Acariño Films, outros camiños no audiovisual

Impulsada por Andrés Sanjurjo (A Coruña, 1993), a produtora Acariño Films vive un momento de intensa actividade entre o desenvolvemento de diversos proxectos cinematográficos –da animación ao documental de creación, a ficción e o ensaio– mais tamén dun videoxogo, Xerme, convidado este verán a prestixiosas feiras internacionais en Alemaña e Xapón. Acariño principia agora, ademais, unha nova liña de traballo dedicada á distribución de filmes cun primeiro título no horizonte, Al Oeste, en Zapata.

Fotograma de "O Laúro" (Acariño Films)

Andrés Sanjurjo non foi un adolescente particularmente cinéfilo. “Sempre tiven unha relación moi forte coa imaxe, o meu pai, Alfonso Sanjurjo (1953-2022), era pintor e de aí véñenme moitas ensinanzas”, explica, “mais cando de mozo ía ás salas na fin de semana coas amigas e amigos non tiña realmente a noción de estar vendo filmes”. Foi por casualidade que no instituto do seu barrio, o IES Monelos, acabou tendo unha materia optativa de imaxe e son que nin sequera pedira e nesas aulas descubriu películas clásicas (Orson Welles, Vittorio de Sica) e empezou a sentirse tocado emocionalmente por elas. En segundo de bacharelato, no medio das dúbidas típicas sobre que facer despois, o instituto recibiu a visita dun antigo alumno que viña de presentar en Cannes a súa primeira longametraxe, un tal Oliver Laxe. “Aquilo fíxome ver que o cinema era algo plausíbel que podía facer un veciño da cidade e que non precisabas ter un grande orzamento ou unha compañía grande atrás de ti”. A curiosidade por ese espléndido mundo novo que se abría levouno a estudar Comunicación Audiovisual en Burgos, cun ano de Erasmus na Universidade Católica Portuguesa no Porto e un último curso na Universidad Mayor en Chile, onde tivo entre os seus profesores a Raúl Camargo, programador e director do Festival de Valdivia que lle falaba ao seu alumnado con entusiasmo do cinema que se facía en Portugal e Galiza. De volta á casa, fixo un mes de prácticas en Zeitun Films con Felipe Lage e decidiu apuntarse ao mestrado de documental de creación da Pompeu Fabra, a universidade pola que pasaran antes Oliver ou Lois Patiño. O desexo de ser cineasta xa aniñara definitivamente. “No mestrado centrábanse moito en que fixeras a túa película e eu pensei que ou a facía con Felipe ou con ninguén. Falei con el e díxome, a ver, rapaz, esta é unha película para levares hostias ti só, tes que aprender pola túa conta e eu encantado de axudarte”. Era, claro, un proxecto de moi baixo orzamento, un proxecto para experimentar e explorar cousas, para equivocarse e acertar. “Felipe deume consellos, axudoume coas burocracias e gravei a miña película, Diario de Alén Mar, e comprendín que ao meu redor había moita xente coma min, sobre todo un compañeiro do mestrado, Raúl Capdevila, que estaba facendo un filme honesto co que eu conectaba moito artística e politicamente”. Acabou sendo evidente a necesidade dunha estrutura que servise de paraugas e así naceu Acariño Films, un nome descritivo das súas intencións que (ademais) rende homenaxe a Val del Omar (...)

Martin Pawley. Reportaxe publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 12 de setembro de 2026. As persoas subscritoras poden lela completa nesta ligazón. 

Margarida Cardoso, o pasado que é presente

Na súa terceira edición o Vendaval, a mostra de Cinema Portugués na Ribeira Sacra que dirixe Tamara González, pon o foco na memoria histórica por medio de varios filmes que expoñen as pegadas que aínda resoan hoxe do colonialismo e a ditadura. Esta fin de semana na Casa da Memoria en Bóveda ocupa un espazo principal a cineasta portuguesa Margarida Cardoso (Tomar, 1963), cuxa obra, tanto no documental como na ficción, investiga e deita luz sobre a explotación e a represión de Portugal sobre os territorios africanos.

Sei que pasou a infancia en Moçambique e polo tanto ten unha relación directa co pasado colonial portugués, mais como nace e se desenvolve o seu interese por explorar a memoria e o pouso desa memoria no presente?

A miña interpretación sobre iso foi mudando ao longo do tempo. Houbo unha altura en que me parecía unha cuestión simple e persoal, a procura dunha revelación de todo o que vivira como crianza. Nós non viviamos en Maputo, senón na segunda maior cidade, Beira, que era case un colonato da Rodesia (actual Zimbabwe), un país súper racista até o punto de que as persoas brancas non falaban cos negros nin por teléfono. O meu pai era militar e polo tanto tiña que loitar por Portugal malia ser contrario ao réxime e non contaba moitas cousas da guerra. Pouco e pouco comecei a interesarme pola distancia que se crea entre as persoas nestes sistemas coloniais, ao viviren nun sitio onde unhas non falan coas outras, unhas son subalternas das outras e hai unha separación abismal nas cuestións culturais.

Como foi a chegada a Moçambique?

Meu pai chegou un pouco antes, mais na práctica marchamos toda a familia ao mesmo tempo, no 1964; nesa época aínda estaba moi incentivada a idea de que se asentasen nas colonias familias enteiras. Até veu connosco a miña avoa, que era unha lisboeta que nunca saíra da Alfama. Nós ficabamos na cidade e o meu pai ía cos outros homes á guerra ao norte de Moçambique, no medio da selva, a máis de dous mil quilómetros de distancia de onde estabamos.

E de nena viña a Portugal algunha vez?

De vez en cando viñamos, visitabamos a familia e todo iso. Non era propiamente nas vacacións normais, senón durante unha sorte de ferias longas de tres meses que tiñan os militares. O noso sistema de ensino era o das colonias así que os cursos non coincidían aquí e alá no tempo, de xeito que eu tiña que ir tamén á escola en Portugal e iso traía unha maior complicación para min. Mais o meu lugar era Moçambique, as súas praias, a calor, a xente; sentía unha ligazón moito máis profunda con aquela terra (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 28 de agosto de 2026. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón.

Filmika Galaika, cinema para inmensas minorías

Moitas das películas galegas que acadaron repercusión internacional real nos últimos anos comparten unha mesma marca, Filmika Galaika, unha referencia consolidada na creación de noso afeita xa a colocar títulos en festivais como Rotterdam, Locarno ou Venecia e que ademais é pioneira no desenvolvemento de coproducións con Portugal. Da man dunha das súas responsábeis, Beli Martínez, percorremos a traxectoria, as intencións e os desafíos inminentes dunha produtora que naceu e medrou nun tempo de transformacións para o cinema.

Krakatoa (Carlos Casas, 2026) / Filmika Galaika

Após a última edición do Festival de Rotterdam, Filmika Galaika pode presumir dun logro non precisamente menor: por terceiro ano consecutivo sitúa unha longametraxe nunha das citas fundamentais do calendario cinematográfico mundial. Se en 2024 entraron na competencia principal con La Parra de Alberto Gracia e en 2025 Lois Patiño encontrou espazo para Ariel, 2026 foi a quenda do cineasta nacido en Barcelona Carlos Casas con Krakatoa, que aposta por unha coidada fotografía e un notábel deseño sonoro (a cargo de Nicolas Becker, antes gañador dun Oscar por Sound of Metal) para crear un filme-experiencia con final psicodélico que ten vidas alternativas como instalación artística ou mesmo espectáculo ao vivo. Unha obra talvez non apta para os “cazadores de argumentos”, ou que exixe un espectador non domesticado pola forma mol diso que chaman “contidos” nas plataformas, ese espectador que non presta atención e só está preocupado pola sinopse e que por iso mesmo pode mirar eses contidos a dupla velocidade. Un espectador, en suma, ao que non lle interesa o cinema.

É evidente que Filmika Galaika quixo sempre producir películas para a xente que si ama o cinema e isto, que debera ser o normal, empeza a parecer insólito nunhas carteleiras ameazadas pola inanidade. O comezo, en calquera caso, non foi doado. Abriron en 2009 “sen ter moita idea”, recoñece Beli, nunha época na que estaban facendo as súas primeiras curtas Roi Carballido e Seném Outeiro (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 25 de abril de 2026. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón.

Lucía Veiga, oficio de pór e quitar.

O vindeiro sábado 21 de marzo entréganse no Auditorio Fuxan os Ventos de Lugo os premios Mestre Mateo da Academia Galega do Audiovisual, que chegan á súa vixésimo cuarta edición co maior número de candidaturas de sempre e a presenza entre as finalistas dun filme que tamén concorre aos Oscars como é Sirat de Oliver Laxe. Falamos coa presidenta da Academia, a actriz Lucía Veiga, do papel dunha entidade que fará 25 anos en 2027, unha efeméride que convida a facer balance dos cambios que se produciron neste tempo mais tamén dos desafíos pendentes.

Cales son as funcións que desenvolve a Academia Galega do Audiovisual, para alén desa cara máis pública que son os premios Mestre Mateo?

