venres, 19 de xuño de 2020

Recordos do mundo de antes (Martin Pawley, 2020)


Imaxes obtidas en Galiza, Italia, Portugal, Chile, Arxentina e España entre 2009 e 2019. Curta montada durante o estado de alarma, en abril de 2020. Imaxe e edición: Martin Pawley.

sábado, 6 de xuño de 2020

Coñecermos hoxe para non chorarmos mañá

Ignorarmos a ciencia é un suicidio colectivo. É a ciencia a que leva anos alertándonos dos principais desafíos da humanidade: o desastre climático producido polo quecemento global, as diferentes formas de contaminación, a catastrófica perda de insectos que pon en perigo os ecosistemas, as pandemias presentes e futuras ou as (moi reais) ameazas do espazo exterior, desde os cometas e asteroides que poden achegarse á Terra ao potencial impacto das tormentas solares. É a ciencia, tamén, a que nalgúns casos formula solucións paliativas.

Apostar pola ciencia non é unha elección, é unha necesidade. E tamén é unha necesidade comunicar a ciencia. A sociedade precisa ter coñecementos científicos, as ferramentas básicas para facer un axeitado diagnóstico dos problemas, distinguir o que é prioritario do que non o é e comprender as consecuencias, a miúdo irreversíbeis, que a medio e longo prazo poden ter as decisións equivocadas. Para non lamentármonos mañá, é imprescindíbel estarmos informados hoxe.

Martin Pawley. Artigo escrito para o primeiro número do caderno "Aprender", suplemento de investigación e divulgación do Nós Diario coordinado por Susana Rois; 27 de maio de 2020.

luns, 1 de xuño de 2020

O pintor cego

Logo da primeira das moitas lecturas que merecerá O pintor cego (Kalandraka, 2020), o derradeiro libro que iniciaron como parella creativa Xabier P. DoCampo e Xosé Cobas, dou en pensar no moito que lle gustaría a Xabier Portrait de la jeune fille en feu de Céline Sciamma. Ambientado a finais do século XVIII, o filme trata dunha pintora, Marianne, que recibe a encarga de retratar unha muller antes do matrimonio concertado desta cun home que non coñece. A encomenda, que a obriga a desprazarse a un lugar illado na Bretaña, presenta unha dificultade adicional: a muller, Héloïse, non desexa ser retratada porque non quere casar, así que a pintora deberá facer o seu traballo en segredo, acompañala nos seus paseos diarios e pouco a pouco ir memorizando o seu rostro e o seu corpo. A película convértese axiña nun ensaio sobre a mirada, sobre a elaboración do obxecto artístico como construción dunha persoa que, para crealo, debe facelo seu, ver máis aló do superficial para achar a súa singularidade, para dar coa beleza. Por esa razón será destruída a primeira versión do cadro, non por unha cuestión de falta de oficio nin de técnica, senón porque non recolle a esencia da protagonista do mesmo, isto é, non estivo ben mirada. Despois diso, Héloïse accede finalmente a posar. Nun momento especialmente memorábel, Marianne enuncia os xestos, os tics, de Héloïse, e dille algo así como que os coñece ben porque para executar o seu traballo leva días esculcándoa con atención. Héloïse responde que, como modelo, ela tamén está a escrutar a pintora mentres traballa: a ollada sinala unha dirección con dous sentidos. O amor que nace entre as dúas mulleres é tamén o resultado dese descubrimento, o resultado de construír a imaxe da outra, do outro. Portrait de la jeune fille en feu é un filme belísimo, un deses no que non hai un plano que non sexa perfecto, cunha fotografía impresionante, máis unha vez, de Claire Mathon, co lume e as candeas deitando luz sobre a pel humana, sobre as paredes, sobre os vestidos. Un filme que non berra, no que se escoita o riscar do pincel contra o lenzo e o estralo das faíscas máis as voces de dúas actrices colosais, Noémie Merlant e Adèle Haenel. Podo imaxinar perfectamente a conversa que eu tería con Xabier sobre este filme. Podo imaxinarme con el, diante dun café nalgún bar do noso barrio da Coruña, debullando o filme igual que antes fixemos con The Tree of Life de Malick ou, o último de todos, Phantom Thread de Paul Thomas Anderson.


