luns, 3 de setembro de 2012

Venecia, 5: Malick se autoinmola con la tomadura de pelo cósmica To the wonder

por José Luis Losa

Lo presenciado ayer en el Lido, el acto de megalomanía que, en mi opinión, llega hasta la falta de respeto al espectador y que firma Terrence Malick como To the Wonder es una de las experiencias más irreales que este crítico haya vivido en un festival de cine en cerca de tres décadas. Visionaba en su pase matinal el caleidoscopio de imágenes de este acto de arrogancia totalitaria y me sentía progresivamente ofendido, en la medida en la que mi impresión es la de que se estaba atentando contra mi inteligencia, seguramente corta de miras para alcanzar a comprender algo de esa función de no-cine que entra más en el terreno de la crónica de sucesos que en de la crítica cinematográfica. Considero inmanejable realizar una catalogación artística, ni siquiera somera, de algo que no puede ponerse bajo esa lupa porque su propia inexistencia como obra fílmica la sitúa más cerca de la necesidad de un análisis patológico que de las bondades o deficiencias de una película.

Trataré de explicarme: algo hay de anómalo en el, llamémosle así, “fenómeno Malick”, cuando a la hora de valorar una de sus creaciones, quien lo hace parezca sentirse intimidado para expresar el rechazo y la repugnancia ética que, en mi caso, su deriva me provoca, porque existe la sensación de que con ello no se está el cronista limitando a analizar un filme sino a atacar la sensibilidad de las personas que sí disfrutan y aureolean lo que últimamente filma este hombre. Por remontarme al origen del problema, no tengo ninguna duda de que estos lodos provienen de aquellas poluciones de adoración nocturna de un amanecer en Cannes de 2011, cuando nació The tree of life. No creo ser subjetivo si afirmo que la suerte de aquella proyección se jugó en un terreno enfangado por el maximalismo, en una tensión tauromáquica o incluso de credos, que dio lugar a una religión, muy respetable, y a una heterodoxía para la que no hubo hoguera pero no por falta de ganas.

A mí The tree of life me provocó un distanciamiento marciano, un malestar creciente en mi consideración de que se me quería colar de matute como obra trascendente una empalagosa impostura. Pero, dentro de mi disconformidad, que expresé de manera sonora como otros muchos cuando Malick ascendió a los cielos con los créditos finales, creo que en esa película existían elementos para el debate. Igualmente opino que del debate “oficial”, el del jurado de Cannes, salió una decisión libre, la de conceder la Palma de Oro a la película, en la que se catapultó la bola de fuego que es la que nos ha llevado a que en la mañana del domingo, en el Lido, pudiésemos vivir una situación del disparatado calibre de avalancha del nonsense que es To the Wonder.

En sus casi dos horas de metraje, Terrence Malick hilvana una sucesión de planos en donde aparecen, de manera esencial, una pareja, Ben Affleck y Olga Kurylenko, y un cura, Javier Bardem. De ese continuum de imágenes deducimos que Affleck y Kurylenko sufren una crisis y una ruptura, y que él encuentra el consuelo junto a una amiga de la infancia. También sabemos, porque Bardem nos lo afirma, que “a la derecha está dios, a la izquierda está dios, arriba está dios, abajo está dios” (sic). En este remix tan sutil de la yenka y de Barrio Sésamo van a confluir buena parte de las lanzadas irónicas que tenga que sufrir, que está padeciendo ya, el mártir y cineurgo Malick. Pero a mí no me molesta que To the Wonder alcance esas cumbres para la chanza; aún más, me preocupa que esas verdades de Juan Palomo oculten la gravedad real de la “patología Malick”. Bajo el discurso de depurar la progresión antinarrativa hasta hacer desaparecer por completo cualquier atisbo de relato, yo lo que atisbo es que, con los 112 minutos de To the Wonder, en una sala de montaje cualquiera de nosotros sería capaz de desestructurar 56 spots publicitarios de Yves St Laurent, Evax, Meeting, Myrurgia, Durex Extrasensitivo, Danacol, Radio María, Hablar por hablar, Sanex, Seguros Santa Lucía, Bofrost, Mitsubishi Pajero… y corto, porque si quieren más consejos publicitarios no tienen más que pasarse por taquilla cuando alguien se atreva a estrenar en sus cines To the Wonder y escuchar atentamente los consejos de Javier Bardem: a la derecha está dios…

Mi impresión ayer noche en Venecia, después de que To the Wonder hubiese atentado con tres pases para la crítica y la industria, encierra un optimismo antropológico. La impresión, o tal vez sea el wishful thinking, de que Terrence Malick puede haberse sometido ayer a una autoinmolación. Este cronista firmaría a ciegas hacerle a Malick un hueco en el santoral siempre que me garantizasen que este clima insano que en mi opinión provocan sus guapas alucinaciones ha llegado al non plus ultra con la ofensiva italiana.

Kitano se cansa de sí mismo en Outrage beyond

Por si la jornada no hubiese ya dado de sí para todos los decibelios del cabreo (se hizo bien sonoro el abucheo en el pase matinal del Lido), llegó Takeshi Kitano y se marcó una pájara. Realmente no es ya cosa de última hora. Hace ya tiempo, sin duda al menos desde que Kitano se sintió Fellini por un día y se filmó en aquel narcisismo parvo llamado Takeshis, que el japonés venía dando síntomas de agotamiento. Lejanos ya los días de salvajismo naïf de Sonatine y también aquel periodo en que maduró, se hizo adulto y ofreció tres obras tan diversas y poderosas como Hanna-Bi, Kikujiro y Zatoichi, el más reciente trabajo de Kitano antes de Venecia, Outrage, dejaba intuir ya un cansancio de sí mismo, algo así como esos cómicos televisivos (de ahí viene el origen de Kitano) que en su día bordaron las faenas pero que, con los años, salen ya al escenario desaliñados y como en play-back.



Pues en Outrage Beyond, que es la película que el autor trajo a la Mostra, lo que huele como la sangre es que Kitano no está ya cansado, es que tiene hartazgo de su sombra. Y así, su thriller de yakuzas, que formalmente es una secuela de su film anterior, en realidad se plasma en un desganado remedo de lo que fue el género en sus manos. Apena ver a Kitano sesteando dentro de la pantalla y tras las cámaras, como hilvanando una de esas recopilaciones de grandes éxitos maleadas no ya por el autor original sino por una chapucera orquesta de música para elevadores.

