Por máis que o de hoxe sexa un acontecemento único que non volveremos experimentar no noso país, o ceo ofrécenos sempre razóns para erguermos a cabeza. Nos próximos anos teremos oportunidade de sacarlle proveito ás caixas estenopeicas e lentes de eclipse grazas a diversas ocultacións parciais do Sol.
O 12 de agosto de 2026 ficará na historia como unha desas datas que cargan unha memoria compartida por millóns de persoas. Unha desas datas que alentarán unha pregunta que repetiremos mil veces: onde estabas ti o día
da eclipse? Parcial ou total, na costa ou no interior, con ceos despexados ou con algunhas (ou moitas) nubes, berrando, chorando ou en silencio; serán moi variadas as circunstancias e moi diversos os comportamentos, mais pouca xente ficará sen un recordo emocionado desta tarde ás 20.28 horas. E para moitas persoas a primeira
pregunta que se pasará pola cabeza pasada esa hora será: Cando vemos a próxima?
A realidade é que Galiza non vivirá outra eclipse total até a mañá do 4 de outubro de 2480. A faixa de totalidade abranguerá daquela case todo o noso país, de Ferrol até Vigo, e na zona central da mesma a ocultación do Sol pola Lúa durará case tres minutos; caerán fóra da totalidade algúns concellos do Baixo Miño e os da costa norte da Coruña e de Lugo. Teremos outra tres séculos antes, o 17 de novembro de 2180, que en sentido estrito non toca terra galega (entra por Asturias), mais a rexión de totalidade comeza mar adentro a aproximadamente dez millas náuticas de Burela ou Ribadeo, que tecnicamente é o noso mar. Hai unha eclipse anular o 27 de febreiro de 2082, que con moita probabilidade chegarán a ver as persoas máis novas que me
lean, e despois desa virán as anulares do 16 de agosto de 2175, o 3 de outubro de 2377 e o 3 de novembro de 2404, mais todas elas fican ben lonxe das miñas expectativas. No sucesivo deberemos conformarnos, aquí no noso país, coas eclipses parciais (...)
“A luz desapareceu do ceo”. Nunha taberna na antigüidade a xente ergue a cabeza con preocupación. Unha muller (a formidábel Katy Jurado) achégase á porta e mira o exterior; “nunca o vira tan escuro no medio do día”, afirma. Noutro andar da casa, Barrabás (Anthony Quinn) esperta asustado. Non ve nada e cre que ten algo nos ollos. Baixa as escaleiras e pregunta que está acontecendo. Atrás del, Raquel (Silvana Mangano), declama a resposta definitiva. “Sabes ben o que pasa”, di. “Até a luz nos abandonou agora que o matamos”. A crucifixión de Xesucristo ten eco no firmamento: apagouse a luz do Sol. E na pantalla, ese apagamento ten forma de eclipse. Dunha eclipse real.
A produción de Dino de Laurentiis Barrabás, dirixida por Richard Fleischer, é un caso excepcional de película na que se aproveitou a ocultación total do Sol pola Lúa do 15 de febreiro de 1961 como recurso para ilustrar o escurecemento do ceo do que dan conta, asociados ao relato da morte de Xesús, tres dos evanxeos. Tomaron a decisión non lonxe da data da eclipse e iso rompeulle a cabeza ao director de fotografía Aldo Tonti, quen tivo poucos días para pensar como resolver o desafío de rodar o fenómeno coa cámara de cinema (...)
Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 11 de agosto de 2026, terza feira. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo en liña nesta ligazón.
Revista "Coruña Moderna", número 27, 3 de setembro de 1905
“Sólo cuando la Naturaleza ofrece á la contemplación humana un espectáculo tan extraordinario como el de ayer se concibe la grandiosa majestad de la creación y se adivinan las austeras e inmutables leyes que rigen el Universo. Nuestra insignificante pequeñez y nuestra limitada penetración no llegan a alcanzar el más allá con que sueña el deseo, poseído por el vértigo de lo infinito, de lo incomprensible, de lo que hay de suprema curiosidad en estos excepcionales fenómenos, maravilla de maravillas, que se presentan a nuestra vista atónita”.