O pintor cego tamén é -na miña opinión, sobre todo- un ensaio sobre a mirada. A mirada da que nace a arte e a mirada da que nace o amor. O pintor do conto ten sona porque “é quen de tirar dos retratados a verdade do seu ser”. É quen de ver o que outros non ven, porque non miran abondo. O pintor debe facer un cadro dunha raíña e o primeiro día senta diante dela a contemplala durante horas. E igual o día seguinte, e os que veñen despois. Explícalle ao rei que non pode empezar a pintala até atinxir e facer súa a beleza da raíña. Antes dunha man destra, a arte precisa un cerebro que a inicie. O cadro debe existir primeiro na cabeza do pintor antes de empezar a distinguirse sobre a tea. Na súa feitura final, o retrato da raíña pode ter forma de música, mais iso é apenas a maneira na que se comunica aos demais: o retrato existiu primeiro na imaxinación do artista. O retrato é a impresión que da raíña quedou nel.

A morte prematura de Xabier fixo que o libro percorrera un camiño diferente das colaboracións anteriores entre o escritor e o ilustrador. Xabier e Cobas traballaban man con man, nunha influencia mutua permanente pola cal o texto ía dando forma ás imaxes mais estas facían logo que o texto cambiase. Desas idas e voltas naceron libros de inmensa fermosura, fitos da edición galega como Bolboretas, O libro das viaxes imaxinarias ou A illa de todas as illas. N’O pintor cego, o treito final do camiño Cobas houbo de percorrelo só. Partía dun texto xa moi sólido, mais non era posíbel o diálogo enriquecedor. Do desafío, aínda máis emocional ca artístico, agromou un froito prodixioso, coherente coa traxectoria previa. A grande cultura artística de Cobas converte O pintor cego nun fabuloso cóctel de referencias pictóricas, unhas explícitas (Arnold Böcklin), outras evidentes, a maioría máis sutís, desde o quattrocento italiano até Yves Klein e Luis Feito. Un colofón marabilloso a máis de trinta anos de fértil parzaría.

Martin Pawley

venres, 8 de maio de 2020

Na cidade nunca se ven as estrelas

Eça de Queirós atopou no ceo estrelado unha xanela para experimentar a unidade do universo.

Aínda que Rosalía de Castro, de quen falamos o mes pasado, non viaxou nunca a Portugal, a súa obra foi coñecida no país veciño xa en vida da autora. Cantares gallegos formaba parte da biblioteca de Antero de Quental, mais o seu maior admirador puido ser Eça de Queirós, unha das figuras esenciais das letras portuguesas. A súa propia filla explicoulle ao experto na obra rosaliana Alberto Machado dá Rosa que a escritora galega foi "unha das máis profundas devocións literarias" de Eça, cuxos versos era capaz de recitar de memoria. Dous versos do poema Airiños, airiños aires cítanse nunha das súas novelas, A Capital: Doces galleguiños aires, / quitadoiriños de penas.