Outrage Beyond es torpe, su pereza es tal que da la sensación de carecer de guión, toda la estructura parece entregada a un mecanicismo soporífero y ni siquiera la composición de los planos de violencia, otras veces tan bien coreografiada, se salvan de esa postura descuidada, ratonera, de vagancia exasperante que preside el film. Y como queda claro que Kitano no se soporta a si mismo, parece razonable sugerir que tampoco nos haga a los cronistas sufrir su pereza y que, a falta de nada mejor, se acomode de “tumbao” en su cacareada office.

domingo, 2 de setembro de 2012

Venecia, 4: Paul Thomas Anderson abruma con la soberbia The Master

por José Luis Losa

Asistimos ayer a uno de esos casos en los que una película, por sí sola, justifica y convierte en referencial toda una edición de un festival de cine. Tantas eran las expectativas generadas desde hace meses con The Master que la jornada de ayer debió de ser vivida por su director Paul Tomas Anderson como un match point en Roland Garros o como una de esas reválidas con las que amenaza con revivificar el ministro Wert. Toda la campaña que rodeó el estreno de la película, incluidos de manera destacada los motivos extracinematográficos, la polémica generada por los supuestos ataques al creador de la Iglesia de la Cienciología, Ron Hubbard, y el enfado de Tom Cruise cuando Paul Thomas Anderson le dejó el guión, quedaron ayer laminados por la abrumadora grandeza de The Master, obra que entró ayer en la vida a través del Lido, y que tiene trazas de perpetuarse de manera perenne en el tiempo como película sobre la cual habrá que volver una y otra vez para dejarse envolver de nuevo por su opulencia de estilo y por la alquimia, solo al alcance de los más grandes narradores visuales, que preside estos 137 minutos de indagación en las zonas más sombrías de la naturaleza humana y de elíptico y, al mismo tiempo, avasallador estudio de las relaciones de poder entendidas a partir del dominio de las mentes.



Y es que los hilos que mueve como nadie a la hora de generar operaciones de propaganda de apariencia espontánea Harvey Weinstein (productor de la película después de que Universal hiciese el favor de renunciar a su financiación, se supone que por presiones del ya citado Tom Cruise) son ya pura anécdota cuando tenemos ya, sobre el mapa de la pantalla del Lido, las imágenes de esta pieza cumbre del cine de nuestro tiempo. Lo de menos son los efectos que sobre las recaudaciones tenga el efecto Weinstein; es más, tengo la asentada impresión de que, pese a que (diga lo que diga el jurado de la Mostra dentro de una semana) la película salga aureolada de Venecia por todos los superlativos que se merece, su carrera comercial será pobre en el mejor de los casos y puro veneno para la taquilla de manera más que probable. Porque las imágenes sobre las que Paul Thomas Anderson fragua esta historia intencionadamente inarticulada están concebidas desde una falta de concesiones que va a expulsar al público mayoritario en cuanto éste cruce un par de dinteles de este encadenado de puertas hacia la sabiduría llamado The Master y encuentre que no hay asideros a los que aferrarse.

El viaje que Thomas Anderson propone prescinde de divisiones entre lo onírico y lo real, entre personajes con los que empatizar y otros a los que sentir detestables. De ahí, entre cosas, el pueril y por completo errado reduccionismo de quienes quieren situar este film como una película sobre la Cienciología o aún sobre sectas en general, porque el itinerario perturbador e impredecible de The Master prescinde de brújulas, de ideas de tiempo o espacio, y brinda una apabullante excurso, sin hoja de ruta, por los tortuosos laberintos de la mente, de la manipulación, del sentido de grupo. Es un juego de espejos suprarreal, lisérgico, en donde cabe acordarse de William Blake, de Sigmund Freud de H. G. Wells, de Harold Pinter, nombres con los cuales Paul Thomas Anderson puede debatir en su apabullante exposición de las percepciones de lo real y lo imaginado, del deseo y de su sublimación, de las relaciones de dominio como base de la condición humana.

Ese desarraigado veterano de guerra que encarna con formidable sequedad en los límites de la cordura y del nihilismo Joaquin Phoenix (actor al que Hollywood había desterrado por payaso y que Anderson rescata para que sea su Prometeo) es el personaje vehicular que nos conduce de la ficticia Norteamérica de la década de felicidad bovina y falsa de los 50 a un ensueño/pesadilla que, como guiado por un Deus ex machina, lo lleva a conocer e integrarse en el grupo familiar de un sanador de mentes y cuerpos, un visionario al que Philip Seymour Hoffman dota de unos perfiles que contribuirán, de seguro, a la leyenda de esta película. El rol del líder de la secta Lancaster Todd, que invitaba al exceso y era un camino casi seguro hacia del despeñadero para cualquier actor que no supiese trascender la gestualidad histriónica que parecería pedir, sabe Philip Seymour Hoffman leerlo, interiorizar su hiperrealismo y ofrecernos de esa depurada genialidad de actor colosal un centro de la diana en el que puede irse asemejando, sucesivamente al sombrerero de Alicia, al Mefistófeles de Murnau o a uno de las caricaturas salidas del colocón de ácido de una obra de Dennis Potter, de quien Paul Thomas Anderson bebe también en los momentos de desatado onirismo de su periplo.

Sobre esa prodigiosa interacción de Joaquin Phoenix y Philip Seymour Hoffman, que es una relación difuminada, contradictoria, indefinida, uno de los agujeros negros intencionados que hacen más inquietante la historia, bascula el peso específico de The master. Y de sus trasfondos, casi desde el fuera de plano (aunque hay uno muy concreto, diáfano, aterrador, que desvela que Hoffman, el gurú, tiene detrás un ventrílocuo) surgen los chispazos que hacen progresar esta expedición más allá del valle de las sombras. Nada es lo que parece en este relato sobre la inexistencia de verdades a las que agarrarse. Ni siquiera la música, que cuando más parece acariciar, con el swing de una balada de Cole Porter, anuncia otro zarpazo de irrealidad espectral, de esos que van convirtiendo esta irrepetible travesía, esta proeza cinematográfica, en un desasosegante viaje al corazón del desconcierto.

Ni todos los días, ni aún todos los años, una película tiene la mala fortuna de coincidir en la misma jornada competitiva de un festival (esto es, de colalpsar y, directamente desintegrarse) con algo de las dimensiones de The master. En esta Mostra ese papel le tocó a una de las presencias italianas en el cartel, la opera bufa, titulada É stato il figlio y dirigida por Daniele Cipri. Bien mirado lo mejor que podía ocurrirle a esta zafia comedia pseudoparódica sobre una familia de los suburbios de Palermo y su relación con la mafia, con niveles de humor rastrero y gritón dignos de la peor televisión-basura del emporio de Berlusconi, es pasar así, oculta por el transatlántico de Thomas Anderson. Yo confieso que apenas sufrí su chabacanería, la entreví con el piloto automático mientras en mi mente comenzaban a dar vueltas torbellinos de imágenes de The master. Y para el gran aplauso final ya estaba el público de casa, indiscutiblemente patriótico.