O cronista do xornal El Noroeste iniciaba con alento filosófico o seu relato da eclipse do día anterior, a última total que se viu na Coruña, o 30 de agosto de 1905. Foi un día que comezou con fortes e repetidos chuvascos, dicía o artigo, para logo despexar e aínda despois regresar as nubes, que ameazaban estragar o espectáculo celeste. Malia iso, “en el andén de la playa de Riazor, en la explanada del Orzán, en las inmediaciones del muelle de hierro, en las proximidades de la Torre de Hércules, en las cercanías de los molinos de viento que existieron en lo alto de Santa Margarita, en las galerías, en las ventanas y en los balcones de las viviendas, una infinidad de curiosos de uno y de otro sexo, de unas y otras edades, esperaba impaciente el solemne momento de la iniciación del eclipse”. O artigo describiu o instante da totalidade con prosa arrebatada. “La naturaleza parece muerta, sobrecogida por algo sobrenatural. Los semblantes de los que están a nuestro lado y de los que pasan por la calle, adquieren momentaneamente un aspecto cadavérico (…) Es una luz tenue, extraña, que impresiona, que asombra, que hace enmudecer, que se clava en el espíritu silenciosamente, como si quisiese anonadarnos (…) Quienes no lo hayan contemplado y admirado no serán capaces de comprenderlo ni de imaginarlo por muchas explicaciones que se les den” (...)
Martin Pawley. Artigo escrito para o sitio web da A. C. Alexandre Bóveda. Pode lerse o texto completo neste enderezo.
Tendemos a pensar na astronomía como unha área de coñecemento unicamente asociada á visión, mais o certo é que podemos coñecer e gozar a paisaxe do ceo con outros sentidos para alén do sistema visual. A eclipse do 12 de agosto é unha excelente oportunidade para practicar a astronomía inclusiva.
Dispositivo LightSound. Imaxe: Martin Pawley.
O astrofísico canario Jorge Rivero González leva case quince anos dedicado á comunicación científica en diferentes institucións, entre elas o Observatorio de Leiden, dende onde coordinou as actividades coas que a Unión Astronómica Internacional celebrou a nivel global en 2019 o seu centenario. Na actualidade é o responsábel da Oficina de Comunicación e Divulgación do Institut de Ciències de l'Espai (ICE-CSIC), con sede en Barcelona. Jorge foi (e segue a ser) un dos impulsores do proxecto "Amanar", que promove a divulgación da astronomía nos campos de refuxiados saharauís en Tinduf ao tempo que investiga a cultura astronómica deste pobo
cunha perspectiva de colaboración entre iguais, afastada de calquera tentación colonialista. Amanar foi a iniciativa pola cal hai uns anos a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, da que fago parte, entrou en contacto
con el. Esta semana convidámolo dende o grupo de traballo "Diversidade" da agrupación a pasar un par de días na Coruña e así aproveitarmos as súas cualidades como divulgador e, sobre todo, o seu empeño en achegar a astronomía a audiencias que non adoitan ser as máis habituais nas actividades públicas. Para aprendermos del, en suma.
Traía debaixo do brazo un trebello orixinalmente desenvolvido en 2017 na Universidade de Harvard, o "LightSound", deseñado para "sonificar" unha eclipse, isto é, para converter as variacións de luz que se producen nunha eclipse en variacións de sons e permitir que fagan seguimento do fenómeno as persoas cegas ou con baixa visión, un colectivo que no Estado español abrangue a un millón de persoas (...)
A anterior eclipse total que se viu na Galiza aconteceu o 17 de abril de 1912, dous días despois do afundimento do Titanic, mais o número de persoas que a experimentou foi ben limitado: a faixa de totalidade era extremadamente estreita e a ocultación completa durou unha fracción de segundo.
Mapa da eclipse de 1912. Fonte: páxina de eclipses de Fred Espenak, https://www.eclipsewise.com/
Xa se dixo nestas páxinas que as eclipses son o resultado dunha casualidade cósmica: o Sol é 400 veces maior ca a Lúa mais tamén está 400 veces máis lonxe, así que vistos desde a Terra os dous astros presentan o mesmo
tamaño aparente, e por iso o noso satélite é capaz de tapar a estrela por completo (eclipse total). Cando a Lúa non tapa o Sol enteiro e vemos o disco “mordido” por unha sombra escura dicimos que a eclipse é parcial. Nunha eclipse anular a Lúa e o Sol sitúan os seus centros superpostos, mais por estar a primeira un pouco máis afastada do noso planeta ca outras veces o seu tamaño aparente é lixeiramente menor e non agocha o Sol totalmente: fica ao seu redor un estreito anel de luz.
