en Alemaña. Malia a dispersión xeográfica, o pobo mantén como sinais de identidade a cultura e a lingua, co idioma kurdo como vehículo de comunicación maioritario con varios dialectos: o Kurmanji (kurdo do norte), o Sorani (kurdo central) e o kurdo do sur. Unha lingua que se escribe con alfabetos diferentes dependendo da zona, o de base latina, o kurdo-árabe ou os alfabetos ruso e armenio no caso das ex-repúblicas soviéticas.

A defensa desa identidade chocou, e segue a chocar, co comportamento totalitario de varios dos estados nos que se asenta este pobo. Os kurdos do Iraq non choraron, abofé que non, a desaparición do sátrapa Saddam Hussein, que ordenou a destrución de até o 90% das vilas en que vivían. Para a historia universal da infamia fica o masacre de Halabja, o 16 de marzo de 1988, un ataque masivo con armas químicas que matou perto de cinco mil cidadás. No inicio do filme Quilómetro cero, dirixido en 2005 polo cineasta kurdo-iraquí Huner Saleem, unha parella escoita na radio do coche noticias da invasión estadounidense de 2003 (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 26 de xuño de 2026, sábado. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

As eclipses contadas polos animais

Prestarmos atención ao disco solar non é incompatíbel con reparar no que acontece na natureza á nosa volta durante unha eclipse. A resposta dos insectos, as arañas ou os paxaros enche páxinas e páxinas de artigos científicos que nos recordan que a rutina dos seres vivos está marcada polas variacións de luz.

Abella recollendo pole. Foto: Jon Sullivan [Dominio público / Wikipedia]

No libro Da composición do mundo e as súas causas, escrito no século XIII no dialecto da súa rexión polo monxe toscano Restoro d’Arezzo, hai unha descrición coidadosa dunha eclipse total de Sol, a do 3 de xuño de 1239. Aquel día o ceo estaba “claro e sen nubes”, escribiu, e “o corpo do Sol cubriuse pouco e pouco até ficar escurecido e facerse noite”. O monxe viu o planeta Mercurio xunto do Sol e “todas as estrelas” e percibiu como “o ar e a terra arrefriaban”. Comparou a duración da fase de totalidade co tempo en que un home podería camiñar 250 pasos, entre dous ou tres minutos, máis ou menos. O máis singular do seu relatorio é a referencia ao comportamento da fauna: “asustáronse todos os animais e os paxaros e as bestas salvaxes podían ser capturadas con facilidade”. Máis perto de nós, un mestre de primeira ensinanza do Barco de Valdeorras deixou testemuña de que durante a eclipse do 17 de abril de 1912 “as galiñas buscaban o seu refuxio e unha que vin e tiña os seus pitiños acubillounos debaixo das ás”. Unha e outra anotación dan boa conta de que os humanos non somos a única especie que reacciona a unha eclipse.

Ao longo da historia repítense as observacións sobre as reaccións animais á ocultación do Sol pola Lúa, que por outra parte parecerían unha resposta natural á caída da luz e da temperatura asociadas ao fenómeno (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 16 de agosto de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

A única eclipse galega que compartiremos

As ocultacións totais de Sol son fenómenos suficientemente excepcionais como para xerar unha enorme expectación: en Galiza as anteriores sucederon a comezos do século XX e a seguinte non chegará até finais do XXII. Contra o desasosego e o “medo a perder algo” cómpre recordar que a maioría dos habitantes da Terra nunca verá unha.

Esquema das eclipses. Imaxe: adaptado de Nela (nyabla.net), CC BY SA 4.0 / Wikipedia.

Para nós o Sol é grande, moi grande. Para escribir a súa masa en quilogramos precisamos trinta ceros: é 334 mil veces maior ca a da Terra. No seu barrio, o que chamamos “sistema solar”, o Sol supón o 99,86% de toda a materia ordinaria existente, isto é, se sumamos os oito planetas, dende Mercurio até Neptuno, cos seus satélites se os teñen, os planetas ananos e todos os asteroides e cometas que orbitan ao seu redor, representarían, en conxunto, só o 0,14% restante de masa. É un mangallón, o obxecto claramente dominante da zona, e porén non deixa de ser unha estrela mediana, como tantas outras do seu tipo na nosa galaxia, a Vía Láctea (e “tantas outras” neste caso quere dicir “miles de millóns”). Que é a nosa galaxia e por iso lle temos especial cariño, mais é tamén unha máis entre centos de miles de millóns de galaxias no Universo.