Tambien pasó ayer en la sección oficial la israelí Lemale et ha'halal, de Rama Burshtein. Es una tragicomedia centrada en una familia de judíos ortodoxos y sus endogámicas bodas de conveniencia donde los intereses de la mujer parecen secundarios. Está dirigido con corrección y, a ratos, elegancia. Dedicarle cinco líneas a ese academicismo estimable, en un día de revoluciones fílmicas, es lo menos que se merece.

Venecia, 3: Ulrich Seidl provoca con su visión del integrismo católico en Paradise: Faith

Spike Lee rinde en Venecia tributo a Michael Jackson con “Bad 25”

por José Luis Losa

Nunca me canso de lamentar la inactividad de los cineastas cuya obra me ha hecho sentir en el curso del tiempo una empatía con sus universos, sus personajes, sus reivindicaciones, sus fobias, sus escapadas, sus paraísos perdidos o artificiales. Me pasa con el protagonista del tributo del segundo día de esta Mostra de Venecia, Michael Cimino, el ángel caído de una generación de cineastas de talento prodigioso, la norteamericana nacida en los rescoldos de las revoluciones del 68, la que llegó a conquistar Hollywood antes de irse casi todos al diablo. Un sentimiento no exactamente igual pero igualmente melancólico me provocó la disipación de la carrera de Spike Lee. Creo que nunca se han valorado en su justa medida las dimensiones de su obra, desde Do the right thing hasta la formidable y casi clandestina El verano de Sam, que hace detonar en pantalla la que creo que es mejor crónica filmada en Estados Unidos de la turbulenta, ciclotímica y nada prodigiosa década de los 70. Cómo echo de menos la airada coherencia de Spike Lee, cuyo cine reciente en ocasiones no llega ni a estrenarse en nuestro país (su interesante incursión en el cine bélico Milagro en Santa Ana).

Algo así debe de haber pensado el director de la Mostra, Alberto Barbera, cuando decidió que el cine también estaba en deuda con el director afroamericano y que el festival veneciano iba a homenajearlo. No sé si en ese momento contaban con que Lee tuviese finalizado su remake de la soberbia cinta coreana Old Boy. El hecho es que como la película no llegó a tiempo se ha echado mano de un documental hagiográfico, Bad 25, que Spike Lee acaba de dedicar a su gran amigo Michael Jackson. Prefiero no pensar mucho en los lazos que unían al cineasta negro que ha cargado con el pesado estigma de luchador radical por los derechos de su raza y al cantante pop que vendió su alma al star-system siendo aún niño. Lo único que me interesa de Bad 25 es esa cita de Scorsese en torno a la incredulidad de Michael Jackson cuando al recorrer con él algunas malas calles de New York preguntó incrédulo si alguien podía vivir allí. En esas calderas de exclusión y melting pot en las que precisamente Spike Lee incubó su mejor cine.

En un viernes casi de ayuno en el programa (casi parecía una carta abierta de Alberto Barbera para que los que poblamos la isla del Lido por diez días nos escapasemos por unas horas de este territorio semivirtual), tuvimos la fortuna de contar con la nueva película de un autor al que se le nota la tan infrecuente hambre de filmar. El austríaco Ulrich Seidl logró una de las cimas de la pasada edición de Cannes con Paradise: Love, una descarnada descripción de cómo una matrona centroeuropea puede irse transformando en depredador de carne en el mundo macho del Africa subsahariana. Aquella excursión impúdica y despiadada al safari non-stop que las mujeres entradas en años de la mitteleuropa celebran en la búsqueda de sexo que reciben como pieza de caza irritó muchas sensibilidades y se fue de Cannes sin llevarse ni las gracias, cuando hubiese merecido casi todo.



Paradise: love se anunció como primera parte de una trilogía de Ulrich Seidl en torno a tres mujeres de una misma familia. Paradise: Faith, segunda entrega del tríptico, se centra en la hermana, también sobrepasada la cincuentena, de la memorable turista sexual en África. En esta ocasión, Seidl vuelve a hablarnos de una mujer marcada por su insatisfacción afectiva. Pero lo que la protagonista de la primera entrega resolvía buscando sexo de alquiler en Kenia, la de esta segunda lo revierte en sublimación de eso llamado “amor divino”, que va desde el uso de cilicios y fustas para el autoflagelo hasta masturbaciones de madera muy poco católica.

Si ya Paradise: love indignó a los biempensantes y a algún espíritu de boquilla pseudosensible, este Paradise: faith, que como la anterior, se va a estrenar en España, es probable que provoque convocatorias de protesta de oyentes de Radio María. Seidl planifica su opus dei fílmico a base de una liturgia intencionadamente repetitiva: las mismas acciones, la misma neurosis, que se suceden en una falsa monotonía que lleva dentro un sutil crescendo: los castigos autoinfligidos, las visitas a domicilio para el proselitismo religioso, y la guerra consigo misma y con su marido, musulman, inválido, pero no inapetente, dentro de una casa que juega su rol de escenario claustrofóbico, de guerra de crucifijos, de represión desequilibrante. Más allá de la aparente superficialidad de sus profanaciones (muy celebradas en un sector de la sala, sobre todo en una secuencia en la que una lata de cerveza se estrella contra el marco de una foto de Ratzinger), Ulrich Siedl, que hace tiempo que ha dejado de ser solo un provocador para elevar su cine a códigos de mayor altura, construye el círculo que se va cerrando sobre su nueva contraheroína, al mismo tiempo que su patología la asfixia.

No tiene sentido entrar a debatir sobre si esta trilogía de Ulrich Seidl ganaría un premio a la simpatía o al buenrollismo, ése que tanto sobra también en el cine supuestamente autoral y comprometido. Miren: yo tampoco me iría a tomar unas cervezas con Ulrich Seidl y, a tenor de lo que apunta su cine, subir con él en un ascensor debe de ser tan inquietante como lo sería el hacerlo con Bruno Dumont, Gaspar Noé u otras criaturas del averno cinematográfico. Pero aprecio que el estilete de este director austriaco para hurgar en las insanias de una sociedad carcomida por las enfermizas del nuevo orden neocón se va afilando, y ya se metaboliza en la mirada implacable de uno de los nuevos grandes directores de la escuela de la crueldad.

sábado, 1 de setembro de 2012

Venecia, 2: Michael Shannon y Winona Ryder presentan The iceman, desganado cine negro