Hai un cuarto caso máis infrecuente, as eclipses híbridas, que son aquelas que se poden ver como totais ou como anulares en función do lugar de observación. Debido á curvatura da Terra, o vértice da parte máis escura da sombra da Lúa (a umbra) pode tocar nun punto a superficie do planeta e producir alí unha eclipse total, mais noutros lugares a pouca distancia o “pico” da sombra non chega a rozar a superficie, que cae nunha rexión chamada “antumbra”, a prolongación do cono de sombra lunar. Neses sitios o disco da Lúa é lixeiramente máis pequeno ca o do Sol e pode verse un aro de luz
na súa contorna. Tipicamente estas eclipses híbridas vense como anulares na maior parte dos lugares que se encontran na traxectoria da sombra lunar e só acadan a totalidade nalgunhas partes centrais dese camiño. Unha desas foi a de 1912 (...)
Listaxe de filmes que amosan, relatan ou reconstrúen eclipses de Sol. Anotación en ampliación permanente; actualizada a 27 de xullo de 2026.
Barabbas (Richard Fleischer, 1961)
1900 Eclipse solar filmado por Nevil Maskelyne (as imaxes cinematográficas dunha eclipse máis antigas de que se ten noticia). Pode verse aquí a restauración feita polo British Film Institute.
A pregunta que máis escoitarán nas próximas semanas as persoas amadoras da astronomía é "cal é o mellor sitio para observar a eclipse". Unha resposta axeitada é "aquel onde te encontres a gusto" para, a partir dela, afondar en detalles e precisións sobre o que podemos agardar no noso país o 12 de agosto.
Faixa de totalidade de eclipse do 12 de agosto. Imaxe: Nós Diario
Nos medios convencionais e nas redes sociais proliferan as (absurdas) listaxes que enumeran os emprazamentos ideais para vivir a eclipse, e de aquí a que tal aconteza irá a máis. A teima de facer relacións de cousas postas por orde de preferencia ou idoneidade deixou de ser un divertimento inocente para converterse nun vicio contemporáneo con certo resaibo capitalista, un que induce a crer que conformarse coa opción sete en vez de optar pola unha é sinal claro de derrota, de que non estás no bando triunfal: a xente VIP estará onde ten que estar, na localización que manda unha desas ferramentas en mans de billonarios con nulo interese no benestar global. A realidade é que non hai un único "banco máis bonito do mundo", nin unha única "praia ideal para ver o solpor", e por suposto tampouco hai un "lugar perfecto para ver a eclipse". Hai infinidade de bancos e de praias, tantos como persoas capaces de fabricar recordos, e tamén hai unha morea de lugares nos que estar o 12 de agosto minutos antes das 20:30. Depende, para empezar, do que un queira ver (se é que quere ver algo).
A eclipse deste verán deixa Galiza dividida en dúas partes por unha liña diagonal que recorda un pouco a da nosa bandeira. A porción nordeste experimentará unha eclipse total, isto é, haberá un momento en que o Sol estea completamente cuberto pola Lúa; na outra porción, a suroeste, o que se vivirá é unha eclipse parcial na cal o Sol estará agochado pola sombra da Lúa en máis dun 99% no momento do máximo. Mais un 99% non é o 100% (...)
Prestarmos atención ao disco solar non é incompatíbel con reparar no que acontece na natureza á nosa volta durante unha eclipse. A resposta dos insectos, as arañas ou os paxaros enche páxinas e páxinas de artigos científicos que nos recordan que a rutina dos seres vivos está marcada polas variacións de luz.
Abella recollendo pole. Foto: Jon Sullivan [Dominio público / Wikipedia]
No libro Da composición do mundo e as súas causas, escrito no século XIII no dialecto da súa rexión polo monxe toscano Restoro d’Arezzo, hai unha descrición coidadosa dunha eclipse total de Sol, a do 3 de xuño de 1239. Aquel día o ceo estaba “claro e sen nubes”, escribiu, e “o corpo do Sol cubriuse pouco e pouco até ficar escurecido e facerse noite”. O monxe viu o planeta Mercurio xunto do Sol e “todas as estrelas” e percibiu como “o ar e a terra arrefriaban”. Comparou a duración da fase de totalidade co tempo en que un home podería camiñar 250 pasos, entre dous ou tres minutos, máis ou menos. O máis singular do seu relatorio é a referencia ao comportamento da fauna: “asustáronse todos os animais e os paxaros e as bestas salvaxes podían ser capturadas con facilidade”. Máis perto de nós, un mestre de primeira ensinanza do Barco de Valdeorras deixou testemuña de que durante a eclipse do 17 de abril de 1912 “as galiñas buscaban o seu refuxio e unha que vin e tiña os seus pitiños acubillounos debaixo das ás”. Unha e outra anotación dan boa conta de que os humanos non somos a única especie que reacciona a unha eclipse.