Fíxate que eu, como socia que xa era antes, tampouco tiña presente todo o que facía a Academia, e comprendo que o resto dos académicos e o público siga pensando que o fundamental son os Mestres, que traballamos un mes ao ano e que o resto do tempo non se fai nada. Un dos propósitos é facermos máis visíbeis todas as nosas actividades. A Academia ten como obxectivo potenciar, protexer e mellorar a creación audiovisual, ser un punto de encontro entre todas as profesións do sector, e unha das patas desa tarefa é organizar os premios, mais hai outras xestións que teñen que ver coas administracións, as institucións e coa propia audiencia. Facemos encontros, debates, ciclos de proxeccións... moitas actividades que se organizan xunto con outras asociacións do sector. A nosa función é axudar e servir como piar no que se apoien outras cousas. Ao termos dentro da Academia tanta variedade de profesións, que mesmo poden ter intereses encontrados entre si, a nosa actuación pode ficar ás veces limitada, pois a Academia non se pode manifestar ou apoiar certos asuntos que só afecten a unha parte, non podes poñerte de parte de ninguén, sempre hai que pensar no conxunto. Mais hai moito que se pode facer no que atinxe ao conxunto; falamos de dereitos, de igualdade, de lingua, de cultura, de seguridade, de melloras para todo o sector. Agora, por exemplo, estase falando moito dos asesores de intimidade e dos asesores de infancia nas rodaxes. E cómpre insistir na cuestión da lingua, que ten que ser unha cuestión perpetua na nosa academia. De feito o premio de honra Fernando Rey este ano vai a unha tradutora e asesora lingüística, Rosa Moledo, e pensamos que sempre terá sentido lembrar que un dos nosos obxectivos fundamentais é a defensa da lingua e da calidade da lingua. Iso é así aínda que audiovisual galego tamén é aquel que non se fai en galego, o cal tamén é unha batalla dentro da Academia porque hai opinións moi enfrontadas, hai quen cre que só o que se fai en galego é audiovisual galego e quen pensa que se se fai en Galiza con profesionais galegos e con orzamentos galegos, é audiovisual galego (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 14 de febreiro de 2026. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón.

Anxos Fazáns, aprender a soltar.

Tres meses despois da súa estrea mundial na competición oficial do certame “Black Nights” de Talín (Estonia), o 20 de febreiro chega ás salas de cinema As liñas descontinuas, a segunda longametraxe de ficción de Anxos Fazáns (Seixo, Marín, 1992). Un filme construído arredor de dúas persoas que se encontran da forma máis inesperada e acaban por transformarse a unha á outra no curso duns poucos días de convivencia e (auto)descubrimento, a aceptación reveladora dos camiños que se abren por diante.

Como nace o proxecto e en que medida o filme estaba moi escrito ou mudou coa elección da actriz e o actor que o protagonizan?

Foi un proceso longo. Comezou cunha idea moi vaga a partir da premisa base dun asalto a unha casa, o ladrón que queda durmido e a persoa dona da casa atópao alí dentro. Nese momento os personaxes non estaban definidos, non sabía nin o xénero nin a idade; todo se baseaba nunha noticia que lin hai moitísimos anos do caso real dun ladrón que fica durmido nunha casa. Cando intentei atopar a noticia orixinal constatei que casos coma ese suceden en diferentes partes do mundo a cada pouco. Esa era a escusa, o punto de partida, mais no fondo a min o que me interesaba deses dous personaxes, que claramente non teñen nada en común e se atopan nunha situación moi violenta na que o habitual sería que xurda o odio, a rabia, o medo e a violencia, era explorar a posibilidade de que iso non aconteza entre eles e pola contra encontren un espazo para se coñeceren. A idea formuleilla a Silvia Fuentes, a miña socia e produtora, mentres viaxabamos ao Festival de Sevilla en 2017 para a estrea da miña primeira película, A estación violenta; iamos no coche e durante a longa viaxe intentei convencela do argumento e ela retrucábame que non podían coñecerse, que o normal sería chamar á policía, que era unha situación imposíbel, e eu entendía que tiña razón, mais debía haber un xeito de escribir esa historia. Empecei a matinar quen tiñan que ser esas persoas para que iso fose posíbel e como debían suceder as cousas para que chegasen a coñecerse. Foi un proceso curioso porque se ben é unha historia de personaxes, ao comezo estes non estaban, estaba só a narración, a trama. A primeira decisión que tomei foi elixir o seu xénero e idade; a idade era bastante evidente porque parecía obvio que a persoa dona dunha casa debía ser maior ca a persoa que entra nela. Porén, ao xénero deille moitas voltas. Eu xusto estaba investigando a cuestión de xénero, sempre me interesou moito traballar sobre o corpo, a sexualidade e as temáticas asociadas. Decidín bastante cedo que a persoa maior fose unha muller de 50 anos, porque están menos representadas no cinema, e axiña veu tamén que a persoa nova fose un rapaz trans, porque era unha realidade que comezaba a coñecer de cerca e tampouco existía unha representación no cinema que a min me parecese realista a respecto da xente que eu coñecía. Existen representacións da cuestión trans, aínda que máis das mulleres trans, mais historicamente tiraban moito dos clixés que todas temos na cabeza. Mais pasei anos escribindo e pensando sen saber quen ían encarnar eses personaxes. Sucede ademais que por esas datas fundamos Sétima, a produtora, e eu empecei a traballar tamén para outras directoras e directores, a traballar para levantar a empresa. Foron seis anos de ir avanzando coas reescrituras, coa obtención do financiamento, co desenvolvemento do proxecto e logo da propia produción (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 7 de febreiro de 2026. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón.

Xosé Cobas, o infindo nun instante

Despois dunha longa e vizosa traxectoria como ilustrador, boa parte dela asociada á obra literaria de Xabier P. DoCampo, Xosé Cobas (Logrosa, Negreira, 1953) atrévese cun libro en solitario, Soño dunha sombra, álbum de abraiante fermosura e coidada edición, a cargo de Kalandraka, que explora o paso e o peso do tempo. Logo do debut no Culturgal, o libro será presentado no Kiosko Afonso da Coruña o próximo 9 de decembro, terza feira, nun acto no que o autor estará acompañado por María Xosé Bravo, Miguelanxo Prado e Manuel Rivas.

Os últimos caracteres do volume, nas páxinas finais de créditos, dan conta dun período marcado por dous anos, 2013 e 2025. Foi tal o camiño necesario para pensar e producir o conxunto de imaxes que conforman o volume que vén de chegar ás librarías, un percorrido no que, por suposto, se cruzaron outros títulos, entre eles o memorábel O pintor cego, que iniciou conxuntamente con Xabier P. DoCampo e que, após a morte deste en 2018, tivo que rematar el só. Aquel foi un desafío grande, tanto artístico como emocional, para alguén que iniciara a súa colaboración co escritor chairego case trinta anos atrás, a partir de A nena de auga e o príncipe de lume. Formaron unha parella inusual, aberta á evolución continua das imaxes e dos textos, á súa transformación mutua, unhas influíndo nos outros e viceversa. Conversaban a diario e longamente, viaxaron xuntos e compartiron infinidade de experiencias e anécdotas, e foi desa materia común que xurdiron e medraron tantos libros que ocupan un sitio destacado na literatura infantil e xuvenil de noso, fitos como Bolboretas, O libro das viaxes imaxinarias ou A illa de todas as illas. 

Páxina do libro "Soño dunha sombra" (Kalandraka)

O camiño agora é diferente, ten que ser diferente. O punto de partida foi unha tardiña a finais da primavera ou inicios do verán na casa onde vive, en Cambre, a mesma que Dominga e Benito, “tataravós dos meus netos”, acordaran converter no seu fogar en 1953 e na que “continúa a súa descendencia até o día de hoxe”, tal e como se explica nas gardas do libro. É alí onde nos atende Xosé Cobas. “Unha das particularidades desta casa é que está moi ben orientada ao Sol, e entón nesa época e até ben entrado o outono os solpores crúzana enteira, entran a través da sala e chegan até un pequeno estudio que temos. Un día calquera subindo as escaleiras reparei nun efecto da luz e quedei uns minutos mirando. Foi aí que arrincou todo, esa imaxe empezou a roldar pola miña cabeza e púxenme a observar máis, a interesarme pola presenza da luz natural dentro da casa a distintas horas do día, despois tamén a luz artificial pola noite, e descubrín un mundo”. Mais esa relación coa luz (e coa súa ausencia) estaba intimamente ligada á súa vida. Á súa infancia en Negreira, nos anos 50 e primeiros 60, cando ao volver da academia xa con noite en inverno atravesaba espazos de escuridade absoluta “até pasar a igrexa, onde empezabas a intuír a luz daquelas lámpadas de 40 watts que non alumaban nada”, como un vagalume que mataba o medo, “e a medida que ías avanzando vías ao lonxe a casa e logo a porta da cociña, até que finalmente entrabas” (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Sermos Galiza que acompaña Nós Diario o sábado 6 de decembro de 2025. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo nesta ligazón.

Kamal Aljafari, memoria e vida

Ao longo dunha traxectoria artística que xa supera os 20 anos, o palestino Kamal Aljafari, nacido en Ramla en 1972, fixo do cinema unha arma pacífica de resistencia para loitar contra a eliminación física e o borrado da identidade do seu pobo. A súa valiosa obra, que investiga como as imaxes preservan a memoria e a vida, fíxoo merecedor dun Premio Cineuropa que outorga o festival compostelán. Recollerá o premio nunha gala que se celebrará o 11 de novembro no Teatro Principal de Santiago.

