venres, 16 de febreiro de 2024

O complexo do modelo Hollywood

por Miguel Castelo

Juan Antonio Bayona é un director de cine especializado en catástrofes. La sociedad de la nieve, a súa última película, conta unha delas. A súa condición de gañadora absoluta nesta última edición dos Premios Goya revela un determinado gusto cinematográfico. Cando menos o dos membros da Academia -a maioría- que a votaron. En segundo lugar, a coñecida traxedia aérea dos Andes leva o público ás salas. Sabido é que as desgrazas teñen o seu aquel de atavismo. Agora os galardóns recibidos incrementan o efecto chamada. Sabemos tamén que o de “baseada en feitos reais”, malia que estes sexan descoñecidos, constitúe un -discutible- mérito engadido. O que o persoal ignora é que neste caso este particular é parcialmente falso. Ou verdadeiro, como cada quen prefira. Certo é que un avión militar uruguaio con mozos xogadores de rugby e acompañantes, sobrevoando os Andes o 13 de outubro de 1972, por un erro de cálculo acabou esnaquizado sobre a neve cun balanzo de 16 falecidos e 29 sobreviventes, dos que, logo de 72 días de penuria, ficaron vivos 16. Falso é que establecesen entre eles un pacto de igualdade e que protexesen aos máis febles de carácter; existen fontes documentais, orais e escritas (1), que revelan que os que colleron o mando negaron durante un tempo comida aos remisos a seccionar cadáveres e aos feridos graves, tamén que reservaban para si as partes menos insulsas dos corpos como as do cerebro e as vísceras. Vista con atención, a película de Bayona suscita algunhas preguntas: como é posible que estes accidentados non fosen quen de facer un lume abondo intenso que puidese chamar a atención? Outra cousa é que logo este obtivese resultado. En que cabeza cabe que non se lles ocorrese facer algunha tentativa de procura de alguén no sentido Leste-Oeste, ao ancho do territorio? Como pode ser que, pertencendo todos a familias burguesas e abastadas, ideoloxicamente conservadoras e de fondas crenzas relixiosas, non se lles ocorrese facer un túmulo funerario en memoria dos mortos e deixaran tirados de calquera maneira os restos óseos? Tanto o que se mostra como o que se oculta, sitúan o relato no territorio da impostura. J.J. Bayona elude a procedencia social dos protagonistas, o contexto que determina personalidades, actitudes e comportamentos, e opta polos elevar á condición de heroes, cando está documentado que a situación vivida derivou da “lei do máis forte”; escolle mostrar “figuras” no canto de construír “personaxes”; inclínase polo espectacular en desprezo do conflito dramático, do transcendente, das preocupacións que atinxen ao ser humano. É unha escolla: a da desactivación do contrato coa audiencia. Daquela que non nos veñan coa cantilena dos “feitos reais”.

Certo é que, entre as cinematografías europeas, a española semella ser, segundo a opinión dos propios profesionais, a máis apegada ao “modelo Hollywood”. Certo tamén que hai notorias excepcións. Faltaría máis. Mais non deixa de ser unha miga preocupante que, logo de cento e pico anos do invento, andemos aínda con este complexo ás costas. Conseguiremos algún día ver libres os nosos ombreiros desta caspa? 

* * *

Nota (1): ¡Viven! La tragedia de los Andes, Piers Paul Read, Editorial Barreiro y Ramos, 1974 + Las montañas siguen allí, Pedro Algorta, LID Editorial Empresarial, 2015

xoves, 25 de xaneiro de 2024

O cinema de Sharon Lockhart

A Filmoteca de Galicia presenta dentro dunhas semanas tres filmes da artista estadounidense Sharon Lockhart, unha oportunidade extraordinaria para ver a súa obra en pantalla grande trece anos despois da exhibición pioneira (e infelizmente sen continuidade) de dúas longametraxes súas no marco da Mostra de Ciencia e Cinema da Coruña, un certame de vida breve que tiven o pracer de programar. Nacida en 1964 en Norwood, Massachussets, e residente en Los Angeles, Sharon Lockhart traballa principalmente coa fotografía e o cinema e é obxecto de atención dos máis prestixiosos museos e galerías de todo o mundo así como de cinematecas e festivais, lugares estes onde, dito sexa ao paso, a calidade das proxeccións adoita estar mellor garantida.