Volvamos á nosa escala doméstica. O Sol é grande, moi grande, un millón catrocentos mil quilómetros de diámetro, algo así como 109 planetas Terra situados un a carón de outro. Mais está a case 150 millóns de quilómetros de nós e iso fai que no ceo sexa apenas unha boliña luminosa que podemos tapar sen problema coa punta do dedo maimiño. A Lúa, o noso satélite, é bastante máis pequena, 400 veces máis pequena para sermos exactos, mais está tamén 400 veces máis perto de nós e por iso no ceo parece que ten un tamaño igual ao do Sol (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 9 de agosto de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

Una luz negra y ardiente. Eclipses en el cine.

El 12 de agosto en buena parte de la península ibérica se verá el primer eclipse total de Sol desde 1912, un evento astronómico que sin duda movilizará a millones de personas. Aprovechamos la efeméride para repasar la muy diversa presencia de los eclipses solares en el cine, un catálogo que incluye no pocas obras maestras.

Just Ancient Loops (Bill Morrison, 2012)

Un eclipse solar total no es un hecho excepcional -hay uno cada año y medio- pero como la zona del planeta que experimenta la ocultación completa del Sol es una franja más bien estrecha, de como mucho unos cientos de kilómetros de ancho, el resultado es que aunque en el curso de una vida haya muchos eclipses en la Tierra, lo más probable es que ninguno suceda encima de nuestra cabeza: en un lugar concreto en promedio pasan entre 300 y 400 años entre uno y el siguiente. En la historia de la humanidad una aplastante mayoría de las personas no ha vivido ni vivirá jamás un eclipse, que es la consecuencia de una feliz casualidad. El Sol tiene un diámetro 400 veces más grande que la Luna, pero también se encuentra 400 veces más lejos, de forma que vistos desde aquí su tamaño aparente en el cielo es similar. Ese tamaño varía muy ligeramente en función de la variable distancia de esos cuerpos a la Tierra, pero no es muy grande: con el brazo estirado, la mitad del grosor del meñique oculta cualquiera de los dos discos celestes (por muy impresionante que sea una luna llena emergiendo sobre el horizonte, podemos taparla siempre con la uña del dedo pequeño, o lo que es lo mismo, las famosas “superlunas” de las que se oye hablar a menudo no son nada súper). Esa coincidencia cósmica de tamaños la explica a un grupo de niños el protagonista de Agantuk (1991), la última obra maestra de Satyajit Ray, valiéndose de monedas de diferentes diámetros. Si la Luna estuviera más lejos de lo que está, no existirían los eclipses de Sol. De hecho, sabemos que la Luna se aleja cada año unos cuatro centímetros de nuestro planeta, así que llegará un momento, dentro de cientos de millones de años, en que ya no serán posibles. Algún día habrá un último eclipse en la Tierra (...) 

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no número 212, de xullo-agosto de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine.

Ver a eclipse sen mirar o Sol

Haberá que repetilo moito este verán: é extremadamente perigoso observar o Sol sen protección. O único filtro válido para a observación directa son as lentes de eclipse, que reducen até trinta mil veces a luz que chega aos nosos ollos. A proxección do disco solar é unha alternativa eficaz, barata e sen risco para a saúde visual.

Caixa estenopeica producida pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío. Imaxe: Marta Cortacans.