Esta é a súa primeira visita á Galiza. 

Si, pasarei tres días no festival Cineuropa e logo teño que ir a Londres e despois ao IDFA de Amsterdam. É moi importante acompañar o meu filme, Con Hasan en Gaza, viaxar con el e conversar sobre a película e sobre a situación en Palestina. É xenial que teñamos marcados case 50 festivais até o final de ano. Son moitos lugares e non poderei estar en todos, mais é moi necesario ir a cantos poida. Ademais, xa fechamos distribución nalgúns países, entre eles Alemaña. Ficamos foi sorprendidos, mais vai chegar ás salas alemás o ano que vén. As cousas están cambiando. Tamén estará en Austria e agora estamos en conversas con Francia e os Estados Unidos. Sabemos que é un filme pequeno, mais nalgúns festivais en que foi seleccionado, por exemplo en Nova York, os billetes esgotáronse con dúas semanas de antelación, e pasou o mesmo en Londres na proxección do British Film Institute. Está captando moita atención e iso é moi bo.

Sen dúbida é un moi bo filme. Non é o típico documental que pretende dar pena e amosar crianzas chorando, non é iso, mais non por iso é menos efectivo e contundente, senón ao contrario.

Non, eu non fago esa clase de cinema. O meu é moi distinto e penso que cando a xente senta na sala vai con expectativas diferentes. Nunca podes facer filmes que lle gusten a todo o mundo, mais para min esta película é moi, moi emocionante.

Para empezar, convén contar a historia do reencontro coas fitas que dá orixe ao seu filme.

Foi unha absoluta casualidade que as atopase. Estaba a ordenar todas as fitas mini DV que tiña e atopei unha na que estaba rotulado "Con Hasan en Gaza". Non sabía o que era e só ao dixitalizar as imaxes e velas comprendín que estaba rodada en Gaza, mais non tiña nin idea de quen fixera aquilo até o momento en que me vin a min mesmo na pantalla. Levoume un tempo lembrar que eu fora alí; aínda hoxe non recordo a maioría das tomas que se ven no filme. Unha razón é que as fixen hai case 25 anos e aínda que as levei comigo a Alemaña, onde estudei, nunca as cheguei a ver en todo este tempo. Apareceron no momento exacto en que eu me estaba preguntando que podía un cineasta coma min engadir a esta situación que vivimos desde hai dous anos, o que estamos presenciando cada día, as imaxes que veñen de Palestina. Que podemos achegar desde o cinema nestas circunstancias? Dalgún modo, isto foi a resposta: atopei estas fitas que amosan como era a vida xa daquela e serven de contra-imaxe a todo o que vemos hoxe e ás afirmacións de que todo comezou o 7 de outubro de 2023 (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 8 de novembro de 2025. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón.

Un ben común. A preservación do espazo.

En marzo deste ano presentouse o Center for Space Environmentalism, unha organización que reúne un grupo de persoas preocupadas polo veloz desenvolvemento da explotación do espazo exterior sen que haxa a necesaria reflexión e as suficientes medidas de control para o coidado do medio ambiente espacial. Unha iniciativa que intenta pór o foco nun problema potencialmente moi grave antes de que sexa demasiado tarde e que conta entre os seus fundadores co profesor e investigador galego Salvador Bará. 

John C. Barentine

"Decidimos crear o centro a finais de 2024, en parte porque nos decatamos de que non existía ningunha entidade semellante que promovese os puntos de vista que compartíamos", explica por videoconferencia dende Tucson, Arizona, un dos promotores do centro, o astrónomo estadounidense John C. Barentine, un dos máis reputados expertos mundiais en contaminación luminosa e protección dos ceos escuros, que impartirá o 4 denovembro na Coruña unha conferencia sobre o asunto deste artigo convidado pola Agrupación Ío. Coa proliferación de satélites como ameaza real e presente para a observación amadora e profesional do firmamento nocturno, o centro aspiraba a ir máis alá en favor dunha perspectiva máis ampla do medio espacial e o estudo e a divulgación dos moi diversos impactos que as actividades humanas fóra da Terra poden supor, nun momento no que xa é evidente que o capitalismo puxo o ollo no aproveitamento económico das órbitas arredor do noso planeta e doutros corpos do sistema solar. A manifestación actual máis clara deste feito son as constelacións de satélites de telecomunicacións impulsadas por billonarios como Elon Musk ou Jeff Bezos, que se venden como unha ferramenta para a mellora do acceso global a Internet mais cuxa principal virtude, a "baixa latencia de sinal" ou redución do tempo de resposta na comunicación, ten as súas máis eficaces aplicacións nas operacións militares (o guiado e toma de decisións en tempo real das accións de guerra) e na economía especulativa (dos investimentos nos mercados bolsistas ao negocio das apostas en liña). A comezos deste século había arredor de mil satélites arredor da Terra; hoxe a compañía Starlink por si soa multiplica por dez esa cifra e as previsións apuntan un horizonte non moi afastado con até cen mil entre os diversos operadores públicos e privados (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Sermos Galiza que acompaña  Nós Diario o sábado 25 de outubro de 2025. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo nesta ligazón. 

Carla Simón, imaxes para un pasado

O vindeiro 5 de setembro chega ás salas comerciais do estado español o filme Romería, dirixido por Carla Simón, que formou parte en maio da selección oficial competitiva do Festival de Cannes canda Sirat de Oliver Laxe. Despois de Estiu 1993 e Alcarrás, Oso de Ouro na Berlinale de 2022, a directora catalana viaxa desta vez até Vigo para fabular sobre a memoria do pai e a nai, que faleceron cando ela era moi pequena. Un novo exercicio de autoficción que nos devolve á década dos 80, uns anos marcados pola heroína e a sida.

Romería (Foto: Quim Vives - Elástica Films)

"Cada película que fixen foi máis ficción que a anterior. En realidade todas o foron, porque ao final a vida é ben interesante, mais nela hai moitas cousas que non son cinematográficas". Nunha conversa por videoconferencia Carla Simón responde axiña e con claridade á pregunta que sempre dá voltas ao seu redor, a pegada da realidade, da súa propia experiencia biográfica, no seu cinema. Carla é Frida, a nena de Estiu 1993 que se traslada ao campo cos seus tíos após a morte da nai pola sida e ten que adaptarse a un ambiente novo mais tamén aprende a lidar coa súa dor, a tristeza dunha orfandade nunca fácil de asumir. A forma de vivir e entender o mundo que esvaece en Alcarrás relaciónase coa familia da nai adoptiva da cineasta, que até agora encontrou na súa propia vida unha fonte de inspiración, mais os seus non son filmes estritamente biográficos. "Aínda que sempre parto de emocións que coñezo, á hora de concretalas a nivel visual fican moi poucas escenas reais. En Verán... hai dúas ou tres, en Alcarrás a configuración familiar é distinta á real, así que non hai tantos episodios que eu vivise". Acontece o mesmo con Romería, que reproduce a viaxe a Galiza dunha moza de 18 anos que quere estudar cinema (Marina, a actriz Llúcia Garcia) primeiro por razóns burocráticas -debe conseguir un documento que acredite legalmente que é filla do seu pai, morto tamén de sida- mais tamén para coñecer a familia paterna e desfacer o nobelo de ocultación e segredo que cobre a memoria dos seus proxenitores. "Isto tamén é ficticio", explica, "eu non fixen esta viaxe cando tiña 18 anos. Aos 18 anos coñecín a dous dos meus tíos en Madrid, que era onde vivían na altura, e logo ao resto da familia funa coñecendo aos poucos. Tampouco é a mesma configuración familiar, todo o que ocorre nesta película en realidade está inventado e os personaxes están moi transformados. Sempre comezo con emocións que eu sentín e logo elaboro listaxes de cousas que me gustarían que estean no filme ou que talvez poden representar certos momentos que eu vivín, mais dunha maneira un pouco máis suxestiva a nivel cinematográfico".

Esas "listaxes de ideas" son unha ferramenta de traballo habitual para Carla. Son apuntamentos desordenados, "poden ser conceptos que expresen o verán, imaxes que eu imaxino na praia, frases que lle poden dicir a Marina, historias referidas aos pais, feitos que poidan expresar o amor entre os curmáns, que poidan expresar a súa curiosidade... Vou compilando eses materiais e logo a maioría dos que escribo acaban quedando fóra, mais algúns si entran finalmente. Sempre teño a sensación de que rematei o guión cando releo esta listaxe e non hai nada nela que aínda me gustaría meter" (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 30 de agosto de 2025. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón. 

Maureen Fazendeiro, a memoria da terra

O Festival de Cinema de Locarno (Suíza), sempre unha referencia cinéfila de agosto, seleccionou no seu concurso internacional o filme portugués As Estações, primeira longametraxe en solitario da cineasta Maureen Fazendeiro, que propón unha viaxe polo Alentejo a través do tempo, da súa historia e as súas lendas a partir do traballo emprendido pola parella de arqueólogos alemáns Georg e Vera Leisner. Un excelente documental que conta coa participación de Filmika Galaika, unha produtora fundamental na internacionalización do cinema de noso.