Double Tide (Sharon Lockhart, 2009)

Os seus filmes están resoltos en planos fixos de longa duración e iso asóciaa a un rexistro contemplativo que nos convida a mirar e escoitar e experimentar o tempo. Mais, a diferenza doutro xenio imprescindíbel, James Benning, de quen polas mesmas datas poderemos ver no mesmo centro outras tres películas, a atención de Lockhart non se dirixe (só) á paisaxe natural ou industrial per se para poñer en valor o propio exercicio de "observar" e propoñernos que reparemos en todos os detalles e os cambios que se manifestan se dedicamos o tempo suficiente. O espazo existe e é importante, non podía ser menos nunha autora que escolle exemplarmente as composicións; mais nese espazo hai sempre persoas que traballan, xogan, agardan, descansan, conversan ou se abrazan. Cada cadro dun filme seu convértese nunha coidada lección de posta en escena pola maneira precisa en que dentro del se integra o movemento dos corpos. É un cinema coreográfico, de forma moi evidente en Goshogaoka (1997), o rexistro das rutinas deportivas das mozas que forman un grupo de baloncesto, ou (2003), cunha parella de labregos no Xapón que van deitando no chan monllos de herba seca en liñas paralelas dende o fondo do campo até situarse perto da cámara para logo estrar co feo a terra de maneira meticulosa: o traballo campesiño devén nunha danza coa contorna.

O deseño laborioso dos desprazamentos, as entradas e as saídas mais tamén as accións das figuras dentro do fotograma apunta un aspecto clave, a relación estreita cos individuos e as comunidades que retrata. É así en Rudzienko (2016), que poderemos ver o 2 de febreiro na Filmoteca, un filme exultante con momentos de contaxiosa alegría e conversas de emocionante altura filosófica froito de dous anos de colaboración coas residentes dun centro xuvenil en Polonia. Ou, moito antes, Pine Flat (2005), doce planos de dez minutos con xente nova que le no campo, dorme, toca a harmónica, báñase nun río, bícase ou bambéase nunha randeeira, escenas de fermosa intimidade que nacen do seu fondo coñecemento dunha comunidade pequena, a do título, un lugar cun par de centos de habitantes a tres horas en coche de Los Angeles.

Lunch Break (2008) renuncia ao plano estático para mover a cámara nun lento travelling que percorre o corredor dun estaleiro durante a pausa para o almorzo. O movemento preséntase coa súa velocidade reducida oito veces; así, os dez minutos da bobina de 35 mm transfórmanse en oitenta, unha dilatación do tempo que achega forza meditativa e conciencia política. Non parece debido ao azar que as dúas veces que a cineasta filmou o traballo industrial se fixara xusto nos períodos en que a masa obreira é dona do tempo, aquí o intervalo para comer e en Exit (2008) a saída da fábrica.

Eventide (Sharon Lockhart, 2022)
Estreada en 2009, Double Tide (Filmoteca, 30 de xaneiro) atende a relación do ser humano coa natureza a través do labor dunha mariscadora en Maine nunha xornada en que hai dúas mareas baixas durante as horas de luz, nos dous crepúsculos, ao comezo e ao fin do día, en dous maxestosos planos secuencia de máis de 45 minutos cada un e abraiante riqueza sonora. O ciclo remata coa película máis recente de Lockhart, Eventide (2022), outro prodixio coreográfico cun grupo de persoas que se moven de noite con lanternas por unha paisaxe costeira en Suecia mentres o ceo se vai enchendo de estrelas. Unha sesión decididamente astronómica, a do sábado 3 de febreiro, pois se completa coa mediometraxe de James Benning L. Cohen (2018), filmada durante a eclipse solar do 21 de agosto de 2017. Benning elixiu un destino aparentemente anódino, unha zona agraria de Oregón na que se enxerga ao lonxe un pico nevado, mais devagar a escuridade crecente (e despois a reentrada da luz solar) nos vai descubrindo outras formas na paisaxe.

Martin Pawley. Publicado orixinalmente no Nós Diario o 5 de xaneiro de 2024, sexta feira. 

domingo, 7 de xaneiro de 2024

The 2023 Great Cinema Party

He de confesar que estuve muy tentando de cambiar las normas para esta edición de The Great Cinema Party y dejarla en una pequeña fiesta privada con el autor de la mejor película del año. El riesgo de que el único invitado no se presentase, algo muy factible, me hizo volver a al modelo tradicional, a esa marca que con los años ha quedado establecida en los cincuenta invitados. Ahora, haciendo la selección y descartando algunos nombres, me he dado cuenta que no ha sido un mal año. O, al menos, ha sido un año en el que me he encontrado con un poco de todo, lo que se agradece.

Los bonus tracks se agrupan en dos pequeños apartados, uno de exposiciones/instalaciones, el otro de “descubrimientos” que no son exactamente los descubrimientos que había pronosticado el año pasado: con uno he hecho claramente trampa (pero son mis normas y ya decía que estoy autorizado a reescribirlas), los otros dos son películas de las que había oído hablar, pero que nunca había visto, así que lo mejor es dejar constancia del hecho histórico.

Para mi sorpresa, este año los 50 son exactamente 50: mala cosecha de codirecciones, por lo que se ve.