Ao longo da historia repítense as observacións sobre as reaccións animais á ocultación do Sol pola Lúa, que por outra parte parecerían unha resposta natural á caída da luz e da temperatura asociadas ao fenómeno (...)
As ocultacións totais de Sol son fenómenos suficientemente excepcionais como para xerar unha enorme expectación: en Galiza as anteriores sucederon a comezos do século XX e a seguinte non chegará até finais do XXII. Contra o desasosego e o “medo a perder algo” cómpre recordar que a maioría dos habitantes da Terra nunca verá unha.
Esquema das eclipses. Imaxe: adaptado de Nela (nyabla.net), CC BY SA 4.0 / Wikipedia.
Para nós o Sol é grande, moi grande. Para escribir a súa masa en quilogramos precisamos trinta ceros: é 334 mil veces maior ca a da Terra. No seu barrio, o que chamamos “sistema solar”, o Sol supón o 99,86% de toda a materia ordinaria existente, isto é, se sumamos os oito planetas, dende Mercurio até Neptuno, cos seus satélites se os teñen, os planetas ananos e todos os asteroides e cometas que orbitan ao seu redor, representarían, en conxunto, só o 0,14% restante de masa. É un mangallón, o obxecto claramente dominante da zona, e porén non deixa de ser unha estrela mediana, como tantas outras do seu tipo na nosa galaxia, a Vía Láctea (e “tantas outras” neste caso quere dicir “miles de millóns”). Que é a nosa galaxia e por iso lle temos especial cariño, mais é tamén unha máis entre centos de miles de millóns de galaxias no Universo.
Volvamos á nosa escala doméstica. O Sol é grande, moi grande, un millón catrocentos mil quilómetros de diámetro, algo así como 109 planetas Terra situados un a carón de outro. Mais está a case 150 millóns de quilómetros de nós e iso fai que no ceo sexa apenas unha boliña luminosa que podemos tapar sen problema coa punta do dedo maimiño. A Lúa, o noso satélite, é bastante máis pequena, 400 veces máis pequena para sermos exactos, mais está tamén 400 veces máis perto de nós e por iso no ceo parece que ten un tamaño igual ao do Sol (...)
El 12 de agosto en buena parte de la península ibérica se verá el primer eclipse total de
Sol desde 1912, un evento astronómico que sin duda movilizará a millones de personas.
Aprovechamos la efeméride para repasar la muy diversa presencia de los eclipses solares
en el cine, un catálogo que incluye no pocas obras maestras.
Just Ancient Loops (Bill Morrison, 2012)
Un eclipse solar total no es un hecho excepcional -hay uno cada año y medio- pero como
la zona del planeta que experimenta la ocultación completa del Sol es una franja más bien
estrecha, de como mucho unos cientos de kilómetros de ancho, el resultado es que aunque
en el curso de una vida haya muchos eclipses en la Tierra, lo más probable es que ninguno
suceda encima de nuestra cabeza: en un lugar concreto en promedio pasan entre 300 y
400 años entre uno y el siguiente. En la historia de la humanidad una aplastante mayoría
de las personas no ha vivido ni vivirá jamás un eclipse, que es la consecuencia de una feliz
casualidad. El Sol tiene un diámetro 400 veces más grande que la Luna, pero también se
encuentra 400 veces más lejos, de forma que vistos desde aquí su tamaño aparente en el
cielo es similar. Ese tamaño varía muy ligeramente en función de la variable distancia de
esos cuerpos a la Tierra, pero no es muy grande: con el brazo estirado, la mitad del grosor
del meñique oculta cualquiera de los dos discos celestes (por muy impresionante que sea
una luna llena emergiendo sobre el horizonte, podemos taparla siempre con la uña del
dedo pequeño, o lo que es lo mismo, las famosas “superlunas” de las que se oye hablar a
menudo no son nada súper). Esa coincidencia cósmica de tamaños la explica a un grupo
de niños el protagonista de Agantuk (1991), la última obra maestra de Satyajit Ray,
valiéndose de monedas de diferentes diámetros. Si la Luna estuviera más lejos de lo que
está, no existirían los eclipses de Sol. De hecho, sabemos que la Luna se aleja cada año
unos cuatro centímetros de nuestro planeta, así que llegará un momento, dentro de cientos
de millones de años, en que ya no serán posibles. Algún día habrá un último eclipse en la
Tierra (...)