O inicio de todo foi un artigo de xornal. O 20 de agosto de 2015 o portugués Público traía un artigo de Lucinda Canelas con título sedutor, “Nas antas do Alentejo já se falou alemão”, á volta dun matrimonio alemán que investigou os monumentos megalíticos de toda a península Ibérica, Georg Leisner (1870-1957) e Amanda Vera de la Camp (1885-1972). Casaran en 1909 e cos anos foron desenvolvendo unha grande paixón pola arqueoloxía, até o punto de que Georg iniciou estudos académicos na materia camiño dos sesenta anos. A súa tese de doutoramento, publicada en 1938, versaba sobre a distribución e as tipoloxías das tumbas megalíticas en Galiza e o norte de Portugal, unha primeira conexión co noso país que se prolongaría co andar das décadas a través da súa relación con Florentino López Cuevillas e Luis Monteagudo, documentada a través da súa correspondencia. En novembro de 1943, ao fin dun longo proceso para a obtención do visado de entrada, chegaron a Portugal, país no que acabarán por residir regularmente en parte porque, entre tanto, a súa vivenda en Múnic fóra destruída durante a Segunda Guerra Mundial. As bombas arrasaron co seu fogar mais tamén con moito material acumulado nas campañas de exploración, incluído o obtido na Galiza (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 23 de agosto de 2025. As persoas subscritoras poden lelo completo en liña no sitio web do xornal.

Un pobo, unha cultura, un ceo

Vai para cincuenta anos que o pobo saharauí foi desposuído da súa terra pola ocupación de Marrocos. Hai xa máis de unha xeración que se criou e se fixo adulta nos campos de refuxiados de Tinduf, en Alxeria, nun deserto árido a centos de quilómetros do océano Atlántico. Un pobo que resiste contra o esquecemento da súa loita e dos seus dereitos e pola preservación da súa cultura, na que foi sempre fundamental o coñecemento astronómico. Amanar, un proxecto internacional e multidisciplinar, coopera na protección dese patrimonio.

En 1884 o chanceler alemán Otto von Bismarck convocou unha reunión en Berlín para que as grandes potencias do mundo acordasen entre si a repartición de África. Participaron, para alén de Alemaña, o Reino de España, Dinamarca, Estados Unidos, Francia, o Reino Unido, Italia, Holanda, Portugal, Rusia, a unión Suecia-Noruega, o Imperio Austrohúngaro e o Imperio Otomán, ademais da Asociación Internacional do Congo que defendía os intereses literalmente particulares do infausto Leopoldo II, rei de Bélxica. É un dos fitos máis noxentos da historia universal da infamia, o inicio do saqueo dos recursos africanos e dun holocausto negro que ten no Congo o símbolo maior, máis non o único, da súa crueldade, co exterminio de millóns de persoas e a normalización do traballo escravo na obtención de caucho para beneficio do monarca, propietario persoal de todo o territorio. A conquista violenta devastou países que acadaran un notábel desenvolvemento (Benín, Dahomey) e alentou unha visión colonialista de África como terra de bárbaros que había que civilizar e domesticar, unha terra sen dereito a posuír linguas, artes e culturas de seu. A barbarie, porén, era a que viña do norte, a que regou o chan con sangue para encher os bancos e os museos das metrópoles (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 2 de agosto de 2025. As persoas subscritoras poden lelo completo en liña no sitio web do xornal.

Antón Baleato, na vangarda da cosmoloxía

O 19 de marzo a colaboración DESI, un dos máis ambiciosos proxectos científicos do presente, provocaba un leve sismo científico ao presentar resultados que apuntaban á posibilidade de que a enerxía escura se estea debilitando co tempo e, xa que logo, a que haxa que introducir mudanzas no modelo estándar que explica as regras básicas de funcionamento do Universo. No proxecto traballa o galego Antón Baleato Lizancos, doutor en cosmoloxía pola Universidade de Cambridge e desde 2021 investigador no Centro de Física Cosmolóxica de Berkeley. 

O deserto de Sonora esténdese por unha superficie dun cuarto de millón de quilómetros cadrados entre os Estados Unidos e México. En pleno deserto, en Arizona, érguese unha cordilleira, os montes Quinlan, cuxo cume máis alto, Kitt Peak, supera os dous mil metros de altitude. Foi aí, en terras da nación orixinaria Tohono O'odham, onde en 1958 a norteamericana Fundación Nacional da Ciencia decidiu asentar un observatorio astronómico. O complexo foi medrando pouco e pouco até contar hoxe con 24 telescopios ópticos e dous radiotelescopios. Aínda que a contaminación luminosa fai o lugar menos idóneo para o rexistro do ceo do que era hai unhas décadas, con Tucson a hora e media de distancia e unha metrópole, Phoenix, que malia estar moito máis lonxe exerce un impacto visual importante sobre as instalacións, Kitt Peak ocupou e ocupa un lugar moi destacado na historia da ciencia. Alí fixeron Vera Rubin e Kent Ford as observacións coas que mediron un feito inesperado: os elementos exteriores das galaxias movíanse tan rapidamente como aqueles próximos ao centro e as galaxias espirais rotaban tan velozmente que deberían desfacerse, a non ser que se mantiveran unidas por unha forza gravitacional producida por unha colosal cantidade de materia non visíbel, varias veces superior á cantidade de materia ordinaria, esa que estamos afeitos a ver ao noso redor. Nacía así o concepto de "materia escura", a enésima constatación de que o Universo é moitísimo máis complexo do que nos parecía hai apenas un século. Tamén foi en Kitt Peak onde en 1979 Dennis Walsh, Bob Carswell e Ray Weymann descubriron a primeira imaxe de "lente gravitacional", cando a luz que procede de obxectos moi distantes se desvía arredor dun corpo con moita masa para xerar unha imaxe dupla. No seu caso tratábase (aparentemente) das imaxes de dous quásares demasiado idénticos ou, quizais, da imaxe duplicada dun único quásar, como finalmente se confirmou.

A evolución do Universo

"No aire, desde o avión, o deserto é unha visión fascinante, unha mancha totalmente homoxénea na que xurarías que non hai nada de vexetación", explica por videoconferencia o cosmólogo galego Antón Baleato Lizancos. "Mais cando baixas ao chan descobres que hai unha variada biodiversidade e en particular impresionan os saguaros, os cactos típicos das películas do oeste, que chegan a ter moitos brazos que non lles empezan a medrar até os oitenta anos. Hai dúas épocas do ano con chuvias moi marcadas e aí florece todo, é unha explosión de vida. E no medio do deserto están as montañas, con moita vexetación, moitas árbores, son verdadeiras illas ecolóxicas" (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 21 de xuño de 2025. As persoas subscritoras poden lelo completo en liña no sitio web do xornal.

Planetarios, os teatros das estrelas

O 7 de maio de 1925 abriu ao público o planetario de Munich, a primeira sala especificamente deseñada para falar de astronomía por medio da simulación dun ceo estrelado. Cen anos despois hai máis de catro mil planetarios en activo en todo o mundo que asumen o seu papel central na divulgación científica mais tamén como espazos idóneos para as artes audiovisuais de vangarda. Ese espírito inspira a Casa das Ciencias da Coruña, unha referencia europea de divulgación e creación a punto de facer 40 anos.

É unha ironía do destino que os planetarios, que por culpa da contaminación luminosa son para boa parte da humanidade o último reduto para aprender como é un ceo escuro, existan grazas ao esforzo dun home que fixo fortuna no negocio da produción e distribución de electricidade: a tecnoloxía cuxo mal uso nos roubou o firmamento real favoreceu a invención de firmamentos de mentira. O enxeñeiro alemán Oskar von Miller, pioneiro na explotación da enerxía hidroeléctrica, ía camiño dos cincuenta anos cando en 1903 matinou a posta en marcha dun museo de ciencia que servira para expor as grandes achegas da técnica do pasado e o presente. Aquel soño foi o gromo do que emerxeu, dúas décadas despois, o Deutsches Museum de Munich, que non deixou de medrar para presumir hoxe de ser o maior do mundo no ámbito da ciencia e a tecnoloxía. O museo empezou a existir a partir de 1906 en espazos provisionais e foi gañando prestixio como centro de coñecemento cos seus dioramas e demostracións experimentais, para ir pouco a pouco armando o obxectivo final de posuír un edificio propio á altura das ambicións. O camiño non foi sinxelo, coa Gran Guerra de por medio e os cambios radicais que trouxo na xeopolítica mundial, mais o museo acabou por ser unha realidade en 1925, o 7 de maio, o día que Oskar von Miller facía 70 anos. E dentro do museo había un planetario, mais a fascinante historia de como se inventou comeza moito antes e tivo o cinema como inspiración (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 24 de maio de 2025. As persoas subscritoras poden lelo completo en liña no sitio web do xornal.

Á espera do Sol negro

Na mañá do vindeiro sábado 29 de marzo acontecerá unha eclipse parcial de Sol, con case un terzo do disco da nosa estrela oculto pola Lúa. Un apetecíbel aperitivo para o grande acontecemento do verán de 2026, a eclipse total do 12 de agosto que será a primeira no noso país desde 1912 e non se repetirá até 2180: a do ano que vén será a única que experimentaremos na Galiza nas nosas vidas. Un fenómeno astronómico que podemos observar indirectamente de modo seguro mediante procedementos ao alcance de calquera persoa.