Venecia homenajea a Michael Cimino e imprime la leyenda de "Heaven’s gate"

por José Luis Losa

Segunda jornada en el Lido con un nivel que va sembrando algunas dudas sobre el a priori colosal nivel de la sección oficial. Fría acogida tuvo la primera de las dos películas de la competición procedentes de Francia, y que venía precedido de un rum-rum que apuntaba que era mejor que algunas de las cintas francesas presentadas en Cannes. Falso rumor. Superstar viene firmada por Xavier Giannoli, chico mimado dela crítica francesa y autor de dos films vistos en Cannes, Los cuerpos impacientes y A’l origine que recuerdo tan vagamente que casi resbalaron por mis retinas. Superstar es lo menos pretencioso de la breve filmografía de Giannoli. Obra pequeña pero honesta, que indaga en los peligros del salto de un desconocido al estrellato mediático. Hace tres meses pasaba en Cannes Reality, de Mateo Garrone, con la cual el film de Giannoli tiene una base argumental en apariencia similar pero que parte de premisas opuestas. Reality mostraba el sueño de un tipo vulgar por alcanzar la fama presentándose a Gran Hermano. Superstar revela la pesadilla de un hombre banal que, contra su ferrea voluntad, el circo de los mass-media y las redes sociales convierte de manera instantánea en la figura del año. Hay que decir en favor del film de Giannolli que sabe bien que transita por un terreno, el de la manera en la que la carpa de la televisión-basura crea, deglute y excreta ídolos, que otros ya pisaron de modo visionario hace casi cuarenta años (Sidney Lumet, en esa obra colosal y premonitoria que es Network). Por eso, es verdad que Superstar suena a algo ya visto y mucho mejor contado (sin ir más lejos, en el film de Woody Allen que se estrena este mes), pero tampoco Giannoli carga las tintas en intentar hacer cine de tesis. Por debajo de su superficie tópica, archisabida, sobre los monstruos que crea la fama en la era del Youtube, Superstar va esbozando, en la periferia de su algarabía mediática, un tierno retrato de perdedores, de callejón de las almas perdidas donde van a parar los juguetes rotos de la fama. Y ahí brilla especialmente el talento de Kad Merad y de Cecile de France. Seguro que ese doble fondo donde Superstar encierra esencias estimables quedará ahogado por la idea-fuerza de que esta película la hemos visto ya un centenar de veces lo cual es, en buena medida, cierto, pero no abarca la totalidad de un film que mejora y se crece fuera del aparato foco central donde danzan los trileros del negocio televisivo.

También se esperaba mucho de una película de cine negro y violencia extrema, The Iceman, que dirige un joven de origen israelí, Ariel Vromen, con un insoportable aire de primero de la clase. The Iceman, basado en la figura de uno de los más prolíficos liquidadores del crimen organizado, da toda la impresión de ser un vehículo para el lucimiento de Michael Shannon, actor emergente que bordaba su brote paranoico en Take Shelter, y al que se ve que ya han encumbrado haciéndole flaco favor. El registro de Shannon como hombre de dos caras, asesino serial desalmado y nihilista, y amantísimo esposo y padre de familia digno del show de Te quiero, Lucy es tan desangelado y mecanico como el propio guión de la película, cuya subtrama de juego de tronos entre gang mafiosos se percibe revenido, indolente, plano. Me fatiga la violencia rala de The Iceman, que es como una apisonadora sin sentido del ritmo. Celebro el renacimiento de Winona Ryder, constatado ya en Cisne negro. Cada vez que ella aparece en la pantalla, y eso que el papel que le toca en suerte es el arquetipo de comprensiva esposa de un liquidador, desaparecen del plano Michael Shannon y su banda de matarifes. Y Winona pone sordina a esa metálica rutina de metralla y nos busca un respiradero por el que huir de tanto ruido y tanta furia estulta como la que hace insufrible The Iceman.

La tercera película a concurso del día tiene delito. Se titula At any price y resulta inexplicable su presencia en el Lido y, para mayor desconcierto, compitiendo con lo más reciente de Malick, De Palma o Paul Thomas Anderson. Sus maneras son de tv-movie de la vieja escuela, aunque su director sea un joven, Ramin Bahrani, que se ve que artísticamente ya ha nacido fiambre. Se trata de una tragicomedia de ambiente rural, en la América Profunda, centrada en una familia de vendedores de semillas que preside con malas mañas Dennis Quaid. Tal vez el hecho de que su hijo díscolo sea el icono teen-ager Zac Efron pueda explicar la existencia de este despropósito en donde, en medio de trifulcas menores, de infidelidades que activa la siempre genuina Heather Graham, de gamberradas pueblerinas, se cuela de pronto un asesinato. No pasa nada. El muerto (a martillazos) al hoyo y la familia de Dennis Quaid (pobre hombre, qué racha; así se explica su perpetua sonrisa de cartón) a servir barbacoas en este engendro que, por contraste, podría lograr que Rústicos en Dinerolandia pasase por un melodrama de Douglas Sirk.

La leyenda de Michael Cimino

Esta Mostra vivió ayer uno de esos momentos de celebración del cine en forma de tributo a un autor gloriosamente maldito. Michael Cimino fue uno de los talentos mayúsculos de aquella generación de cineastas de los 70 tan atinadamente recordada en un ensayo de Peter Biskind. Cimino estrenó en 1978 El cazador y Hollywood se rindió a sus pies. El director no se quedó corto y se propuso poner en pie un western novecentista, un friso histórico de western con resonancias que iban de Visconti a Peckinpah, pasando por Walsh. Aquel film, Heaven´s gate, pasaría en efecto a la historia pero no por su gigantesco nivel creativo (negado en su estreno) sino por hundir económicamente unos estudios, la United Artist. Lo que se hizo con Heaven´s Gate es una de esas páginas negras del negocio del cine. La versión del director, de 215 minutos, se redujo a un metraje de 138 y se estrenó así, truncada, incomprensible, sepultada durante décadas. Va a hacer treinta años de aquella masacre artística. En ese tiempo, Cimino, tocado ya del ala, fue de fracaso en fracaso hasta desaparecer en 1996 despues de rodar Sunchaser. Y solo salió a la luz hace muy poco, con una imagen transexualizada, como si el tifón que supuso ese fenómeno de la naturaleza hecho cineasta, precisase de una reinvención hasta en lo más íntimo.



Su reaparición ayer en el Lido, con el estreno de la versión restaurada de esa obra maestra absoluta, desmedida, homérica, que es Heaven´s gate, con todo su metraje al completo, dio lugar a un acto de reparación histórica con una ovación cercana a los diez minutos ante la que Cimino se emocionó visiblemente. Seguro que en su fuero interno pensaría en la paradoja de esta rara Europa que viene ahora a entronizarlo por algo por lo que en Hollywood fue poco menos que lapidado. Pero la leyenda, con Kris Kristofferson bailando un vals junto a Isabelle Huppert, con Jeff Bridges y Christopher Walken rememorando el tal como éramos, se imprimió por fin en la pantalla del Lido. Heaven’s Gate ocupa ya su lugar entre los hitos de la creación cinematográfica universal y, en unos meses, cada aficionado podrá rememorar ese momento en la anunciada edición en DVD de la restauración de una de las mayores heridas infligidas por Hollywood a uno de sus hijos.