Martin Pawley. O texto completo pode lerse no número 212, de xullo-agosto de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine.
Haberá que repetilo moito este verán: é extremadamente perigoso observar o Sol sen protección. O único filtro válido para a observación directa son as lentes de eclipse, que reducen até trinta mil veces a luz que chega aos nosos ollos. A proxección do disco solar é unha alternativa eficaz, barata e sen risco para a saúde visual.
Deixouno claro nun comunicado a comezos de ano o Colexio de Ópticos e Optometristas de Galiza: observar a nosa estrela a simple vista ou con lentes de sol "sempre entraña riscos, pois a gran cantidade de radiación que emite a diversas lonxitudes de onde, principalmente infravermello, visíbel e ultravioleta, pode danar a retina de maneira grave ou mesmo producir cegueira se a contemplación é prolongada", en palabras da presidenta do colectivo, Esther Amaro. Un exemplo típico é a retinopatía solar, unha lesión fotoquímica na retina que na literatura médica aparece a miúdo asociada á observación imprudente de eclipses. Uns poucos segundos poden ser suficientes para producir danos irreversíbeis. As emisións ultravioleta do Sol son a causa da fotoqueratite, unha sorte de queimadura semellante á que se produce se ollamos uns arcos de soldadura sen pantalla de protección. Eses danos, ademais, poden pasar ao principio inadvertidos e cando se manifestan os seus síntomas (dor e visión borrosa, entre outros moitos) talvez xa sexa demasiado tarde.
Protexerse ben non consiste só en reducir un pouco o brillo molesto da luz: precisamos peneirar a maior cantidade de radiación posíbel que sexa compatíbel cunha visión nítida do disco solar. Por iso son absolutamente inútiles os trucos caseiros que aínda hai quen practica de xeito temerario: as radiografías, os vidros escuros ou as películas fotográficas non impiden o paso da radiación que deriva en lesións oculares (...)
Nun dos seus xustamente célebres relatos breves, Augusto Monterroso imaxinou un freire español perdido nas selvas de Guatemala que esperta un día rodeado de indíxenas dispostos a sacrificalo nun altar. Apurado polo medo, ocorréselle unha idea para acadar a súa salvación: recorda que nesa data ía suceder unha eclipse total de Sol e os ameaza con que o Sol se escurecerá se lle poñen a man enriba. Despois de escoitalo, os membros da tribo falan entre si e o relixioso sinte por un intre que a súa estratexia tivo efecto, que a suposta superioridade que emana do seu embigo eurocéntrico triunfou sobre as supersticións dos salvaxes. O colofón do conto pon as cousas no seu sitio: o corazón do freire deita sangue sobre a pedra dos sacrificios mentres un dos indíxenas recita as datas das eclipses solares e lunares xa coñecidas e previstas pola civilización maia.
O conto de Monterroso fai saudábel sátira desa visión colonialista que lles nega ás culturas non europeas a capacidade de coñecer o mundo no que viven. Nin tan sequera a natureza que os rodea. A Historia oficiosa conta que na cuarta viaxe de Colón a América, dúas das carabelas encallaron en Xamaica e a poboación do lugar acolleu e alimentou a tripulación toda durante varios meses, mais chegou un punto en que se fartaron e decidiron non seguir contribuíndo á supervivencia daqueles okupas. Colón dispuña de táboas astronómicas e sabía que o 1 de marzo de 1504 habería unha eclipse lunar, así que se reuniu co cacique local e lle dixo que se non seguían dándolles a sopa boba, os deuses se enfadarían e tinguirían a Lúa de cor vermella, sinal inequívoco da ira divina. Segundo transmitiron os conquistadores, os xamaicanos ficaron aterrados e correron en busca de provisións. Uns minutos antes do final da ocultación lunar, o navegante italiano anunciou con solemnidade que os deuses lles concedían o perdón a eses pobres infelices que, polo que se ve, nunca antes contemplaran un fenómeno que acontece de media dúas veces por ano (...)
Na mañá do vindeiro sábado 29 de marzo acontecerá unha eclipse parcial de Sol, con case un terzo do disco da nosa estrela oculto pola Lúa. Un apetecíbel aperitivo para o grande acontecemento do verán de 2026, a eclipse
total do 12 de agosto que será a primeira no noso país desde 1912 e non se repetirá até 2180: a do ano que vén será a única que experimentaremos na Galiza nas nosas vidas. Un fenómeno astronómico que podemos observar
indirectamente de modo seguro mediante procedementos ao alcance de calquera persoa.