Eclipse parcial de Sol sobre Santiago de Compostela en 2017. Foto: Fins Eirexas.

No libro Nacidos de las estrellas, publicado no Estado español pola editorial Pasado & Presente, o cosmólogo italiano Roberto Trotta confesa que comprendeu moi cedo que non estaba feito para a astronomía observacional. Durante unha campaña de traballo en Suíza estragada polas inclemencias meteorolóxicas, decidiu aproveitar un pequeno intervalo sen tormentas de neve para entreterse mirando as manchas solares. Colocou un telescopio coa intención de proxectar a imaxe do Sol sobre unha cartolina e ver as manchas con seguridade, pois tiña ben gravada na cabeza a advertencia severa dun profesor, “nunca miredes o Sol directamente polo ocular, é un erro que só faredes dúas veces, unha por cada ollo”. Por moito que fedellaba non era quen de ver nada e “avergonzado e frustrado, fixen o que me dixeron que tiña que evitar a toda costa: abaixeime e mirei directamente polo ocular para ver que era o que non acababa de encaixar”. Tardou unha fracción de segundo en decatarse de que cometera un erro fatal e ergueuse aterrado. Aquel día tivo sorte: ficou a salvo grazas á súa torpeza, pois deixara posta a tapa na lente todo o tempo. Por iso non era quen de proxectar nada.

A simpática anécdota, con final feliz, serve para recordarnos o perigo extremo que supón mirar o Sol. A oftalmoloxía chama “retinopatía solar” ás lesións fotoquímicas que se producen no tecido macular da parte central da retina e están tipicamente asociadas á observación solar ou de eclipses. Basta unha exposición moi breve, mesmo duns poucos segundos, para provocar perdas na visión central entre leves e moderadas que non teñen tratamento (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 22 de marzo de 2025. Podes lelo completo en liña no sitio web do xornal.

Filmes sen fronteiras. Lois Patiño e Iván Castiñeiras.

O Festival Internacional de Cinema de Rotterdam, a primeira gran cita cinéfila do ano en Europa, acolle outra vez máis a produción fílmica galega de calidade, a que ten opcións reais de ser exhibida en diversos países do mundo e recoller a atención da crítica máis influente. Se 2024 foi o ano de La Parra de Alberto Gracia, en 2025 fixéronlle oco ás longametraxes Ariel de Lois Patiño e Deuses de pedra de Iván Castiñeiras, películas as dúas rodadas maioritariamente en Portugal e con coprodución portuguesa.

Irene Escolar e Agustina Muñoz en Ariel (Lois Patiño, 2025)

Por orde cronolóxica, a primeira en darse a coñecer foi a de Lois, Ariel, dentro da sección non competitiva Harbour, un contedor moi amplo –case oitenta filmes– no que hai un bo número de estreas mundiais mais tamén algúns dos títulos máis celebrados da tempada que se presentan por vez primeira nos Países Baixos, como Tardes de soledad de Albert Serra ou Grand Tour de Miguel Gomes. Ariel representa outro salto meticuloso na traxectoria do galego que, sen renunciar á beleza plástica e ao coidado formal nel característico, enfócase máis claramente á ficción con Shakespeare como material inspirador. O proxecto naceu hai varios anos a partir dun convite do festival dinamarqués CPH:DOX ao director arxentino de orixe galega Matías Piñeiro co obxectivo de realizar unha película en colaboración con outro cineasta. Matías quixo que fose Lois quen o acompañase no estimulante exercicio de iren na procura dunha linguaxe común, posto que viñan de mundos distintos: o teatro, os diálogos elaborados e as coreografías da cámara cun virtuoso elenco de actores e actrices no caso de Piñeiro fronte á quietude, o silencio e a contemplación típicos nesa altura de Patiño (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 8 de febreiro de 2025. As persoas subscritoras poden ler o artigo nesta ligazón.

Palabras para o ceo

En novembro de 2020 a Real Academia Galega aprobou a listaxe normalizada de nomes para as constelacións, un traballo froito da colaboración entre o seu Seminario de Terminoloxía e varios membros da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío. Foi o primeiro de moitos desafíos pendentes verbo do uso da lingua galega no ámbito da astronomía, entre eles a investigación de denominacións de noso para os obxectos celestes, así como dos costumes e tradicións asociados co patrimonio cultural e ambiental da noite.

Fotografía de Fins Eirexas do ceo estrelado dende unha furna na praia de Osmo, Corme.
Na imaxe pode verse a estrela Rosalíadecastro.

A fixación dos nomes das constelacións tivo un antecedente nun labor anterior, a revisión dos termos astronómicos do dicionario da Academia que desenvolvemos en 2016 Salva Bará, daquela profesor da área de Óptica da Universidade de Santiago de Compostela, e o autor deste artigo. O uso frecuente do dicionario en liña serviunos para detectar erros e imprecisións nas definicións de moitos termos, así como a presenza de frases como exemplo desas palabras que non se axustaban ao significado correcto. Identificamos máis de cincuenta termos astronómicos que admitían melloras. Por exemplo, a gravidade definíase até entón como o “fenómeno polo que un corpo é atraído en dirección ao centro da Terra”, unha explicación xeocéntrica que esquecía o carácter universal da forza e cambiou a “interacción atractiva entre corpos con masa, responsable, por exemplo, de que un corpo sexa atraído ao centro da Terra e de que a Terra sexa atraída con igual forza cara a el”. Do mesmo xeito, da luz dicíase que era a “radiación electromagnética que se propaga no baleiro a unha velocidade de 299.792 km por segundo e é capaz de producir o fenómeno da visión” e viña acompañada co exemplo da “luz ultravioleta”, que xusto non é visíbel para os seres humanos (mais si para outros habitantes do planeta, caso das abellas). A definición actual resulta máis precisa: “radiación electromagnética, que se propaga no baleiro a 299.792,458 km por segundo, capaz de producir o fenómeno da visión no ser humano”. Propuxemos, ademais, a incorporación de voces que non estaban presentes, entre elas asterismo ou exoplaneta, así como as acepcións máis comúns na astronomía de termos como conxunción e oposición. O Seminario de Lexicografía, e en particular Manuel González González, recolleu con interese a nosa chamada de atención e asumiu con rapidez a corrección de erros. Ao longo do proceso reparamos no feito de que o dicionario recollía nesa altura unicamente as constelacións zodiacais (e con formas máis que dubidosas) e algunha outra puntual, caso do Centauro, mais non dispuñamos de nomes galegos para a inmensa maioría das constelacións, unha falla que cumpría remediar (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 21 de decembro de 2024. As persoas subscritoras poden ler o artigo nesta ligazón.

Alberto Gracia, eloxio da melancolía

Hoxe o cineasta galego Alberto Gracia recibe no Teatro Principal de Santiago o Premio Cineuropa 2024, que se une ao premio Alquimias da Seminci que obtivo hai unhas semanas por "La Parra". Recuperamos con ese motivo o artigo publicado a comezos de ano no Sermos Galiza canda a estrea do filme no Festival de Rotterdam, que podedes ler completo en liña no sitio web de Nós Diario. 

Alberto Gracia, eloxio da melancolía

Do 25 de xaneiro ao 4 de febreiro decorre o Festival de Cinema de Rotterdam, unha das grandes referencias para a cinefilia de todo o planeta. Entre as 14 longametraxes que integran a súa competencia principal hai unha produción galega, La Parra, dirixida polo ferrolán Alberto Gracia, un creador inconformista e lúcido cuxa obra move sempre á reflexión sobre o que queda de humano na sociedade do espectáculo.

Alberto Gracia. Imaxe: Amador Lorenzo | Filmika Galaika

No calendario de festivais de cinema o de Rotterdam é a primeira gran cita europea do ano (ou a primeira gran cita internacional, sen máis, se descontamos a norteamericana de Sundance, cuxo impacto se concentra sobre todo na produción nacional). Naceu en 1972 baixo o liderado de Hubert Bals, quen sería o director até a súa prematura morte en 1988, aos 51 anos, co obxectivo de presentar filmes innovadores na súa linguaxe e temática e pór o foco nas producións das cinematografías asiáticas e os países en desenvolvemento, na altura aínda insuficientemente presentes mesmo nos circuítos alternativos. Para a sesión inaugural do 28 de xuño escolleu O carteiro do iraniano Darius Mehrjui e na sala se ocuparon unicamente 17 butacas. O certame de 1972 acabou vendendo algo máis de catro mil billetes, unha cifra que foi medrando velozmente e na actualidade é setenta veces maior: en 2023 o International Film Festival Rotterdam (IFFR) recibiu máis de 2.500 profesionais e a audiencia total das súas proxeccións sumou 283.506 persoas. O IFFR formou público e creou tendencia para se converter nun modelo en favor da pluralidade que deu e dá a coñecer constantemente novas voces.

