Margarida Cardoso, o pasado que é presente

Na súa terceira edición o Vendaval, a mostra de Cinema Portugués na Ribeira Sacra que dirixe Tamara González, pon o foco na memoria histórica por medio de varios filmes que expoñen as pegadas que aínda resoan hoxe do colonialismo e a ditadura. Esta fin de semana na Casa da Memoria en Bóveda ocupa un espazo principal a cineasta portuguesa Margarida Cardoso (Tomar, 1963), cuxa obra, tanto no documental como na ficción, investiga e deita luz sobre a explotación e a represión de Portugal sobre os territorios africanos.

Sei que pasou a infancia en Moçambique e polo tanto ten unha relación directa co pasado colonial portugués, mais como nace e se desenvolve o seu interese por explorar a memoria e o pouso desa memoria no presente?

A miña interpretación sobre iso foi mudando ao longo do tempo. Houbo unha altura en que me parecía unha cuestión simple e persoal, a procura dunha revelación de todo o que vivira como crianza. Nós non viviamos en Maputo, senón na segunda maior cidade, Beira, que era case un colonato da Rodesia (actual Zimbabwe), un país súper racista até o punto de que as persoas brancas non falaban cos negros nin por teléfono. O meu pai era militar e polo tanto tiña que loitar por Portugal malia ser contrario ao réxime e non contaba moitas cousas da guerra. Pouco e pouco comecei a interesarme pola distancia que se crea entre as persoas nestes sistemas coloniais, ao viviren nun sitio onde unhas non falan coas outras, unhas son subalternas das outras e hai unha separación abismal nas cuestións culturais.

Como foi a chegada a Moçambique?

Meu pai chegou un pouco antes, mais na práctica marchamos toda a familia ao mesmo tempo, no 1964; nesa época aínda estaba moi incentivada a idea de que se asentasen nas colonias familias enteiras. Até veu connosco a miña avoa, que era unha lisboeta que nunca saíra da Alfama. Nós ficabamos na cidade e o meu pai ía cos outros homes á guerra ao norte de Moçambique, no medio da selva, a máis de dous mil quilómetros de distancia de onde estabamos.

E de nena viña a Portugal algunha vez?

De vez en cando viñamos, visitabamos a familia e todo iso. Non era propiamente nas vacacións normais, senón durante unha sorte de ferias longas de tres meses que tiñan os militares. O noso sistema de ensino era o das colonias así que os cursos non coincidían aquí e alá no tempo, de xeito que eu tiña que ir tamén á escola en Portugal e iso traía unha maior complicación para min. Mais o meu lugar era Moçambique, as súas praias, a calor, a xente; sentía unha ligazón moito máis profunda con aquela terra (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 28 de agosto de 2026. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón.

Abrazar la noche

La mitad de nuestras vidas sucede de noche o, para ser más exactos, cuando el Sol no está sobre el horizonte. En nuestras latitudes, entre la salida y la puesta de sol transcurren entre nueve y quince horas del inicio del invierno al del verano, pero en conjunto el día y la noche se reparten el tiempo al 50%. Tendemos a pensar que todo lo importante acontece a pleno día, pero si eso fuera cierto, incluso descontando las horas que dedicamos al sueño, sería una anomalía estadística. En los últimos años se han desarrollado los “estudios de la noche”, que con ánimo transversal aspiran a construir una Historia de la vida humana en la oscuridad, con sus hechos, tradiciones e incluso oficios (de las prostitutas a las matronas) a menudo ignorados o considerados un ominoso pie de página por la Historia de los días. Y la noche, la noche natural, no es eso que empieza cuando apagamos la televisión o el computador. Nada tiene que ver con nuestros entornos 24/7 de farolas y ruido; la noche es sobre todo la oscuridad, que ocupa, descontados los crepúsculos, aún un tercio de nuestro tiempo total.

Pero la oscuridad no es fácil de filmar, pues las cámaras de cine, analógicas o digitales, en general no se han llevado bien con las condiciones mínimas de luz. Y es aún más inalcanzable su proyección sobre una pantalla. Hay un conflicto conceptual de base: no podemos generar oscuridad con luz. No podemos reproducir la ausencia de luz enviando fotones (...)

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no número 213, de setembro de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine.

Un domingo cualquiera. Curtocircuíto 2026.

Sawyer Avenue, Sunday Afternoon (Bill Morrison, 2026)

Durante mucho tiempo la obra de Bill Morrison se identificó con el uso de imágenes primitivas degradadas, viejos nitratos con un alto nivel de deterioro cargados de una singular poesía que evoca la memoria y la desmemoria del cine. Esos fotogramas poblados por rostros que ya no existen, tal vez estrellas hoy imposibles de identificar que tuvieron su instante de gloria, nos hablan de lo transitorio de cualquier creación humana, de cómo el mayor y más sublime empeño puede acabar siendo una sombra, una mancha difusa condenada al olvido. En esa línea entraban cortos como Light is Calling o el largo Decasia, los dos con banda sonora de Michael Gordon. Su trabajo con archivos fílmicos a veces escapó de lo conceptual para acercarse al documental ‘casi’ canónico, como en The Great Flood, Dawson City: Frozen Time o el tributo al neurocientífico Oliver Sacks Re:Awakenings, pero también se atrevió a manejar el metraje ajeno con ánimo ficcional en Spark of Being, rigurosa y libérrima adaptación de la novela Frankenstein.