A noite do ditador

por Miguel Castelo

Corren os anos 50 do pasado século. O Hospital Real de Santiago de Compostela vén de experimentar un cambio substancial na súa vella historia: acaba de perder a súa condición de institución sanitaria para se converter nun suntuoso espazo de aloxamento para as clases acomodadas. Así, da noite para a mañá, deixa de ser receptáculo de peregrinos, indixentes, doentes desafiuzados... e pasa a ser hotel de luxo, lugar de recepción de viaxeiros de alta posición social. Da mañá para a noite, esta decisión deixa sen teito unha chea de desherdados da fortuna que se botan ás rúas na procura de acubillo nos currunchos e soportais que boamente van encontrando. En tan precaria situación, chega a noticia de que o ditador, Franco, que xa anda por Meirás, vai visitar a cidade. E a redada non se fai agardar. As forzas da orde, principalmente encabezadas por un grupo de falanxistas, emprende -como era costume- unha decidida operación de limpeza. En evitación dun posíbel atentado ao Caudillo, este pequeno “exército” de desamparados ocupa á forza os calabozos da cadea. Con eles, comparten espazo tamén algún que outro cidadán politicamente significado que aínda conserva o privilexio de vivir na súa casa. E a noite convértese nun longo pesadelo para todos. No medio de tan infausta situación, don Valeriano, vello cura castrense, teima incesantemente nun único obxectivo: entregar a talla de madeira de San Serapio, a todas luces roubada, á esposa do xeneralísimo para a cambio obter favores. Neste deambular, no que enarbola unha e outra vez o argumento espurio de ferido de guerra e persoa influinte no entorno máis próximo do ditador, pretexto tamén para poder ir asegurando a posibilidade de botar algo de comer á súa necesitada andorga, topa con Cañete, home circunspecto e reservado, ameazado de morte pola tise, baixo cuxa prudencia acocha un obxectivo ben desemellante, que habemos coñecer oportunamente: dar morte ao xefe do Estado, en xusta correspondencia ás penalidades ás que o seu fillo, disidente político activo, está sometido. Recén chegado a unha cidade que non coñece, desnortado, Cañete coida ter encontrado no crego lerchán unha axuda para dar cun abeiro onde poder pasar a noite e tomar un prato de sopa quente. Mais será el, tan precisado de apoio, o que se convirta en caxato do abade mentireiro e improvisador.



Este é, a grandes trazos, o argumento de Doentes, segunda longametraxe de Gustavo Balza (Caracas, Amor a muerte, 1999, é a primeira, rodada no seu país, antes de se afincar en Galicia), na que Xosé Manuel Olveira “Pico” e Antonio Durán “Morris” encarnan estes dous antitéticos personaxes sobre os que descansa a condución do relato. Unha cumprida nómina de intérpretes, homes e mulleres da escena e o audiovisual galego -ademais dos dous principais, doce secundarios, catorce episódicos e numerosa figuración- completan o elenco que dá vida a esta historia, convertindo o filme nunha das primeiras producións levadas a cabo por un equipo técnico e artístico totalmente autóctono, o que non deixa de constituír un paradoxo, dada a nacionalidade venezolana do seu máximo responsábel.

Entre o realismo e a farsa, arriscada mestura, decorre a narración, na que con logrados momentos, entre os que cómpre salientar a secuencia da visita á pensión de Pitita (Laura Ponte) e a do agocho tras da pantalla do cine, na que se está proxectar o No-Do, conviven con outros nos que este binomio se traduce nunha indefinición tonal. A isto contribúe unha certa disparidade de claves ou tesituras interpretativas, precisadas dunha máis aquelada homoxeneidade.

Pola súa parte, a fermosa música de Bieito Romero, excesiva e omnipresente, adecúase aos momentos íntimos, porén subliña por demais as situacións épicas ou de acción, remarcando innecesariamente tanto as situacións cómicas como as dramáticas. Así mesmo, o seu uso técnico -comezos súbitos, volume desmesurado, total desprazamento dos ambientes- incide enfaticamente neste aspecto. Malia isto, o rexistro directo do son confere a este -ruídos e voces- un plus de autenticidade, sendo deste modo a rodada a versión orixinal, ao contrario do que acontece en grande parte dos filmes de ficción producidos en Galicia, que elaboran a versión galega na sala de dobraxe.

Fiel ao espírito da peza teatral homónima de Roberto Vidal Bolaño, a adaptación, do propio Balza e Roberto G. Méndez, mantén así mesmo a súa unidade espazo-temporal: Santiago de Compostela e o decurso dunha noite, como xa se anticipou. Esta limitación de lugar e tempo, lonxe de ser inadecuada, propicia a necesaria intensidade e carácter de urxencia ao relato, converténdoo en paráfrase da longa noite do franquismo. A atmosfera nocturna de luces macilentas e claroscuros, creada por Suso Bello, axuda convenientemente a situar a cidade no sórdido tempo da posguerra, coidadosamente reconstruído por Alexandra Fernández. Unha época de depresión e amoralidade, de verdugos e vítimas, de xentes abaixadas pola represión institucionalizada, obrigadas a cometer toda caste de vilezas e mesquindades en aras da súa supervivencia. Un período histórico presidido polo medo e ateigado de miserias físicas e morais, deslealdades e traizóns.

Película de personaxes, filme de actores. Con el, Gustavo Balza sitúase vocacionalmente dentro dun modelo de produción industrial no que introduce as propostas enunciadas -equipo integramente galego e auténtica v.o.- e, malia o seu cativo orzamento, obtén logrados resultados. Unha historia de perdedores, de doentes e adoecidos, eternos derrotados da Historia.

venres, 31 de agosto de 2012

Venecia, 1: La película rusa Traición, estimulante arranque de la Mostra de Venecia.

"El fundamentalista reluctante" de Mira Nair defrauda en el pase de gala.

por José Luis Losa

Esta 69ª edición de la Mostra de Venecia se aguardaba con especial expectación por motivo doble: uno, el del retorno a la dirección del festival de Alberto Barbera, tras la tan exitosa como caótica etapa de Marco Müller; y la causa más evidente, el espectacular cartel de su sección oficial, en donde compiten cineastas convertidos en deidades aún en plena actividad, casos de Terrence Malick, Brian de Palma o Paul Thomas Anderson, junto a realizadores que cualquier festival de categoría A soñaría con incluir en su cuadro: Olivier Assayas, Ulrich Seidl, Marco Bellocchio, Valeria Sarmiento, Takeshi Kitano, Harmony Korine, Brillante Mendoza o Kim Ki-duk. No son minoría entre la industria y la crítica quienes piensan que este cartel de la Mostra es superior en empaque al de la edición de Cannes de mayo. Diez días quedan por delante para ir viendo el desfile de autores de la élite.