A listaxe de gañadores da competición principal, os emblemáticos “tigres”, inclúe favoritos da crítica como o coreano Hong Sang-soo, premiado en 1997 por O día que un porco caeu ao pozo, mais tamén un director agora inmensamente popular como o británico Christopher Nolan, que venceu coa súa ópera prima Following. E canda eles o arxentino Pablo Trapero (Mundo grúa), a española Mercedes Álvarez (El cielo gira) ou a estadounidense Kelly Reichardt (Old Joy). A aposta pola diversidade esténdese a unha iniciativa impulsada polo IFFR, o fondo Hubert Bals, que desde hai trinta anos empuxa -tamén con diñeiro- o desenvolvemento de proxectos fílmicos.

O galego Alberto Gracia coñece ben o festival de Rotterdam: as tres longametraxes que dirixiu foron seleccionadas alí. Producida por Zeitun Films, O quinto evanxeo de Gaspar Hauser formou parte en 2013 da competencia Bright Future e saíu de alí co premio da crítica internacional, o FIPRESCI, para dar inicio a un selecto percorrido por, entre outros destinos, Valdivia, a Cinemateca Uruguaia ou a Viennale austríaca. A partir do mito evocado no título, o mozo alemán que se criou en completo illamento, sen relación ningunha con outros humanos e polo tanto tamén sen linguaxe, as súas fascinantes imaxes en 16 mm e branco e negro apelaban de forma directa e radical á pura definición do que é o cinema e o descubrimento do mundo. Regresou a Bright Future en 2018 con La estrella errante, un filme invadido por corpos zombificados -encabezados pola presenza magnética de Rober Perdut, quen trinta anos atrás gravara un único disco coa banda punk Los Fiambres- para abordar o poder vampírico das imaxes e o narcisismo narcótico da exhibición permanente dunha identidade disfrazada a través do avatar do “eu” público. A vaidade da sociedade dixital do “like”, do consumo rápido sen tempo para a dixestión, do apetito ávido que é garantía de desengano, é un aspecto transversal a toda a súa obra, igual que a presenza de elementos da cultura popular de masas, dos coches ás pantallas, que tamén se fan notar en La Parra (Filmika Galaika / Tasio), coa que participa na sección maior do IFFR, un salto de categoría que é motivo obvio de satisfacción.

O protagonista, Damián (o actor Alfonso Míguez), vive de xeito moi precario nunha gran cidade. Cando recibe a nova de que morreu o seu pai debe regresar á súa vila natal, Ferrol, despois de vinte anos de ausencia. Ese punto de partida do “retorno ás orixes” podería suxerir un certo filtro biográfico no relato, mais en conversa por videoconferencia Alberto Gracia fai de La Parra a consecuencia de ver películas e moverse nun circuíto cultural, Madrid e antes Barcelona, cidades nas que viviu, polo cal deu en preguntarse cando deixou de lado o cinema o aspecto existencial que nos anos 70 aínda era manifesto; de feito, nos créditos finais hai un agradecemento explícito “ao cinema dos 70 por ofrecer principios cando só había fins”. Un exemplo canónico da busca metafísica desa década, mesmo dentro do marco industrial dos xéneros tradicionais, son os traballos de Paul Schrader, que antes de facer películas foi autor dun libro influente. O estilo transcendental no cinema, no que procuraba elementos comúns en Yasujiro Ozu, Robert Bresson e Carl Dreyer como autores cunha vontade explícita de explorar o “misterio da existencia”. Na procura dese punto en que nos afastamos das “grandes preguntas”, Alberto pon o foco nos anos 20 como “lugar orixinal”, a era das vangardas culturais e científicas, do fordismo e da psicanálise, mais tamén o “momento en que o ser humano se atopa co terror ao darse conta de que non sabe quen é: eu vivo na miña casa, mais ese que vive na miña casa non son eu. 1919 é o ano do Tratado de Versailles, mais tamén o ano en que Sigmund Freud publica o magnífico ensaio O sinistro (Das Unheimliche). Giorgio de Chirico, pintor melancólico e ambiguo, estaba a facer na altura as súas pinturas metafísicas: un médico e un artista chegan á mesma conclusión de que hai algo no obxectivo, no real, que é espectral, fantasmal, que hai algo en nós que non somos nós. É unha etapa de cambios e metamorfoses case cada día. É tamén a era da iluminación das cidades, de querer iluminalo todo para eliminar as sombras, o misterio, mais arredor diso tamén xorde o medo”.

Para Alberto “perdemos a ambigüidade da melancolía, de ver a través da escuridade que nos habita. O capitalismo arrasou con todo e deostou a melancolía; a súa parte negativa foi chamada depresión e a farmacia converteuse nunha das grandes potencias económicas e piar do capitalismo. O que non encaixa está tolo e ten que tomar pastillas. Levouse a linguaxe á máxima especialización, ao súmmum da literalidade” -no filme o presentador dun concurso de televisión afirma con insólita convicción “A palabra é a palabra!”-, “obnubilados polo progreso que rematou por volver contra nós como unha besta. Tes que rir en público, non podes ser unha persoa melancólica, cando a melancolía é realmente o sentimento máis creativo e amoroso que temos. A película é absolutamente melancólica e eu creo na melancolía, aínda máis nos tempos de incerteza en que estamos. É a única saída para crear futuros, é a maior forza utopista ou polo menos modernista, algo que Mark Fisher explicou moi ben antes de suicidarse”.

“Foster Wallace”, prosegue, “contaba a anécdota dun peixe vello que atopa dous peixes novos, saúdaos e pregunta bo día, rapaces, como está a auga?, e os peixes míranse entre eles e din que demo é a auga? Podes estar tan metido no medio que non recoñeces o medio. Co cinema pasa o mesmo”. Hai que preguntarse polo cinema igual que os peixes de Foster Wallace deberían facerse preguntas sobre a auga. “Que ten que dar a arte, que debería ofrecer ao espectador, o que quere ou o que necesita? Evidentemente o que necesita. Penso que a miña película molesta, ou debería molestar. As obras que se recordan, as que quitan o veo do esquecemento, teñen que molestar. Non teñen por que ser grotescas, ou gore, mais deben remexer na ferida”.

Ferrol pode ser, en moitos sentidos, unha ferida. Na película é unha cidade da que non se pode saír, un decorado no que se moven pantasmas atrapadas na melancolía. Un lugar illado até fisicamente, como reflicten as imaxes do accidente do Discoverer Enterprise, a plataforma petrolífera que bateu en 1998 contra a Ponte das Pías. Mais as ruínas “teñen historia” e sempre se viron como lugares máxicos. Na era “das almas mortas e o cibertempo”, a película asume a degradación do corpo e a morte, a necesidade de aprender a morrer e de morrer para (re)nacer, como paso obrigado para un reinicio. “En realidade a democracia nace para darlle a oportunidade ao ser humano de volver nacer. Nacemos e herdamos o que nos deron o noso pai e a nosa nai, mais todo ser humano ten que volver nacer. Hoxe vivimos a perda do corpo, que é unha anestesia, unha indolencia. Como recoñeces o teu corpo no corpo que habitas? Os únicos recordos que tes son as cicatrices, sexan metafísicas ou físicas, e esas cicatrices van contigo. No espello cada día es unha persoa diferente, e todas esas persoas únense polas cicatrices”. Nesa cidade sen saída, a pensión La Parra é para Damián un acubillo poboado por “anxos”, unha comunidade de criaturas derrotadas mais insubmisas que lle asignan unha nova identidade, a de Cosme (o propio Alberto Gracia), que desaparece ao comezo mentres guía unha andaina no monte de persoas cegas (o esforzo do camiño de volta dese grupo de invidentes será unha sorte de leitmotiv que se retoma aquí e acolá).

Esa dualidade remite ao propio cinema, “que nos permite ser nós mesmos máis que nunca, mais tamén nos obriga a ser outros, a alienarnos dunha forma absoluta. A película fala desa experiencia que é á vez individual e colectiva. O problema no individuo actual é que non ten tempo, algo do que xa falaron Paul Virilio ou Franco “Bifo” Berardi. Despois de que se nos fora negado o espazo, foinos negado o tempo. O cinema era o lugar dos soños, da milagre, e tamén foinos negada esa experiencia comunal. É curioso porque o cinema é a única arte que non empezou dunha maneira relixiosa, senón de maneira profana, asociada ás fábricas”.

Contra a lóxica do capitalismo como sistema de desexo sen pracer, ou do pracer sempre adiado na continuidade permanente dos estímulos, en palabras de “Bifo”, cómpre reivindicar a atención e a calma, a presenza, o corpo, o misterio. “A atención é a clave”, volve Alberto. “Ti lle preguntas a alguén o que desexa e non o sabe, porque os desexos veñen creados desde fóra, son unha invasión temporal en realidade, non é tempo propio. Se non tes pensamento crítico, vivirás na publicidade. Porén, o melancólico cre no imposíbel. Tenta xerar contido, xerar futuro... recordando. No cinema contemporáneo emprégase moito o found footage, o material atopado e o arquivo, mais moitos usos que se fan del son moi burgueses, unha reactualización desas imaxes baixo unha mirada presente do mundo. O misterio ten que manterse sempre. O cinema xorde nas ausencias, non ten que pór tapóns, iso é nostalxia, o Nostos. Non quero a volta da dor, mais quero que a dor sirva para conectarnos co espírito do mundo”. Iso non significa renunciar á alegría, por suposto. “A min a alegría de vivir non ma quita ninguén, haina que manter sempre”.