Deixouno claro nun comunicado a comezos de ano o Colexio de Ópticos e Optometristas de Galiza: observar a nosa estrela a simple vista ou con lentes de sol "sempre entraña riscos, pois a gran cantidade de radiación que emite a diversas lonxitudes de onde, principalmente infravermello, visíbel e ultravioleta, pode danar a retina de maneira grave ou mesmo producir cegueira se a contemplación é prolongada", en palabras da presidenta do colectivo, Esther Amaro. Un exemplo típico é a retinopatía solar, unha lesión fotoquímica na retina que na literatura médica aparece a miúdo asociada á observación imprudente de eclipses. Uns poucos segundos poden ser suficientes para producir danos irreversíbeis. As emisións ultravioleta do Sol son a causa da fotoqueratite, unha sorte de queimadura semellante á que se produce se ollamos uns arcos de soldadura sen pantalla de protección. Eses danos, ademais, poden pasar ao principio inadvertidos e cando se manifestan os seus síntomas (dor e visión borrosa, entre outros moitos) talvez xa sexa demasiado tarde.

Protexerse ben non consiste só en reducir un pouco o brillo molesto da luz: precisamos peneirar a maior cantidade de radiación posíbel que sexa compatíbel cunha visión nítida do disco solar. Por iso son absolutamente inútiles os trucos caseiros que aínda hai quen practica de xeito temerario: as radiografías, os vidros escuros ou as películas fotográficas non impiden o paso da radiación que deriva en lesións oculares (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 2 de agosto de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

O ano das luces. Crónica do (S8) 2026.

(...) A eclipse total de Sol que vivirá Galiza o próximo 12 de agosto, a primeira dende 1912 (e non haberá outra até 2180) serviu de inspiración ou leitmotiv para a edición 2026 do S8, Mostra de Cinema Periférico, que máis que nunca pousou a súa mirada no ceo. A xeito de pequeno xesto simbólico, tanto na presentación á prensa como na xornada inaugural e noutras sesións fíxose uso dunha animación da famosa serie de fotografías que en 1912 fixera José Sellier, unha colección de doce imaxes que recollen todas as fases daquela eclipse e que pedían a berros ser postas en secuencia, un recordatorio do labor do indiscutíbel pioneiro do cinema no estado español. Coa mesma lóxica, serviu de apertura da mostra unha sesión de curtametraxes de diferentes épocas á volta das eclipses baixo o lema “O obturador cósmico”, que tece paralelismos entre o fundamento da cámara -permitir ou non o paso da luz sobre o substrato fotoquímico que capta eses fotóns- e o paso da Lúa por diante do Sol que o oculta por completo de forma efémera. A máis antiga, unha de Georges Melies de 1907, L'Éclipse du Soleil en Pleine Lune, cuxo encanto indiscutíbel non agocha o esgotamento da fórmula do cineasta naquela altura: en vésperas de que David Wark Griffith comezase a facer evolucionar a narrativa fílmica, Melies seguía ancorado nas pantomimas de concepción decimonónico e levaba unha década sen moverse da súa baldosa. Pioneiro da animación experimental e o collage, Larry Jordan xogou cos obxectos celestes en Orb (1958), unha das súas características fantasías surrealistas con certo pouso esotérico. Curioso é o caso de Jan Peters, que en Ich Bin 33 (2000) decide “perder” a eclipse do 11 de agosto de 1999, ou talvez experimentala doutra maneira (certamente irrepetíbel), ao gravarse a si mesmo falando á cámara durante a totalidade para encher os 3 minutos dun rolo de súper 8. Shutter (2010) de Alexi Manis é un estudo da luz e as sombras en diferentes momentos do día, coas follas das árbores como centro da atención -captar o vento nas árbores, iso era o cinema para Griffith- que se complementan con metraxe dunha eclipse obtida por Andreas Gada. O estadounidense Kevin Jerome Everson está construíndo unha serie de pezas arredor das eclipses solares que iniciou con Polly One (2017), en cor, e Polly Two (2018), en branco e negro, as dúas dedicadas á memoria da súa avoa, Bertha Everson. No S8 pasou a terceira entrega, Cóndor, filmada en Chile en 2019. A morte hai uns meses do compositor Michael Harrison outorgoulle carácter de homenaxe á proxección de Just Ancient Loops (2012), a abraiante peza de Bill Morrison para a cal compuxo unha belísima música interpretada pola violoncellista Maya Beiser. A curtametraxe está estruturada en tres bloques, o primeiro deles composto por filmacións de comezos de século de observatorios astronómicos, o Sol durante unha eclipse e as persoas que o observan e imaxes da Lúa, Saturno ou obxectos de ceo profundo como a nebulosa da Cabeza do Cabalo. A segunda parte é unha animación por computador que representa o planeta Xúpiter cos seus catro maiores satélites Ío, Europa, Ganímedes e Calisto e establece unha conexión entre as súas órbitas e os harmónicos musicais a partir dunha investigación de Walter Murch. O bloque final emprega nitratos degradados -un dos sinais de identidade da obra de Morrison- da Vida e Paixón de Cristo (Ferdinand Zecca, 1907), A Biblia (Achille Consalvi, 1913) e imaxes científicas dos anos 10, para conformar en conxunto un estudo da representación dos ceos, do científico ao relixioso-simbólico, e a súa ligazón coa aparición da vida (...)