Para la gala inaugural, Alberto Barbera no ha querido quemar demasiada pólvora. Y es que la película elegida, El fundamentalista reluctante, de la india afincada en Hollywood Mira Nair es, de manera evidente, un preludio menor. Eso sí, decorado por las presencias de algunos de sus protagonistas norteamericanos, Kate Hudson o Liev Schreiber. El film cuenta, en sucesivos flash-backs, la evolución de un pakistaní que se sube en la ola del sueño americano y se convierte en alevín de tiburón empresarial en la Nueva York inmediatamente anterior al 11-S. El proceso por el cual este triunfador del capitalismo de casino deviene idólatra del integrismo islámico lo aborda Mira Nair con la sutileza política de una ostra. El fundamentalista reluctante es tan hueca y “aparente” como su rebuscado título. Nair aliña una colección de lugares comunes, un encadenado de situaciones perfectamente previsibles, para conducirnos a un pretendido clímax de thriller que se desmorona como un soufflé porque en todo momento la acción se percibe impostada, asistida por la respiración artificial de un supuesto toque de denuncia que no es más que grosero culto a lo políticamente correcto.

No se puede negar que la engañifa viene bien empaquetada, algo también habitual en el cine de la realizadora de origen indio. Una idea del montaje y la planificación eficiente, algún señuelo dramático que cuela como de matute... Pero en un film que se supone que va a analizar las complejidades del germen del integrismo islámico en el corazón de Manhattan, lo único a lo que aspira Mira Nair es a darnos gato por liebre en un bien dudoso cuento moral con cien recetas para no mojarse en asunto tan espinoso.



El que sí se moja, y a fondo, es el ruso Kiril Serebrennikov en Izmena (Traición), primera de las películas de la competición. Su acercamiento a lo que podría parecer material para un culebrón (un hombre y una mujer que descubren que sus respectivas parejas viven una pasión a sus espaldas acaban por vivir su propia aventura) lo deriva Serebrennikov hacia un territorio presidido por la violencia y la insania. Y, aún más, huyendo de cualquier concesión al melodrama, Traición avanza en su osada apuesta por los senderos escabrosos del delirio obsesivo, la sublimación de la realidad y, finalmente, la fantasmagoría, punto cenital en el cual su película desarma y atenaza porque resulta de todo punto impredecible saber hacia que páramos va a tomar dirección en su exaltación no ya del “amour fou” sino de la infidelidad como motor de vida abisal. Es una lástima que en esa fascinante exploración de la irracionalidad, su director no se atreva a llevar hasta el final su pulso. Y que el film retroceda en su último tramo sobre sus pasos y vuelva al terreno de lo convencional, lo que nos priva de hablar de una obra “mayor”, pero no impide que esta Traición de Kiril Serebrennikov se celebre como ejercicio de cine singular, insólito, de la casta de las obras que se atreven a desafiar a la cordura para internarse, sin miedo al descalabro, en el perturbador espacio de la fantasmagoría y la subversión del orden racional.

A ferida profunda da saudade

por Miguel Castelo
"Nada hai comparábel ao rostro humano. É un territorio que un nunca cansa de explorar”.
C. T. Dreyer

Unha parella na trintena encóntrase nunha cidade para pasar unha fin de semana xuntos. E o que se supuña ía ser unha feliz estadía acaba por se converter nunha sucesión de desencontros e insatisfaccións que levan a interrompir o acordo e a se despedir antes do previsto. No seu deambular, inesperadamente, a muller atopa unha nova compañía masculina, un mozo máis novo, co que establece unha puntual e singular relación, á que non é alleo o recordo do infortunado episodio anterior. Este é o magro fío argumental no que se sustenta Dos fragmentos / Eva, primeira longamentraxe de Ángel Santos.

A operación de apreixar coa palabra escrita un universo de imaxes e sons, de facer a viaxe inversa da habitual no proceso da construcción cinematográfica -da película no papel á película da cámara e a “moviola”- resulta en certo modo imposíbel, mais tamén apaixonante polo que ten de tentativa de se apoderar do obxecto fílmico, de esnaquizalo e volvelo recompoñer para descobrir como traballa, o porqué do seu funcionamento. Mais fique aquí -no limiar e o conxunto narrativo seguinte- este, malia que torpe, esforzado achegamento, que permite observar como a presentación da historia anticipa con elocuencia as formas, o tempo narrativo, as regras de xogo que o propio filme propón para a súa lectura:


Un retrato de muller. Dous perfís masculinos. Unha historia de amor clandestino, un pautado encontro afastado do cotián, unha dúbida, unha intromisión telefónica, un desencanto. A aceptación, no entresoño da madrugada, da sedutora incitación do obxecto amado. Un paseo pola cidade histórica, un percorrido polos escenarios do pasado. O hermetismo, a inhibición e a comodidade do non compromiso. Unha insastifacción recorrente, a angustia existencial, novas dúbidas, retraementos e silenzos. O interese do que se di, a importancia do que se cala. Unha fin de semana frustrada e frustrante. Un desencontro, unha ruptura amorosa, unha despedida.

O desexo -racional ou inconsciente- de recuperar espazos compartidos. O cine dentro do cine. Un encontro inesperado. Un xove enxeñoso, ocorrente e divertido, interesado no misterio feminino. Unha muller pairando no mar do desencanto, un ser mergullado na mágoa da perda. A naturalidade e a perspicacia como recursos da seducción. Unha noite diferente. Unha presenza ausente, un estar coa cabeza noutro sitio; a procura do equilibrio entre a acción e a reflexión, a franqueza, a espontaneidade e a tenrura, cualidades para a comunicación. Un novo desencontro de emocións, o inusitado tremor da música, a beleza fronte ao horror, a beleza e o horror, obra do ser humano. Un novo reencontro na noite cos espazos do amor e o desacougo. A semanticidade dos escenarios da vida. A entrega da tribulación e o desamparo ao cobertor da noite. O retorno á cidade ao albor dun novo día.

E, nunha nova destilación: o tremor da expectativa, o esperanzado encontro, a primeira decepción; o poder do desexo e a paixón; itinerancias, acordos e trasacordos nun novo día e unha obrigada separación; un novo, engaiolador e inoportuno encontro, un desacordo de intereses, unha sorte de expiación panteísta. Un limiar, un subseguinte tramo narrativo e dous “fragmentos” a través dos que a nosa protagonista efectúa o seu itinerario vital desde un presente solitario e esperanzado cara a ferida profunda da saudade. Sobre isto todo versa a historia de Dos fragmentos / Eva.