En los últimos años Morrison se ha lanzado a ejercicios distintos, al uso de otro tipo de archivos mucho más presentes, las imágenes de las cámaras de vigilancia y de las fuerzas de seguridad (...)

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no sitio web da revista Caimán Cuadernos de Cine.

Presencias ignoradas. Curtas Vila do Conde 2026.

Vermelhos do asfalto (João Niza Ribeiro, 2026)

Vermelhos de asfalto comienza con un ridículo anuncio de perfumes, el típico peaje publicitario que nos asalta en cualquier plataforma de vídeos antes de ver el contenido que deseamos. Después del ansiado “Skip Ad”, aparecen las imágenes de la violenta respuesta de la policía marroquí al salto de la valla de Melilla por migrantes en 2022, un episodio que se saldó oficialmente con 23 muertos. Quien ve esas imágenes es otro migrante subsahariano en Oporto que trabaja como repartidor a domicilio, uno de los muchos cuerpos que cruzan nuestras ciudades, visibles e ignorados a la vez. Su rostro de preocupación es justificado: su hermano, de quien lleva días sin tener noticias, es uno de los que pretendía entrar en Europa. Hacia la mitad del metraje hay una notable conversación en la que expone, a un grupo de blancos de fiesta que finalmente se prestan a escucharlo, el contexto por el cual él y otros muchos lo dejan todo para intentar otra vida (...)

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no número 213, de setembro de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine.

As próximas eclipses

Por máis que o de hoxe sexa un acontecemento único que non volveremos experimentar no noso país, o ceo ofrécenos sempre razóns para erguermos a cabeza. Nos próximos anos teremos oportunidade de sacarlle proveito ás caixas estenopeicas e lentes de eclipse grazas a diversas ocultacións parciais do Sol. 

Eclipse lunar. Fotografía: Fins Eirexas (O'Fins)

O 12 de agosto de 2026 ficará na historia como unha desas datas que cargan unha memoria compartida por millóns de persoas. Unha desas datas que alentarán unha pregunta que repetiremos mil veces: onde estabas ti o día da eclipse? Parcial ou total, na costa ou no interior, con ceos despexados ou con algunhas (ou moitas) nubes, berrando, chorando ou en silencio; serán moi variadas as circunstancias e moi diversos os comportamentos, mais pouca xente ficará sen un recordo emocionado desta tarde ás 20.28 horas. E para moitas persoas a primeira pregunta que se pasará pola cabeza pasada esa hora será: Cando vemos a próxima?

A realidade é que Galiza non vivirá outra eclipse total até a mañá do 4 de outubro de 2480. A faixa de totalidade abranguerá daquela case todo o noso país, de Ferrol até Vigo, e na zona central da mesma a ocultación do Sol pola Lúa durará case tres minutos; caerán fóra da totalidade algúns concellos do Baixo Miño e os da costa norte da Coruña e de Lugo. Teremos outra tres séculos antes, o 17 de novembro de 2180, que en sentido estrito non toca terra galega (entra por Asturias), mais a rexión de totalidade comeza mar adentro a aproximadamente dez millas náuticas de Burela ou Ribadeo, que tecnicamente é o noso mar. Hai unha eclipse anular o 27 de febreiro de 2082, que con moita probabilidade chegarán a ver as persoas máis novas que me lean, e despois desa virán as anulares do 16 de agosto de 2175, o 3 de outubro de 2377 e o 3 de novembro de 2404, mais todas elas fican ben lonxe das miñas expectativas. No sucesivo deberemos conformarnos, aquí no noso país, coas eclipses parciais (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 12 de agosto de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

As eclipses de Sol no cinema

Barrabás (Richard Fleischer, 1961)

“A luz desapareceu do ceo”. Nunha taberna na antigüidade a xente ergue a cabeza con preocupación. Unha muller (a formidábel Katy Jurado) achégase á porta e mira o exterior; “nunca o vira tan escuro no medio do día”, afirma. Noutro andar da casa, Barrabás (Anthony Quinn) esperta asustado. Non ve nada e cre que ten algo nos ollos. Baixa as escaleiras e pregunta que está acontecendo. Atrás del, Raquel (Silvana Mangano), declama a resposta definitiva. “Sabes ben o que pasa”, di. “Até a luz nos abandonou agora que o matamos”. A crucifixión de Xesucristo ten eco no firmamento: apagouse a luz do Sol. E na pantalla, ese apagamento ten forma de eclipse. Dunha eclipse real.