Ni que decir tiene que el orden es alfabético:

ALONSO, Lisandro – Eureka
BENNING, James – Allensworth
BOURGES, Antoine – Concrete Valley (2022)
CAMBORDA, Jaione – O corno
CANIJO, João – Mal Viver / Viver Mal
CHAZELLE, Damian – Babylon (2022)
CHO Seungho – Zabriskie Point
COPPOLA, Sofia – Priscilla
CRETON, Pierre – Un prince
DE LA CRUZ, Khavn – National Anarchist: Lino Brocka
DEFA, Dustin Guy – The Adults
DEVOS, Bas – Here
ERICE, Víctor – Cerrar los ojos
GLAZER, Jonathan – The Zone of Interest
HAMAGUCHI Ryûsuke – Evil Does Not Exist
HAYNES, Todd – May December
ING, Anthony – Jill, Uncredited
IRIARTE, Víctor – Sobre todo de noche
JACKSON, Raven – All Dirt Roads Taste of Salt
KAURISMÄKI, Aki – Fallen Leaves
LETOURNEUR, Sophie – Voyages en Italie
MAHÉ, Ives-Marie – Jeune cinéma
MORENO, Rodrigo – Los delincuentes
MURASE Daichi – Beyond the Fog
PATIÑO, Lois – Samsara
PAYNE, Alexander – The Holdovers
PETZOLD, Christian – Afire
REJTMAN, Martin – La práctica
ROCKWELL, A.V. – A Thousand and a One
ROHRWACHER, Alice – La chimera
SACHS, Ira – Passages
SAINTAGNAN, Éléonore – Camping du lac
SCHANELEC, Angela – Music
SHINKAI, Makoto - Suzume
SIMON, Claire – Notre Corps
SONG, Celine – Past Lives
STAHELSKI, Chad – John Wick: Chapter 4
STRATMAN, Deborah – Last Things
TRIET, Justine – Anatomie d’un chute
WANG Bing – Youth / Man in Black
WILKINS, James N. Kienitz – Still Film
WILLIAMS, Blake – Laberint Sequences
WISEMAN, Frederick – Menus-Plaisirs – Les Troigrois

Bonus Tracks (I):
Pedro Costa: Canción de Pedro Costa (Virreina, Barcelona – Fundación Luis Seoane, A Coruña) Takahiko Iimura: Time Tunnel: Takahiko Iimiura at Kino Arsenal, 18. April 1973 (Forum Expanded, Berlin)

Bonus Tracks (II):
Anthony McCall: Line Describing a Cone (1973) / Line Describing a Cone 2.0 (1972-2010)
Mikko Niskanen: Eight Deadly Shots (1972)
Raúl Ruiz, Valeria Sarmiento: El realismo socialista (1973-2023)

Jaime Pena
7 de enero de 2024

* * *

domingo, 31 de decembro de 2023

Feliz 2024


Unha creación de Martin Pawley a partir de imaxes e sons gravados en Aranga o 5 de decembro de 2023. Agradecementos: Xosé Cobas. Versión do "Auld Lang Syne": Peerless Quartet (1918). Fonte: archive.org.

sábado, 30 de decembro de 2023

La Internacional Cinéfila 2023

[A. LAS 5 PELÍCULAS DEL AÑO. Cinco películas vistas en el 2023 estrenadas en salas, festivales o plataformas] 

Por orden alfabética de cineastas: 

AKU WA SONZAI SHINAI / EVIL DOES NOT EXIST (Ryusuke Hamaguchi, Japón, 2023)
Que después del éxito mundial de Drive My Car Hamaguchi realice una película mucho más pequeña y enigmática es una muestra más de su condición de cineasta mayor. 

Hora y media de felicidad y lucidez política. Eterno agradecimiento a Moretti (y a Battiato). 

SAMSARA (Lois Patiño, España, 2023)
Las salas de cine de siempre (pantalla grande, sala oscura) existen para vivir experiencias así.

PASSAGES (Ira Sachs, Francia-Alemania, 2023)
Es incomprensible que una película como esta no haya estado presente (y triunfado) en la competición principal de cualquiera de los grandes festivales europeos.

LAST THINGS (Deborah Stratman, EUA, 2023)
No podría haber película menos antropocéntrica que esta, ni más inteligentemente científica, y por esa razón es el antídoto perfecto contra los excesos ególatras de nuestro tiempo.

[B. ÓPERA PRIMA]

BÊN TRONG VÒ KÉN VÀNG / INSIDE THE YELLOW COCCOON SHELL (Thien An Pham, Vietnam-Francia-Singapur-España, 2023)
La constatación de que el cine puede reinventarse constantemente en cualquier país y sin prejuicios sobre hombros de gigantes (gigantes como Bi Gan, por ejemplo).