Ferrol como espello

Ao empregar Ferrol como espello Alberto Gracia segue o legado do escritor francés René Daumal, autor d’O Monte Análogo, explicitamente citado en La Parra. “Daumal chega á conclusión de que a mellor forma de falar de un mesmo é falar da contorna. Empregar unha xeografía para falar de paisaxes mentais e ao mesmo tempo falar de paisaxes mentais para falar dunha xeografía. Ao mostrar Ferrol estou mostrando tamén a psicoloxía do personaxe, e tamén ao revés, hai unha correspondencia entre o interior e o exterior”. "Gústame unha cousa que conta Daumal: nacemos con pés, mais non con zapatos, e cómpre elixir ben os zapatos. Para iso é preciso que che axude alguén que sabe máis, un mestre. Logo, co andar dos anos, xa aprendes cales son os zapatos que precisas”. No consumismo moderno parecería que son os zapatos os que nos elixen a nós, “e cremos que non é así, mais o desexo é de outro, aínda que ti penses que é teu”.

Martin Pawley. Artigo-entrevista publicado orixinalmente no Sermos Galiza que acompañou o Nós Diario do sábado 3 de febreiro de 2024.

Miguel Gomes, a arte de narrar

Miguel Gomes na estrea de 'Grand Tour' na Seminci. (Foto: Seminci / Photogenic

O portugués Miguel Gomes (Lisboa, 1972) é un dos cineastas máis prestixiosos e respectados do noso tempo. A súa obra, con títulos coma Tabu, a triloxía As Mil e Uma Noites ou Diários de Otsoga, xoga permanentemente coas estruturas narrativas e os procedementos para contar unha historia. En maio gañou o premio á mellor dirección no Festival de Cannes co seu último filme, Grand Tour, que ten agora a súa estrea en Galiza no marco de Cineuropa após pasar pola Seminci de Valladolid, onde se desenvolveu esta conversa na que tamén participa a súa parella e coguionista Maureen Fazendeiro. 

Convén comezar polo principio, coa primeira filmación en Asia que fixeron hai máis de catro anos. Cal era a idea inicial da película? 

Maureen Fazendeiro: Había unha idea clara do percorrido, que estaba inspirado nun relato do Somerset Maughan no libro The Gentleman in the Parlour, sobre un home que foxe de Birmania a Singapur e logo a Tailandia, Vietnam, Filipinas e China para evitar o matrimonio coa súa namorada, e en cada un dos países recibe un telegrama dela.

Miguel Gomes: O relato ten moi poucas páxinas, así que era absurdo querer ser fiel ao texto porque non é case nada, mais si podíamos ser fieis ao libro, que é un libro de viaxes, e nós podíamos facer tamén un filme de viaxes. É un libro de viaxes clásico, con descrición de templos, de mercados, de rituais, tamén algúns encontros con persoas, e a película quería ser fiel a ese espírito, pois antes de escribir a primeira liña do guión fixemos nós propios a viaxe e filmámola. Queríamos crear unha sorte de arquivo que sería o futuro das personaxes (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 9 de novembro de 2024. As persoas subscritoras poden ler o artigo nesta ligazón.

Feyrouz Serhal. A poesía está por todas partes.

O anuncio da programación do festival de cinema de Venecia trouxo unha feliz sorpresa, a selección da longametraxe documental Maroun regresa a Beirut da directora libanesa Feyrouz Serhal, moi ligada ao noso país. O filme, que forma parte da sección competitiva Venice Classics, revisa a traxectoria vital, política e artística de Maroun Bagdadi, na súa altura o cineasta máis importante do Líbano, que faleceu en 1993 aos 43 anos por mor dun fatal accidente.

Feyrouz Serhal e Fawwaz Traboulsi no filme Maroun regresa a Beirut

O Festival Internacional de Cinema de Venecia ten, desde 2012, un contedor específico para mostrar grandes películas de todos os tempos en copias restauradas, Venice Classics. A intención expresa é a de explorar a diversidade da creación ao longo da historia, e así este ano poderán verse clásicos de autores sobradamente coñecidos coma Michelangelo Antonioni (La Notte), Howard Hawks (His Girl Friday) ou Fritz Lang (The Big Heat), mais tamén outros nomes menos familiares mesmo para a cinefilia máis atenta, como é o indio Girish Kasaravalli (Ghatashraddha). Canda esas recuperacións, a sección conta tamén cunha competición de documentais sobre o cinema ou sobre cineastas onde encontrou o seu sitio o filme de Feyrouz Serhal para abrir unha gratificante conexión galega na selección oficial da mítica Mostra italiana: a directora libanesa traballa habitualmente con Zeitun Films, compañía da que é máximo responsábel Felipe Lage, que coproduciu a súa curta Tshweesh, estreada no Festival de Locarno en 2017, e ten agora en desenvolvemento a súa primeira longa de ficción, I Am Here But You Can’t See Me. Tamén coa Zeitun realizou xa unha curta de produción 100% galega, Sen Ti, que tivo a súa estrea internacional en festivais en Marrocos e no Líbano. A protagonista é Rosalía de Castro, a escritora e a estrela, que descende unha noite do firmamento até a terra para reunirse co seu amado. Un reencontro que a directora sitúa nun espazo industrial, unha factoría do sector da madeira, porque “a poesía está en todas partes”, explica durante unha longa conversa na Coruña. “Está no fume, no metal. Nos meus filmes, os espazos xogan sempre un rol moi importante. En Sen Ti a xustaposición da pel de Rosalía e a pel do metal crea algo, crea poesía; a combinación da fraxilidade do corpo e da respiración humana co ruído industrial danos unha perspectiva das cousas, que pode ser poética”. E recorda que na base da súa curta anterior, I Come From The Sea, hai tamén un poema, nese caso do escritor Elia Abu Madi.

Hors la vie

A proposta de realizar unha película sobre Maroun Bagdadi foi para Feyrouz unha oportunidade para coñecer moito mellor unha figura indubidabelmente fascinante, de investigar todo o que se escribiu sobre el, de volver aos seus filmes e comprender o contexto e as intencións con que foron feitos. Bagdadi foi no seu momento o cineasta libanés con maior repercusión internacional, capaz de manter unha carreira cinematográfica mesmo durante a guerra civil con fitos como Les petites guerres / Pequenas guerras (1982), unha obra mestra estreada na sección Un Certain Regard do Festival de Cannes. Brillante e ambicioso, contou nos seus inicios co apoio dun autor de referencia no cinema árabe, o mestre exipcio Youssef Chahine, e máis adiante traballou con Francis Ford Coppola. O seu crecente prestixio facilitoulle o acceso ao financiamento estranxeiro e así en 1987 faría, con produción francesa, L'homme voilé, protagonizada por Bernard Giraudeau e Michel Piccoli e que competiu polo León de Ouro na Mostra de Venecia. Fixo logo varias producións para a televisión, entre elas a excelente Lebanon, the Land of Honey and Incense (1988), sobre un médico francés que acaba secuestrado no contexto da guerra civil e que en certo sentido adianta o seu seguinte proxecto, Hors la Vie (1991), inspirado no caso real do secuestro do fotoxornalista Roger Auque. O filme, que ten a Hippolyte Girardot como actor principal, gañou o premio á mellor dirección no Festival de Cannes ex-aequo co Lars von Trier de Europa, mais fica a anos luz da riqueza e complexidade das súas primeiras e máis interesantes obras. Feyrouz recoñece que cando estudaba na universidade e viu por primeira vez Hors la Vie pensou que era “realmente mala. Por suposto, es nova, es radical, estás estudando cinema, queres sabelo todo deses cineastas xeniais e de súpeto ves unha película dun cineasta do teu país coa que non estás de acordo en absoluto. Cando a volvín a ver moito tempo despois, a miña primeira impresión foi a mesma mais axiña comprendín que había algo por debaixo desa fachada que intentaba lanzar mensaxes máis interesantes. Decateime de que fora capaz de criticar os seus compañeiros de loita e sentín que iso era moi importante”.

Maroun, explica, “quería facer cinema e iso non era posíbel no Líbano. Se quería traballar con produtores estranxeiros, sabía que tiña que adaptarse e facer concesións. Quizais iso xogou na súa contra nalgún momento, mais se non o facía non podería desenvolverse como artista. Non parou de facer cousas, cando non eran longas de ficción eran documentais ou producións para televisión. Estaba sempre traballando, traballando, traballando. O Maroun de esquerdas seguiu sendo de esquerdas, mais era capaz de facer autocrítica e cuestionar os seus camaradas. Tiña a coraxe de dicirlle a calquera que estaba equivocado”. Unha independencia incómoda que lle trouxo non poucos reproches ao longo da súa vida.