Eclipse parcial de Sol sobre Santiago de Compostela en 2017. Foto: Fins Eirexas.
No libro Nacidos de las estrellas, publicado no Estado español pola editorial Pasado & Presente, o cosmólogo italiano Roberto Trotta confesa que comprendeu moi cedo que non estaba feito para a astronomía observacional. Durante unha campaña de traballo en Suíza estragada polas inclemencias meteorolóxicas, decidiu aproveitar un pequeno intervalo sen tormentas de neve para entreterse mirando as manchas solares. Colocou un telescopio coa
intención de proxectar a imaxe do Sol sobre unha cartolina e ver as manchas con seguridade, pois tiña ben gravada na cabeza a advertencia severa dun profesor, “nunca miredes o Sol directamente polo ocular, é un erro que só faredes dúas veces, unha por cada ollo”. Por moito que fedellaba non era quen de ver nada e “avergonzado e frustrado, fixen o que me dixeron que tiña que evitar a toda costa: abaixeime e mirei directamente polo ocular para ver que era o que non acababa de encaixar”. Tardou unha fracción de segundo en decatarse de que cometera un erro fatal e ergueuse aterrado. Aquel día tivo sorte: ficou a salvo grazas á súa torpeza, pois
deixara posta a tapa na lente todo o tempo. Por iso non era quen de proxectar nada.
A simpática anécdota, con final feliz, serve para recordarnos o perigo extremo que supón mirar o Sol. A oftalmoloxía chama “retinopatía solar” ás lesións fotoquímicas que se producen no tecido macular da parte central da retina e están tipicamente asociadas á observación solar ou de eclipses. Basta unha exposición
moi breve, mesmo duns poucos segundos, para provocar perdas na visión central entre leves e moderadas que non teñen tratamento (...)
A fotografía supuxo na segunda metade do século XIX un cambio radical na
observación do universo. Grazas á maior capacidade de captación de luz
que ten o filme fotográfico, a ciencia puido adquirir moitísima
información nova que non estaba ao alcance do ollo humano. Ao paciente
estudo das placas fotográficas se dedicou, por exemplo, un grupo mítico
de mulleres no observatorio de Harvard, as sacrificadas e non
suficientemente recompensadas “calculadoras”, mulleres coma Williamina
Fleming, Annie Jump Cannon, Antonia Maury ou Henrietta Leavitt que
axudaron a erguer a cosmoloxía do século XX.
Jules Janssen
Unha das persoas que
comprendeu o valor da fotografía na investigación astronómica foi o
francés Pierre Jules Cesar Janssen, nacido en París o 22 de febreiro de
1824. Jules Janssen estudou física e matemáticas na Facultade de
Ciencias e dedicouse á docencia, mais se pasou á historia foi pola súa
participación en notábeis misións científicas que o levaron a Perú,
Italia, Suíza ou Portugal, ou polas viaxes que emprendeu para observar
eclipses solares na India, Alxeria, Tailandia ou España (o de 1905, xa
con 81 anos). A partir das observacións do espectro do Sol que fixo
primeiro na India e logo en repetidas observacións, tamén doutros
científicos (Joseph Norman Lockyer, Edward Frankland), detectouse a
presenza dun compoñente na estrela que daquela non se coñecía na Terra,
un elemento químico que foi bautizado como “helio”. Hoxe sabemos que é o
segundo elemento máis común do universo, aínda que no noso planeta
sexa escaso.
Outra das
misións emprendidas por Jules Janssen levouno ao Xapón en 1874 para
observar un tránsito de Venus, o paso do planeta por diante do disco
solar, un fenómeno non moi frecuente. Século e medio antes o astrónomo
Edmond Halley formulara un método para determinar a distancia entre a
Terra e o Sol, a chamada “unidade astronómica”, vinculado a estes
fenómenos. O método baseábase na determinación exacta do paso de Venus
diante do Sol dende dous puntos da Terra diferentes e de maneira
simultánea. Cada observador ve o “camiño” do planeta polo Sol a
diferente altura no disco e a partir diso -e do coñecemento, insisto,
moi moi preciso das posicións de observación e dos tempos de paso de
Venus polo disco- podería estimarse mediante cálculos trigonométricos a
distancia Terra-Sol (PDF coa descrición do procedemento en español, 293KB).