Nacido en Povoa de Varzim en 1845, José Maria de Eça de Queiroz foi diplomático ademais de escritor e como tal viviu na Habana, Newcastle, Bristol e París, exercendo como cónsul. O crime do Padre Amaro, O Mandarim, Os Maias ou A ilustre casa de Ramires son algunhas das súas novelas máis destacadas, mais hoxe quero sinalar outra, A cidade e as serras, que se publicou en 1901, un ano despois da súa morte. A cidade e as serras desenvolve unha trama e un personaxe antes presente nun conto excepcional, Civilização. O protagonista, Jacinto, vive na cidade rodeado de luxos e das máis notábeis manifestacións do progreso e a cultura, mais iso non lle impide ser profundamente infeliz. Jacinto decide abandonar a cidade para ir ao campo, ás serras do título, un mundo máis primitivo, apegado aos ritmos naturais. Entre o entusiasmo tecnolóxico e a fascinación bucólica cara á natureza, Jacinto alcanza un punto de equilibrio. E nese equilibrio está presente a beleza e o misterio do firmamento nocturno:
"Na Cidade (como notou Jacinto) nunca se olham, nem lembram os astros -por causa dos candeeiros de gás ou dos globos de electricidade que os ofuscam. Por isso (como eu notei) nunca se entra nessa comunhão com o Universo que é a única glória e única consolação da Vida. Mas na serra, (…) um Jacinto, um Zé Fernandes, livres, bem jantados, fumando nos poiais de uma janela, olham para os astros e os astros olham para eles. (…) Neste instante, outros Jacintos, outros Zés Fernandes, sentados às janelas doutras Tormes, contemplam o céu nocturno, e nele um pequenininho ponto de luz, que é a nossa possante Terra por nós tanto sublimada. (...) Portanto todos nós, Habitantes dos Mundos, às janelas dos nossos casarões, além nos Saturnos, ou aqui na nossa Terrícula, constantemente perfazemos um acto sacrossanto que nos penetra e nos funde -que é sentirmos no Pensamento o núcleo comum das nossas modalidades, e portanto realizarmos um momento, dentro da Consciência, a Unidade do Universo!
Martin Pawley. Versión galega dun artigo publicado na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, nº 250, abril de 2020.

domingo, 3 de maio de 2020

O ceo de Rosalía de Castro

A noite e os obxectos celestes están moi presentes na obra poética da autora galega, que agora dá nome a unha estrela.

No calendario cultural e escolar de Galicia o 24 de febreiro é unha data sinalada: é o "Día de Rosalía", en homenaxe á excepcional escritora nada tal día de 1837. Este ano vivimos a efeméride dunha forma especial, pois agora a Rosalía tamén podemos celebrala observando o ceo. O pasado 17 de decembro a Unión Astronómica Internacional anunciou o resultado das campañas "NameExoWorlds", que asignaron a 112 países unha estrela cun exoplaneta para que fosen bautizadas en votacións abertas á cidadanía. A estrela correspondente a España é unha anana amarela parecida ao Sol, visíbel con prismáticos e situada na constelación de Ofiúco, o Serpentario. O seu nome, até ese momento, era HD 149143, que a identificaba como unha das 225300 recollidas no catálogo Henry Draper no que traballaron durante décadas as míticas "calculadoras de Harvard". O catálogo acabou publicándose en varios volumes entre 1918 e 1924, con supervisión da incansábel Annie Jump Cannon.

A proposta da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío foi escollido o nome "Rosalía de Castro" para a estrela e o de "Río Sar", un río esencial na súa vida e a súa obra, para o seu planeta, un "Xúpiter quente" que a orbita a uns oito millóns de quilómetros. A elección de Rosalía valoraba non só a súa maiúscula importancia para as letras galegas e españolas, senón tamén a absoluta vixencia da súa creación poética e narrativa na que recoñecemos un claro discurso feminista e unha defensa da natureza e a protección da paisaxe que resultan plenamente contemporáneas. Rosalía de Castro nunca deixou de ser moderna.