Martin Pawley e José Manuel Sande. Artigo completo dispoñíbel no número 153 da revista Luzes.

La era del plástico

Siempre hay mucho que aprender de la investigación, la divulgación y el activismo alrededor de cualquier problema global.

* * *

El título de esta columna es el de un libro recién publicado por la editorial Shackleton Books y del que son autores Tania Alonso Cascallana y Juan F. Samaniego, periodistas especializados en cuestiones medioambientales. El volumen es el resultado de su riguroso trabajo de documentación y de docenas de entrevistas con personas expertas en la investigación de la presencia y los efectos de los microplásticos en la naturaleza y en nuestro cuerpo. Un libro formidable, repleto de buenas explicaciones y fuentes e inspirado por una sana confianza en el principio de precaución, ese que nos hace dudar de que, por ejemplo, sea buena idea que para la producción de plásticos se empleen dieciséis mil aditivos químicos de los cuales cuatro mil son «peligrosos, bioacumulativos y/o tóxicos» y de otros diez mil no se tiene información suficiente.

En el primer capítulo se cita un texto del economista americano Victor Lebow en la revista Journal of Retailing en 1955 que merece la pena reproducir aquí. «Nuestra economía enormemente productiva», escribió, «exige que hagamos del consumo nuestra forma de vida, que convirtamos la compra y el uso de bienes en rituales, que busquemos nuestra satisfacción espiritual, la satisfacción de nuestro ego, en el consumo (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 325, xullo-agosto de 2026. As persoas subscritoras poden acceder á revista no seu sitio web.

Entrevista a Gabriel Azorín: "Sempre nos preguntamos como queremos vivir a vida que nos toca"

Esta terza feira visita a Filmoteca de Galiza Gabriel Azorín, director dun dos títulos máis aplaudidos pola cinefilia mundial este último ano, Onte á noite conquistei Tebas, que se estreou na pasada edición da Mostra de Venecia e participou logo en citas de prestixio coma o festival de Nova York, a Viennale, a Seminci ou o Indielisboa. Unha obra mestra en dous tempos e tres linguas (galego, portugués e latín) integramente filmada nas termas ourensás de Bande.

Gabriel Azorín. Imaxe: Amador Lorenzo para Filmika Galaika, DVEIN Films e Bando à Parte

Se houbese que poñerlle unha data inicial ao nacemento do filme, estaría á volta do teu descubrimento das termas de Bande.