A produción de Dino de Laurentiis Barrabás, dirixida por Richard Fleischer, é un caso excepcional de película na que se aproveitou a ocultación total do Sol pola Lúa do 15 de febreiro de 1961 como recurso para ilustrar o escurecemento do ceo do que dan conta, asociados ao relato da morte de Xesús, tres dos evanxeos. Tomaron a decisión non lonxe da data da eclipse e iso rompeulle a cabeza ao director de fotografía Aldo Tonti, quen tivo poucos días para pensar como resolver o desafío de rodar o fenómeno coa cámara de cinema (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 11 de agosto de 2026, terza feira. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo en liña nesta ligazón.

A nosa eclipse

Revista "Coruña Moderna", número 27, 3 de setembro de 1905

“Sólo cuando la Naturaleza ofrece á la contemplación humana un espectáculo tan extraordinario como el de ayer se concibe la grandiosa majestad de la creación y se adivinan las austeras e inmutables leyes que rigen el Universo. Nuestra insignificante pequeñez y nuestra limitada penetración no llegan a alcanzar el más allá con que sueña el deseo, poseído por el vértigo de lo infinito, de lo incomprensible, de lo que hay de suprema curiosidad en estos excepcionales fenómenos, maravilla de maravillas, que se presentan a nuestra vista atónita”.

O cronista do xornal El Noroeste iniciaba con alento filosófico o seu relato da eclipse do día anterior, a última total que se viu na Coruña, o 30 de agosto de 1905. Foi un día que comezou con fortes e repetidos chuvascos, dicía o artigo, para logo despexar e aínda despois regresar as nubes, que ameazaban estragar o espectáculo celeste. Malia iso, “en el andén de la playa de Riazor, en la explanada del Orzán, en las inmediaciones del muelle de hierro, en las proximidades de la Torre de Hércules, en las cercanías de los molinos de viento que existieron en lo alto de Santa Margarita, en las galerías, en las ventanas y en los balcones de las viviendas, una infinidad de curiosos de uno y de otro sexo, de unas y otras edades, esperaba impaciente el solemne momento de la iniciación del eclipse”. O artigo describiu o instante da totalidade con prosa arrebatada. “La naturaleza parece muerta, sobrecogida por algo sobrenatural. Los semblantes de los que están a nuestro lado y de los que pasan por la calle, adquieren momentaneamente un aspecto cadavérico (…) Es una luz tenue, extraña, que impresiona, que asombra, que hace enmudecer, que se clava en el espíritu silenciosamente, como si quisiese anonadarnos (…) Quienes no lo hayan contemplado y admirado no serán capaces de comprenderlo ni de imaginarlo por muchas explicaciones que se les den” (...)

Martin Pawley. Artigo escrito para o sitio web da A. C. Alexandre Bóveda. Pode lerse o texto completo neste enderezo.

Unha eclipse para ver e escoitar

Tendemos a pensar na astronomía como unha área de coñecemento unicamente asociada á visión, mais o certo é que podemos coñecer e gozar a paisaxe do ceo con outros sentidos para alén do sistema visual. A eclipse do 12 de agosto é unha excelente oportunidade para practicar a astronomía inclusiva.

Dispositivo LightSound. Imaxe: Martin Pawley.

O astrofísico canario Jorge Rivero González leva case quince anos dedicado á comunicación científica en diferentes institucións, entre elas o Observatorio de Leiden, dende onde coordinou as actividades coas que a Unión Astronómica Internacional celebrou a nivel global en 2019 o seu centenario. Na actualidade é o responsábel da Oficina de Comunicación e Divulgación do Institut de Ciències de l'Espai (ICE-CSIC), con sede en Barcelona. Jorge foi (e segue a ser) un dos impulsores do proxecto "Amanar", que promove a divulgación da astronomía nos campos de refuxiados saharauís en Tinduf ao tempo que investiga a cultura astronómica deste pobo cunha perspectiva de colaboración entre iguais, afastada de calquera tentación colonialista. Amanar foi a iniciativa pola cal hai uns anos a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, da que fago parte, entrou en contacto con el. Esta semana convidámolo dende o grupo de traballo "Diversidade" da agrupación a pasar un par de días na Coruña e así aproveitarmos as súas cualidades como divulgador e, sobre todo, o seu empeño en achegar a astronomía a audiencias que non adoitan ser as máis habituais nas actividades públicas. Para aprendermos del, en suma. Traía debaixo do brazo un trebello orixinalmente desenvolvido en 2017 na Universidade de Harvard, o "LightSound", deseñado para "sonificar" unha eclipse, isto é, para converter as variacións de luz que se producen nunha eclipse en variacións de sons e permitir que fagan seguimento do fenómeno as persoas cegas ou con baixa visión, un colectivo que no Estado español abrangue a un millón de persoas (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 6 de agosto de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.