O que non resulta tan coñecido é a abundante presenza de referencias ao ceo e á noite nos seus textos. Até poderiamos dividir a literatura rosaliana en dous tempos astronómicos. Hai unha Rosalía que canta o amencer, a alegría dun novo día, no libro fundacional Cantares galegos ("o craro sol vai subindo / por riba do firmamento / limpo, garrulo e contento"); e, hai, despois, outra Rosalía que explora a escuridade natural da noite convertida en refuxio para a reflexión íntima, a Rosalía de Follas novas e En las orillas del Sar. Unha poeta que dialoga coa noite e os obxectos celestes que reinan no firmamento, que ve na Lúa unha "lámpara hermosa, eternamente hermosa", que nos lembra que hai "luz e progreso en todas partes" mais persisten "as dudas nos corazós" e nos advirte de que "moita luz deslumbra os ollos". Unha poeta que imaxina a Terra no espazo e escribe estes versos fabulosos que se adiantan nun século ao famoso "punto azul pálido" de Carl Sagan.

Los astros son innúmeros, al cielo
no se le encuentra fin,
y este pequeño mundo que habitamos,
y que parece un punto en el espacio,
inmenso es para mí.

Martin Pawley. Versión galega dun artigo publicado na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, nº 249, marzo de 2020.

sábado, 2 de maio de 2020

Necesitamos unha ciencia da noite

Dous artigos recentes expresan a pertinencia de estudos transversais que afronten todos os aspectos relacionados coa noite.

A publicación, en 2005, de At Day's Close: Night in Times Past de Roger Ekirch, serviu de tarxeta de presentación ante públicos máis amplos dun novo xénero: os "estudos da noite". No seu ambicioso libro, o investigador e profesor en Virginia Tech valíase de toda sorte de fontes para trazar unha xenuína Historia, con H maiúscula, da actividade humana despois da posta de Sol. Entre as súas documentadas achegas está a do "sono segmentado": antes da revolución industrial non era infrecuente que as persoas durmisen en dúas fases, primeiro unhas horas despois da cea, para espertaren logo e manteren certa actividade (oración, conversa ou sexo) no medio da noite e, finalmente, durmiren outra vez. Referencia a un primeiro e un segundo sono atópase, por exemplo, no Quijote de Cervantes.

No ronsel do traballo de Ekirch apareceron nos últimos anos diversos estudos históricos da noite nun marco nacional. É o caso de La noche develada: la Ciudad de México en el siglo XIX de Lillian Briseño Senosiain (editorial Universidad de Cantabria, 2017), que analiza os costumes e tradicións nas horas que van do ocaso ao abrente, mais tamén os oficios (prostitutas e matronas, serenos e ladróns) así como os mitos asociados ao medo nocturno, con "La Llorona" como figura emblemática da cultura mexicana. Na mesma liña móvese a tese doutoral de Rosa Maria Canarim Rodrigues Fina, Portugal nocturno e a ameaça do dia. A ideia de noite na cultura portuguesa (séculos XVIII a XX), que explora con detalle a transformación que supuxo a chegada, non sen polémica, da iluminación artificial, e detense na presenza da noite nalgúns autores destacados das letras portuguesas (Antero de Quental, Teixeira de Pascoaes ou Álvaro de Campos, un dos heterónimos de Pessoa).

Dous artigos recentes van máis aló ao propoñer estudos da noite aínda máis transversais. Na actual sociedade 24/7 o peso económico da actividade nocturna é enorme, de modo que non é posíbel ignorar o que sucede nas cidades despois do anoitecer se queremos formular ben un desenvolvemento global sustentábel. "As ciencias sociais e naturais necesitan falar máis unha coa outra sobre o que pasa de madrugada", escribe o profesor da Universidade de Melbourne Michele Acuto en Nature (We need a science of the night, Vol 576, decembro de 2019). Nestas ideas abunda un artigo colectivo con Christopher Kyba como primeiro autor, Night Matters - Why the Interdisciplinary Field of "Night Studies" is Needed (decembro de 2019): "se non dispoñemos dunha visión de conxunto, a gobernanza da noite pode servir aos intereses dun grupo poderoso e selecto en lugar da comunidade en xeral", conclúen. A noite importa. Vaia se importa.

Martin Pawley. Versión galega dun artigo publicado na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, nº 248, febreiro de 2020.