Soraya Khoury en Pequenas guerras

Para adentrarse no universo de Bagdadi, Feyrouz fixo unha exhaustiva investigación coa familia e os amigos do director. Falou con moita xente mais sempre tivo claro que non quería que “todos falasen sobre todo”, senón que cada persoa puxera o foco nunha faceta clave. Así, o escritor e xornalista Hassan Daoud ofrecería unha primeira impresión do personaxe, da súa actitude e do seu astuto encanto, de como se movía pola cidade, e o historiador Fawwaz Traboulsi axudaría a entender o contexto histórico e político. “Todos foron moi xenerosos comigo e estaban felices. Lembro que cada vez que terminaba a conversa viñan canda min para abrazarme e darme os parabéns”. É o resultado dun bo traballo, de reunirse con eles dúas ou tres veces, de acadar a súa confianza. Entre as persoas entrevistadas non podía faltar Soraya Khoury, presenza asombrosa en Pequenas guerras e muller de Maroun, nai tamén dos seus fillos, o terceiro dos cales naceu unha semana despois da morte do pai nun tráxico accidente, a caída polo oco dunhas escaleiras. Soraya achegaría un relato máis persoal e íntimo e todas as voces, coas súas diferentes perspectivas, comporían en conxunto o retrato dun home carismático, querido por moita xente, mais non exento de contradicións. O retrato dun ser humano, en suma. Un artista apaixonado, namorado do cinema e de Beirut, unha cidade que percorría nun emblemático coche vermello que o documental evoca a xeito de simpático tributo: é un coche parecido o que emprega a directora para recoller as persoas que entrevista e levalas a lugares significativos para Bagdadi, desde un café da rúa Hamra a un parque próximo á casa en que vivía.

Joana Hadjithomas

Mais a intención de Feyrouz nunca foi a de ficar no pasado, senón tecer unha conexión co presente. Coma ponte válese dun encontro coa cineasta Joanna Hadjithomas, cineasta e artista que colabora habitualmente con Khalil Joreige e posúe un poderoso discurso intelectual sobre a imaxe e a memoria. O Líbano de hoxe pasa por unha conversa con cineastas de diferentes xeracións mais posteriores á de Bagdadi, incluída a xente máis nova, nacida á volta do cambio de século. “Cando vin as entrevistas que se conservan de Maroun comprendín que estaba falando dalgunha maneira tamén dos nosos problemas. Algunhas cousas son distintas, mais no esencial é o mesmo. E son entrevistas feitas corenta anos atrás. Eu non quería falar de min, quería ver as miñas compañeiras e compañeiros. E ademais quería acabar nunha sala de cinema. Pregunteilles que pensaban e empezaron a falar entre si. Eu escoitábaos e pensei: isto é exactamente o que quero. Non quero meterme na conversa, vounos deixar falar. Foron dúas horas e, como é lóxico, iso supuxo un problema na montaxe. Mais en realidade debuxouse unha liña que vai desde 1975 até agora”. Un período da historia marcado por episodios traumáticos máis aló da guerra civil, como a criminal ocupación israelí, o conflito con Siria, e, máis recentemente, a crise económica que derivou nas protestas de 2019, a chamada “revolución do 17 de outubro”, ou a brutal explosión no porto de Beirut de 2020.

Maroun Bagdadi “estaba obsesionado coa realidade”. Algúns dos personaxes reais que atopaba nos seus documentais encontrámolos logo nas ficcións, mesmo que se trate de aparicións anecdóticas; en Pequenas guerras, por exemplo, sae un mozo que perdeu unha perna que xa filmara con anterioridade e quixo ter de novo para un plano concreto. “Escribía os guións sobre a base do que vía na vida ou o que investigaba para os documentais”. Iso, dalgunha maneira, liga entre si todos os seus filmes, independentemente da carga de ficción que posúan. Contou o seu tempo e a súa realidade, que penetra en cada fotograma, mais a partir diso xorde a poesía e a reflexión. Algúns dos seus filmes parecen enganosamente sinxelos mais responden a ideas labradas de xeito minucioso. As máis fermosas de todas as nais (1978) filma xente que fala sobre un “mártir” da guerra. Ao principio poderíamos pensar que se refiren a unha única persoa, mais a abundancia e a diversidade das testemuñas insinúa que non é así: o “mártir” é un e moitos, unha pluralidade de corpos entregados aquí e acolá á voracidade da maquinaria bélica. Unha longa serie de fotografías que amosan os rostros das vítimas acabará por desvelar as dolorosas dimensións do sacrificio. En cada rostro cabe imaxinar os soños e as esperanzas arrasadas pola violencia, os proxectos frustrados, as experiencias e o amor compartido coas persoas que, aínda vivas, os lembran con emoción. Como contrapunto entrevista tamén camaradas en activo, xente nova en mans dunha Historia sobre a que non teñen control, quizais futuros mártires. A encomenda patriótica, o exercicio de propaganda, Maroun transfórmao nunha alegación pacifista. Na guerra non hai espazo para a inocencia, todas as guerras manchan. Nós estamos pola patria (1979) foi tamén un encargo político, mais o resultado non gustou: era demasiado “artístico”. Isto é, era demasiado bo, fóra de calquera etiqueta utilitaria. Contra o final, unha impresionante montaxe opón planos curtos de militares armados coas facianas de nenos e nenas que afirman, con orgullo, “eu son do Sur”. Ese afastado sur que foi tamén unha revelación para o cineasta. Para el, o amor por un país e a súa causa exixe espírito crítico, exixe reprobar o sectarismo, condenar a corrupción e as inxustizas do sistema, clamar pola igualdade e a liberdade. As súas imaxes, por iso mesmo, non queren recrearse na agonía nin facer espectáculo da dor. O Beirut destruído non é un decorado, é unha cidade que resiste. Mesmo hai certa celebración da capacidade de atopar espazos de felicidade e de pracer entre o ruído das explosións. “Eu propia vivín a guerra”, di Feyrouz. “Ben, era unha rapaza nesa altura, mais crecín coa guerra e podo dicirche que viviamos coa normalidade que reflicten os personaxes de Maroun. Eu ía ao colexio todos os días e cando estabamos en clase e empezaban os bombardeos, marchabamos para a casa. Era así sempre. Por iso é que cando agora vemos Pequenas guerras no Líbano, todo o mundo adora o filme, porque está cheo de verdade. Non eran só os bombardeos; a xente vivía, saía, tomaba unha copa, bailaba. A vida é mesmo máis intensa durante unha guerra e iso foi o que el quixo retratar”.

Tshweesh (Feyrouz Serhal, 2016)

Esa noción de resiliencia é tamén esencial á curta que deu a coñecer internacionalmente a Feyrouz Serhal, a espléndida Tshweesh, que cobre un arco de varias décadas no Beirut recente que se insinúa por referencias sutís a diversos mundiais de fútbol e orde con iso unha sorte de continuo espazo-temporal, un eterno-retorno de ataques aéreos após os cales todo volve ao seu estado ordinario. “Acho que toda a humanidade, cando se enfronta a situacións drásticas, tira para adiante. É a única maneira. E a xente libanesa e a mediterránea en xeral ama a vida, é xente positiva, e si, van bailar, van tocar música. Cando haxa bombardeos, agocharanse, mais o resto do tempo vivirán a vida”.

A vida continúa 

Maroun Bagdadi tiña vinte e cinco anos cando presentou a súa primeira longametraxe, Beirut Oh Beirut (1975), un retrato coral dun país en vésperas de estoupar. Todas as súas escenas vibran cunha estraña tensión que parece anticipar a inminente guerra civil que desangrou o país até 1990. A súa segunda ficción, Les Petites Guerres (1982), con Ed Lachman na dirección de fotografía, foi rodada en pleno conflito, aínda que se ambientaba anos atrás, no inicio do mesmo. O relato estrutúrase arredor do triángulo que forman un home que marcha de Beirut para se converter nun señor da guerra, a súa namorada, que decide axudalo planificando o secuestro dun empresario rico (a actriz Soraya Khoury, esposa de Maroun) e un cínico fotógrafo de prensa que sobrevive traficando con drogas. Paradoxalmente, é unha obra menos escura e inquietante, un fascinante paseo pola normalidade e a resistencia entre a violencia e o caos.

Imaxe de Pequenas guerras (Familia de Maroun Bagdadi)

O encontro con Rosalía

Feyrouz Serhal ten pendente de estrea en Galiza as súas dúas anteriores curtas. I Come From the Sea, exhibida en grandes festivais coma Shanghai ou Oberhausen, explora a capacidade infantil para recoñecer a maxia da vida, a alegría que xorde do inesperado, de escoller un camiño diferente do previsto. O resultado dialoga coa tradición da mellor arte para as crianzas, dos filmes de Abbas Kiarostami para a Kanoon ao equilibrio entre fantasía e realidade d’O Globo Vermello de Albert Lamorisse. A fermosa Sen Ti, produción de Zeitun Films, inspírase en Rosalía de Castro, “en como comprendín Galiza a través desta marabillosa escritora. Ao principio non foi doado, estaba lonxe dela, pechada nun apartamento pequeno durante a pandemia da Covid-19. Mais ela levoume a lugares, aos ríos, aos bosques, á súa fermosa tristeza e melancolía. Foi como unha viaxe fermosa con ela e a película é o resultado dese encontro meu con Rosalía”.

Sen Ti (Feyrouz Serhal, 2023)

Martin Pawley. Artigo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 31 de agosto de 2024. As persoas subscritoras tamén poden ler o artigo nesta ligazón.