O revolver fotográfico na revista de ciencias "La Nature", ano 1875
A medición deses pasos de Venus con gran
exactitude non é un problema trivial de resolver tecnicamente. A Janssen
ocorréuselle que a fotografía podía axudar. Inventou un dispositivo que
permitía a toma de fotografías en secuencia a intervalos regulares,
unha detrás da outra, co obxectivo de conseguir unha serie detallada de
imaxes do planeta contra o Sol que servira para efectuar medidas
fiábeis. Se conseguimos “moitas imaxes”, poderemos encontrar nelas os
momentos de contacto que nos interesan, cando Venus “toca” o Sol por
fóra, por dentro, cando entra, cando sae... O aparello en cuestión foi o
“revolver fotográfico” e antes de empregalo no tránsito de Venus
probouno cun “tránsito simulado”, do que resultou a placa da imaxe da dereita. Neste vídeo poden verse esas imaxes animadas:
Janssen encabezou unha expedición ao Xapón para fotografar o tránsito do 9 de
decembro de 1874. Tomou 47 imaxes co seu “revólver” mais a imprecisión
da técnica non permitiu obter uns resultados tan bos coma os soñados (e
en xeral non mellores aos obtidos con outras técnicas, coma a
observación visual do Sol ou a proxección nunha pantalla). Janssen
seguiu depurando o seu aparello e en 1875 presentouno diante da Société
Francaise de Photographie. O “revólver” foi unha inspiración decisiva
para o desenvolvemento da “cronofotografía” no que brillou o traballo
de Étienne-Jules Marey (1830-1904), autor do “fusil fotográfico”, e
o de Eadweard Muybridge (1830-1904). Entre as
fotografías en serie e a invención das imaxes animadas había só un
pequeno paso por dar. O cinema, a fin de contas, non deixa de ser unha
colección de fotografías en secuencia que o cerebro procesa coma
movemento continuo unha vez que se supera un determinado ritmo de imaxes por
segundo.
Jules Janssen foi nomeado director do observatorio
astronómico de Meudon, na periferia de París, en 1875. Alí morreu vinte e
dous anos despois, o 23 de decembro de 1907, nunha altura na que o
cinema demostrara ser algo máis que un xoguete científico e abrira un
novo mundo á creación e o coñecemento humano.
...e de como o cinema axudou ao progreso da astronomía
Se ao longo do século XIX a fotografía demostrou ser unha ferramenta
eficacísima para o estudo do ceo, era natural que moitos astrónomos
reparasen nas posibilidades que ofrecía un invento tan revolucionario
coma o cinematógrafo. O cinema permitía rexistrar un bo número de imaxes
por segundo e iso, malia as limitacións técnicas deses primeiros
tempos, resultaba moi valioso para captar fenómenos de curta duración,
como a totalidade dunha eclipse solar. Todo consistía en filmar
axeitadamente o fenómeno e logo analizar a secuencia de fotogramas
obtidos e desa forma obter non só imaxes razoabelmente boas senón tamén
unha referencia de tempos, do momento en que sucede cada unha. Sabemos
que a eclipse total de agosto de 1905, que durou case catro minutos e
puido verse en Galicia, intentouna filmar o astrónomo catalán Josép Comas i Solà en Vinaròs. Non saíu ben; a metraxe de
filme disposta non foi suficiente e a película acabouse antes do inicio
da totalidade. Para a próxima habería que pensalo con máis coidado.
Comas i Solà
A
seguinte oportunidade chegou en abril de 1912. Era a terceira eclipse
solar que se podía ver na península en pouco máis de dez anos, logo da
de maio de 1900 e a citada de 1905, mais presentaba unha severa
complicación: trataríase dunha eclipse das chamadas “híbridas”, que se
vería como anular nunha zona máis ampla mais como total só de forma
brevísima nunha franxa de territorio extremadamente estreita. Non ía ser
fácil, mais desta Comas Solà non podía fallar.
Durante os meses
previos fixo cálculos minuciosos para determinar coa maior precisión
posíbel a zona de totalidade e foi publicando artigos na revista da
Sociedade Astronómica de España. A liña de totalidade na península
tocaría terra no Porto, en Portugal e subiría en dirección nordeste cara
a Xixón atravesando Galicia. Estimou que a duración da totalidade sería de menos de medio segundo e que a zona na que a eclipse se vería como total tiña un ancho inferior aos 200 metros. Propón O Barco de Valdeorras como lugar de observación. No número de marzo de 1912 da revista da SADE
recomenda Verín como punto base, aínda que alí non se verá a eclipse
total:
“Verín está fuera de la totalidad, pero muy cerca de ella, y
parece que cuenta con fondas aceptables, por lo cual pudiera aconsejarse
esta población para hospedaje, montando los aparatos dentro de la zona
de totalidad, a poca distancia de Verín, distancia que se puede recorrer
fácil y rápidamente en carruaje”.