[C. PELÍCULA DE MI PAÍS] 

SAMSARA (Lois Patiño, 2023) es la mejor película del país que indica mi pasaporte, o sea, de producción española. De mi patria lingüística elijo dos cortos portugueses, 2720 de Basil da Cunha y CORPOS CINTILANTES / SHIMMERING BODIES de Inês Teixeira. 

[D. LIBROS. Tres libros de cine esenciales en nuestras biografías como cinéfilos]

No soy un fervoroso consumidor de “libros” de cine, que entre mis preferencias está muy por debajo de otras temáticas como la astronomía y materias afines; mis lecturas cinéfilas están más asociadas al presente que relatan las revistas en papel o digitales. Hay, por supuesto, libros que me gustan mucho, pero no pienso en ellos como “revelaciones” que hayan marcado un antes y un después evidente. Por orden cronológico, en mi adolescencia el libro-entrevista de Truffaut a Hitchcock EL CINE SEGÚN HITCHCOCK / LE CINÉMA SELON ALFRED HITCHCOCK me descubrió como un cineasta pensaba y destripaba sus propias películas. Soy, en general, un lector entusiasta de las conversaciones largas con cineastas, incluso cuando mienten o se muestran reservados en extremo; me interesa poco o nada, por el contrario, el formato “entrevista de 3000 caracteres” típico de las revistas y periódicos con motivo de un estreno cinematográfico, porque tienden a repetir frases hechas y argumentos que suenan siempre a “nota de intenciones”. Casi diría que cualquier libro de entrevistas me interesa, de Bogdanovich a Andrew Sarris (siento especial cariño, por razones personales, a dos volúmenes de Sarris que publicó en España la editorial Magisterio Español en los 70: tengo el mismo libro dos veces, regalo, en diferentes momentos, de dos amigos escritores ya fallecidos que los quitaron de sus bibliotecas para mí). Hay una compilación de entrevistas con Ousmane Sembene editada por Annett Busch y Max Annas (University Press of Mississippi / Jackson) a la que regreso con frecuencia.

El libro de Tag Gallagher sobre John Ford, JOHN FORD. EL HOMBRE Y SU CINE / JOHN FORD. THE MAN AND HIS FILMS, es un monumento (aunque como fordiano entusiasta me desconcierta la dureza con la que trata algunas películas por las que siento inmensa estima, en particular Sergeant Rutledge).

Por último, quiero citar LA HIPÓTESIS DEL CINE / L'HYPOTHÈSE CINÉMA de Alain Bergala como tratado ejemplar sobre el aprendizaje (o más bien la "transmisión") del cine.

Martin Pawley. Pode consultarse a votación completa e todas as listaxes e textos individuais no imprescindíbel sitio web do promotor da iniciativa, o crítico arxentino Roger Koza. 

* * * *

Anteriores votacións para La Internacional Cinéfila: 2022 | 2021 | 2020 | 2019 | 2018 | 2017 | 2016 | 2015 | 2014 

sábado, 9 de decembro de 2023

Lois Patiño, camiño de perfección

Premio Especial do Xurado na competencia "Encounters" do Festival de Berlín, a terceira longametraxe do galego Lois Patiño, Samsara, estréase nos cinemas o próximo 20 de decembro. E é a través da comuñón colectiva dunha sala escura como mellor se pode gozar a sublime experiencia meditativa e sensorial que nos propón este filme cargado de emoción e de beleza, unha das obras maiores de 2023.

Lois Patiño. Imaxe: Julia Llerena.

Poucos cineastas hai hoxe no mundo cuxa obra,como a de Lois Patiño, amose unha mestura tan precisa de evolución e coherencia, de transformación constante que se afirma nos chanzos precedentes, en todo o aprendido mais tamén nunha vontade permanente de experimentación. Ao pensar con perspectiva a súa traxectoria, que se estende xa por quince anos, chego á conclusión de que, con independencia da súa calidade, ningún dos seus filmes foi prescindíbel, en canto a que todos eles serviron para introducir ensaios e variacións nun itinerario estético que sumou de maneira fértil intuición, estudo e traballo. Non habería hoxe Samsara se non houber antes Lúa Vermella e Costa da Morte, e esas dúas non existirían sen a primitiva exploración do espazo e o tempo nas series Paisaje Distancia e Paisaje Duración, sen pensar a paisaxe primeiro como un laboratorio baleiro que, a partir dun certo momento, comeza a dotarse de presenza humana. A fascinación estética pola relación entre a paisaxe e o corpo, dun corpo que se dilúe na inmensidade e a marabilla da natureza, dá paso a algo máis profundo, a modelaxe conxunta entre esa natureza e o pobo que a habita. En conversa durante a Seminci de Valladolid, o cineasta reflexiona sobre a súa propia aprendizaxe (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 9 de decembro de 2023. As persoas subscritas poden lela en liña neste enderezo.