Unha historia que principia nun mosteiro, coa súa imaxinería relixiosa en proceso de restauración, transita por unhas instalacións aeroportuarias, un hotel, e deambula por unha antiga librería, un edificio público en fase de rehabilitación dos seus espazos interiores, unha exposición fotográfica, un antigo camposanto convertido en lugar de ocio e esparexemento, un centro cultural, cafés e bares diversos, viais e travesías históricas, rúas en obras... Escenarios en ocasións “baleiros”, que os personaxes ocupan oportunamente para os dotar de sentido; espazos espidos, lugares en transformación. Ambientes sonoros que con frecuencia insisten tamén na mesma idea de cambio e renovación, que latexan en nós coma un eco do corazón desolado da nosa protagonista.

Unha historia sustentada nunha estrutura narrativa precisa e rigorosa, construída co manexo proverbial do ritmo interno, da xusta relación entre espazo e tempo, da correspondencia xusta dos personaxes co seu entorno, alén da súa beleza, espazos significantes -sempre significativos-, apañados con primor e pulcritude pola luz reveladora de Alberto Díaz “Bertitxi”. Unha composición visual en completa sintonía co espazo sonoro, elaborado por Xavier Souto, no que a música, asinada por W., de modo oportuno, anticipa, subliña, define, substitúe, cumpre coa súa función no seu sentido máis nobre sempre, e interactúa cos outros elementos sonoros producindo resultados altamente estimulantes.

Con delicadeza e exquisitez inusuais, por medio dun rexistro formal esteticamente impecábel, Ángel Santos indaga no complexo mundo das emocións, se cadra un dos desafíos da realización cinematográfica que ofrece maiores atrancos, efectúa unha incursión na soidade e establece unha sorte de xeometría das paixóns, unha cosmografía dos sentimentos encarnada na figura dunha muller e dous homes. Tres diferentes tipoloxías humanas, tres intérpretes en estado de graza -Iria Pinheiro, Isak Férriz, Fernando Tielve -, dirixidos con singular intuición e sabedoría.

Sen renunciar definitivamente ao narrativo, o filme adopta unha disposición fragmentaria. Equilibrada combinación de fragmentos breves con medidos planos-secuencia, na que conviven en perfecta harmonía escenas previamente concibidas con situacións atopadas. Fragmentos visuais e sonoros, distantes no espazo e no tempo, que trasladan sutilmente ao espectador a función de establecer entre eles relacións e sentidos, nun respectuoso convite a ser partícipe activo do relato. Unha participación que moi ben podería dar lugar a percepcións dalgún modo diferentes ás aquí expresadas, na consideración de que o filme, pola súa disposición formal e informativa, segmentada e intencionadamente fráxil, se propón como unha caste de cheque en branco que o espectador debe cumprimentar ao seu xeito. Un procedemento narrativo que acada a súa máxima expresión na secuencia na que Eva e Manuel escoitan na casa deste a aria enteira Un bel di vedremo, de Madama Butterfly. Dous personaxes, dous estados de ánimo, dúas expectativas, un coñecido fragmento musical.
Un anaco de música do que se tira un dobre significado. Un canon de beleza ao que, malia o seu recorrente uso cinematográfico, Ángel Santos, nun benfadado atrevemento, extrae un novo valor (semellante ao que posúe na súa orixe), cal é o de facer del e da situación no que se insire a caixa de resonancia de todo o anteriormente narrado, construíndo á vez un tempo de emoción profunda, que sen reparo se pode situar entre os momentos máis intensamente emotivos da historia do cine.

Dos fragmentos / Eva é a longametraxe de ficción máis fermosa de cantas todas se produciron e realizaron en Galicia. Unha película á que, con todo dereito, como propuña Bresson, podemos chamar bela porque dá unha idea elevada do cinematógrafo.

(...) Llamará Butterfly, desde lo lejos
Y yo, sin responder,
estaré allí escondida,
un poco por inquietarlo,
y un poco para no morir
en el reencuentro, y él,
con cierta inquietud, llamará, llamará:
"Pequeña, mi pequeña esposa, perfume de verbena", [1]
los nombres que me daba
cuando llegaba a casa.
Todo esto ocurrirá, te lo aseguro.
Guárdate tu miedo,
yo, con fe cierta, lo espero.


[1] Reférese á verbena officinalis, pranta, principalmente tropical, da familia das verbenáceas, comunmente coñecida como "Herba sagrada". Outras traducións máis libres falan de "aroma de naranjas", expresión, malia a distancia literal, paradoxalmente máis dentro do contexto.

xoves, 30 de agosto de 2012

Tralas luces da felicidade

por Miguel Castelo

Uma pessoa pode ser feliz na feira, pode ser feliz numa chabola, pode ser feliz numa tenda de campanha, pode ser feliz em qualquer sítio. Pero se és feliz. Pero quando não lo és, não és nem aqui, nem além, nem num palácio, nem num barraco. [1]


Unha familia de feirantes percorre cos seus eléctricos coches de choque as festas do verán do noroeste español. Un matrimonio novo, Lourdes e José, cos seus catro fillos, dous mocetes e dúas nenas, Josito, Lindo, Sheila e Soraya, aos que se suman Arturo, Piña, Rui e Filipe, catro empregados. Un traballo duro, arreo, incesante, rotineiro, que só encontra a pausa alongada do descanso no letargo da invernía. Unha constante itinerancia só interrompida polas breves estadías nos lugares de cada celebración. O ritual monocorde do facer e desfacer, de desmontar o montado, da carga dos pesados elementos, da viaxe cara a próxima vila onde volverán coincidir e comparter espazo cos da caseta de tiro, a tómbola, os cabaliños, a montaña rusa… levando sempre consigo a compaña do seu persistente chunda-chunda máis recente, a competir co da atracción veciña. Un balbordo rechameiro e convidador ao que acodirán os máis novos do lugar, arelantes de diversión, estamos de festa, máis adiante xa se verá. Duro contraste para quen veñen de experimentar hai pouco a mesma e frustrante sensación de, sen o debido descanso, ter que volver de novo traballar, facendo exactamente o mesmo, onde a maioría da xente está de lecer. E así unha e outra vez. Isto é o que conta de modo maxistral Sandra Sánchez no seu filme, Tralas luces.



Era a súa confesada idea achegarse a este mundo a través de varios destes negocios itinerantes, pero o decurso do traballo levouna a decidir facelo con un só. O de Lourdes. Un acerto. Non é doado saber como resultaría de ter persistido na idea inicial, pero en todo caso sería un relato máis fragmentario e disperso. A decisión adoptada obtén o beneficio do detalle e a intensidade. O cinema de non ficción, é sabido, tamén precisa dunha escolma de “intérpretes”; non todos os “actores” da historia a narrar son quen de contala ben por moito que a coñezan, de “actuar” debidamente. Que a directora se apercibise de que Lourdes era a persoa adecuada para tal cometido -e que mesmo traballase neste sentido, empatando e sabendo crear entre elas a relación apropiada- é a súa primeira victoria como narradora. A súa competencia e habilidade á hora de situar a cámara, así como posteriormente na miuda e paciente (e, neste caso, necesariamente demorada) operación de unir estes espléndidos fragmentos de espazo e tempo -retallos da vida-, de crear a película definitiva, revélana como unha realizadora sensible e delicada, virtudes un tanto escasas no complexo labor da dirección cinematográfica.