En 2017 fun alí cuns amigos e cando se fixo de noite quedei só, tumbado nunha desas bañeiras en forma de sarcófago que son tan importantes logo na película. Como non hai luces artificiais de noite non podes ver nada a non ser que ergas a cabeza e mires o ceo, e eu tiven a sorte de que aquela noite había un ceo estrelado incríbel. Foi un intre de introspección e intimidade e fíxome pensar na cantidade de xente que ao longo da historia faría o mesmo xesto ca min naquel lugar. Volvín a casa con gana de rodar alí, mais era simplemente un desexo e precisaba ter unha idea cinematográfica. Dous anos despois, cando estaba na Elías Querejeta Zine Eskola e o cinema de António Reis e Margarida Cordeiro me tiña moi obsesionado pola súa capacidade de revelar os diferentes tempos que habitan un lugar, pensei de novo nas termas e propúxenlle a María Antón Cabot e Carlos Pardo Ros, colegas do colectivo lacasinegra, que me acompañasen a Bande para constatar se seguía vivo aquel desexo. Desta vez fomos máis precavidos e levamos unha cámara de alta sensibilidade; após bañármonos pola tarde caeu a noite e coa cámara gravamos uns rapaces que andaban alí tamén. Cando de regreso á casa revisamos as imaxes comprendín que non tiñan tempo, que se os rapaces non levasen teléfonos e traxes de baño con piñas sería imposíbel determinar se eran de hoxe, da Idade Media ou de hai dous mil anos, e iso xa era unha idea propiamente cinematográfica. Foi unha sorte de “eureka”.

Así xorde a convicción de facer o filme, mais como desenvolve a obra final?

Foi un camiño de ida e volta. As termas en orixe estaban asociadas ao campamento militar de Aquis Querquennis, do século I da nosa era, así que a presenza de mozos romanos estaba clara dende o principio. A idea de que houbese mozos contemporáneos tamén, mais a primeira intuición apuntaba a engadir máis capas de tempo, talvez a guerra civil, talvez o campesiñado no século XIX… Cando empecei a traballar no guión co amigo Celso Giménez, da compañía teatral La Tristura, acordamos que houbese só dous tempos para facer máis sinxela a película e que esa simplificación nos permitise xogar con elementos que nos interesaban como o paso do tempo, a duración, habitar os lugares… elementos que a miúdo no cinema fican devorados polos temas e as tramas. Tamén limpamos moito os asuntos a tratar e concentrámonos na amizade e nesa sensación tan humana de que nalgún momento da vida nos sentimos sós (...)

Martin Pawley. Entrevista publicada no Nós Diario do 25 de abril de 2026. Podes ler a entrevista completa no sitio web do xornal.

Esencia de cinema

Isabel Aimé González Sola en Las corrientes de Milagros Mumenthaler | Imaxe: Atalante Cinema

A través dos cristais dunha xanela vemos unha muller que contempla a paisaxe outoniza de Xenebra. Axiña saberemos que está alí para recoller un premio polo seu traballo no sector da moda, mais desfarase do trofeo no baño pouco despois. Deambula pola cidade como empuxada por un misterioso impulso, por algunha atracción inexplicábel; repara nunha peza de tea bordada nun escaparate, cruza a ponte sobre o río vestida cun abrigo azul -unha mancha de cor sobre un fondo gris- e de súpeto bótase á auga. O seguinte plano amósanola de regreso ao hotel, envolta nunha desas láminas metalizadas que se empregan como mantas nas emerxencias. Atravesa o vestíbulo facendo soar os tacóns contra o piso mentres arrastra unha bolsa coas súas pertenzas, sobe no ascensor, accede ao seu cuarto. Abre a ducha mais non chega a entrar nela, primeiro sinal dunha sorte de fobia á auga que manifestará durante o resto do filme (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 26 de xuño de 2026, sábado. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo en liña nesta ligazón.

Temos as estrelas (Martin Pawley, 2026)

Creación de Martin Pawley a partir dos filmes Devil and the Deep (Marion Gering, 1932), Breakfast for Two (Alfred Santell, 1937), A Streetcar Named Desire (Elia Kazan, 1951), Wings (William Wellmann, 1927), Drácula (George Melford, 1931), My Little Chickadee (Edward F. Cline, 1940), The Misfits (John Huston, 1961), A Woman of Distinction (Edward Buzzell, 1950), María Candelaria (Emilio Fernández, 1944), Annette (Leos Carax, 2021), West Side Story (Robert Wise e Jerome Robbins, 1961) e Now, Voyager (Irving Rapper, 1942). Nova e definitiva montaxe a partir dunha peza anterior estreada o 11 de xuño de 2026 na actividade "La noche del Sol negro" de Filmadrid.