Solicita financiamento á Reial
Acadèmia de Ciències i Arts de Barcelona; pide 3000 pesetas mais a
RACAB só pode outorgarlle para a misión a metade, 1500 pesetas: a
explicación é a debilidade financeira en que se atopa a Academia debido
ao retraso nuns pagamentos prometidos por parte do Concello e a
Deputación de Barcelona. Malia o recorte, Comas Solà accede igualmente a emprender a
misión. O día decisivo é o 17 de abril de 1912. Viaxa a Galicia coa súa
esposa e Juan Solá, operador da casa Pathé (ao parecer, a Pathé concedeulle toda
clase de facilidades para a acción). Levaron unha cámara
cinematográfica provista de dous prismas para descompoñer a luz e obter o
espectro da cromosfera, a capa solar que queda accesíbel cando o disco o
tapa a Lúa (o chamado “espectro relámpago”).
Na véspera, o 16, o
tempo foi espléndido, mais o 17 amenceu case completamente cuberto,
con nubes que viñan do Atlántico. Houbo sorte: as nubes foron
disipándose e durante os momentos da totalidade “el Sol se ostentó en
una región purísima del cielo, pudiéndose llevar a efecto todo el plan
de trabajo proyectado”. Malia a brevidade da fase central da eclipse,
Comas Solà escribiu que o escurecemento foi moi acentuado, que chegou a
verse con claridade o planeta Venus e que a temperatura baixou
considerabelmente.
E a filmación? Cunha cámara que permitía
imaxes con 0,2 segundos de exposición, Comas Solà obtivo unha secuencia
duns cen fotogramas. Cen imaxes, en vez de “unhas poucas” como permitía a
fotografía convencional. Infelizmente, a gravación que fixo Comas Solà
está perdida. Se aparecese, pasaría a ser automaticamente a filmación
máis antiga feita en Galicia, récord que na actualidade corresponde á Botadura del acorazado Alfonso XIII de 1913.
Un mestre de
primeira ensinanza do Barco de Valdeorras observou o fenómeno non moi
lonxe e fixo esta descrición nunha carta ao Instituto y Observatorio de
Marina de San Fernando:
“Cuando se verificó el máximo ocultamiento, el
espectáculo era á la par que imponente magnífico. El paisaje se presentó
triste y macilento y el frío era bastante intenso. Las gallinas
buscaban su albergue y una que ví y tenía sus polluelos los cobijó
debajo de sus alas. También se vió un gran rato una estrella que,
supongo, sería Venus, y varias nubecillas se presentaron en la
atmósfera; pero no privaron de observar el grandioso fenómeno sideral.
En el máximo se dejó ver algo la corona”.
Non foi Comas Solà o
único en filmar a eclipse de 1912. En Europa filmouse tamén en
Francia, en Bélxica, na Alemaña e en Portugal. Da experiencia
portuguesa tirouse, ademais, novo e importante coñecemento científico. En Ovar
(Aveiro, Portugal) o profesor de astronomía da Universidade de Coímbra
Francisco Costa Lobo fixo seguimento fílmico da eclipse e dos
fotogramas tomados sacou unha estimación do achatamento da
Lúa, en función da diferente visión das “perlas de Baily”, os puntos
brillantes que rodean o disco negro da Lúa nas eclipses de Sol. Por primeira vez, o cinema converteuse na ferramenta precisa para producir un resultado científico no ámbito da astronomía. Pode lerse aquí un excelente artigo sobre o tema escrito por Vitor Bonifácio, Isabel Malaquias e João Fernandes, das universidades de Aveiro e Coímbra.
Moitos
anos despois o director Richard Fleischer dirixiu o filme Barabbas (Barrabás), un clásico do cinema épico e relixioso inspirado nunha
novela do Premio Nobel sueco Pär Lagerkvist, con Anthony Quinn, Silvana Mangano, Katy Jurado, Arthur Kennedy, Jack
Palance, Ernest Borgnine e Vittorio Gassman no seu estelar elenco. Durante a rodaxe en Italia
houbo un eclipse de Sol total, o 15 de febreiro de 1961, e foi filmado
para a longametraxe. O fenómeno astronómico queda perfectamente
integrado no relato, case ao comezo, durante a crucifixión
de Cristo: o profeta morre e a luz desaparece. Unha vez máis, a astronomía acabou
facéndose sitio nun coñecido filme de ficción. Martin Pawley