No medio dun mundo masculino, Lourdes semella a grande matriarca, mais trátase só dunha aparencia, dun matriarcado sen efecto, dun reinado sen cetro. Todo vira arredor dela: a roupa estará limpa, o xantar na mesa, a caravana arranxada... porque ela, alén do seu estado de ánimo, da súa canseira, se ocupará puntualmente de o facer. Así mesmo, atenderá o funcionamento da pista e tamén guiará a caravana nos traslados porque José ten o carné temporalmente retirado por conducir en estado etílico. Lourdes exerce, interpreta na vida, o incómodo papel da raíña escrava. Calquera dos integrantes da troupe é prescindíbel, ela é laboral e afectivamente insustituíbel. Empresaria (a enxugar un crédito), cociñeira, limpadora, operaria, nai, esposa traizoada, amiga..., Lourdes non se pode sustraer ao modelo de vida que ela mesma propiciou porque tamén é prisioneira de seu. Do seu corazón. Das responsabilidades contraídas. Na súa balanza pesa máis o prato dos sentimentos que o da razón. Sabe que depende dunha chea de cousas e que unha chea de persoas e cousas dependen dela. Está farta, vive apañada pola frustración, decepcionada e, porén, non as vai abandonar. Este rebumbio interno convírtea nunha caste de personaxe tráxico, en posuídora dun tremor vital, en destinataria dun sino que resulta tan proveitoso para a causa cinematográfica como perxudicial e insatisfactorio para a súa vida.


En consecuencia -vida e cine están aquí íntimamente unidos-, a organización do relato céntrase sobre a súa figura. Non se desaproveita a oportunidade dun tratamento en certo modo coral. Todos teñen, en función da súa importancia dentro da “familia” laboral, adecuada presenza e a súa cota de protagonismo -José coa súa ambigüidade machista, resistencia pasiva, silenzo castigador; Josito, facendo méritos no ronsel do pai; Lindo cos seus desafíos cara a autoridade materna; Sheila e Soraya cos seus xogos infantís e connivencias coa nai; Arturo, poderosa imaxe, sempre en segundo termo, prudente, levando con dignidade a desgraza da súa doenza; o Piña, sedutor implacable, primitivo donjuan, no que o único signo de modernidade é o seu telefoniño; Rui e Filipe, montando e desmontando, mantendo o control da pista-, mais é en Lourdes en quen descansa o cometido da condución do relato. Unha responsabilidade que ela asume de bo grao, de modo sinxelo, natural, sen afectación ningunha, como se estivese a falar cunha amiga, se cadra porque é así. Unha das grandes virtudes do filme é achegar a vida destas persoas ao espectador de modo directo, como se non tivese existido entre uns e outros o elemento intermediario da cámara. Mesmo nos momentos en que se dirixen a ela, sinalándonos a todos -á cámara, a quen a manexa, aos espectadores-, fano sen aspaventos, cunha espontaneidade e sinxeleza fóra do común. E isto hoxe -cunha televisión omnipresente, fagotizante e espectacularizadora, pervertidora da ollada do espectador que, apenas sabendo algo, cre estar de volta de todo- non resulta precisamente doado. A explicación a estes resultados é que ninguén olla a cámara, senón a quen a manexa, o que é o mesmo, mais non é igual. Non hai conciencia en ningún dos interviñentes de estar facendo unha película e, moito menos, actuando para a posteridade. Fan o que teñen que facer, o que habitualmente fan, e unha moza a quen coñecen e en quen depositaron toda a súa confianza -porque ela a soubo gañar- acompáñaos e vainos filmando. E se esta dupla circunstancia de non estar, estando, de se mimetizar até “desaparecer”, resulta admirábel, o que xa entra de cheo no ámbito da taumaturxia é a ausencia da presenza, sempre máis aparatosa (nunca mellor acaída a palabra), do home do son. Sexa como queira, Sandra Sánchez, directora-operadora (triple cometido -incluida a dirección de fotografía-, decisivo nesta caste de propostas cinematográficas, e non só por razóns de produción) consegue o milagre de facer pasar a vida ante os ollos do espectador. Que este, posteriormente, o saiba valorar e o goce diante dunha pantalla é fariña doutro muiño.



E Lourdes, mergullada nun universo masculino, abafada polo crédito bancario, esforzada traballadora da súa propia empresa, nai preocupada, afectiva e sentimentalmente desencantada, condenada a un trato, a unhas relacións presididas pola tensión laboral e os atrancos da vida, dependente dos ansiolíticos..., vese precisada doutro modo de comunicación, de alguén que a escoite, que a saiba escoitar, que participe auténticamente das súas frustracións e esperanzas, dun adecuado interlocutor, figura que encontra na cineasta. Fican así asentadas as primeiras pedras para a construcción deste rexo e ben armado edificio cinematográfico. Unha construción que cobra definitiva fasquía -non hai aquí película sobre o papel, como acontece na maioría do cinema de ficción- na súa segunda fase. Coñecedora polo miúdo dos seus materiais, Sandra Sánchez crea na montaxe, coa colaboración experta de Nahum C. Fiuza, unha meditada e ben medida estrutura de dobre narración, na que, entre as accións laborais diversas, situacións domésticas delicadas, etc, se entretecen de modo proverbial as intervencións de Lourdes en imaxe, supeditadas á situación de cada momento, e os seus testemuños -consideracións, confesións, revelacións- efectuados no acougo do man a man, fóra da urxencia do rexistro do inmediato e irrepetíbel. Así mesmo, diversos planos en movemento, desde un vehículo en marcha, escenarios diversos matizados pola la luz do solpor/amencer -que funcionan indistintamente como obxectivos ou subxectivos-, acompañados por melancólicos acordes de guitarra da autoría do músico arxentino Acho Estol, reforzan a idea de desprazamento, itinerancia, nomadismo... fragmentos que, sucedidos por un título -branco sobre negro- que anticipa o tema a glosar, cumpren a función de elementos separadores entre eles, convidando ao tempo á reflexión sobre o recentemente contemplado. [2]

Alén da palabra e da música non diexética aludida, o espazo sonoro do filme presenta así mesmo unha grande riqueza. Á profusión de músicas, sonsonetes e ambientes propios dos escenarios mostrados, súmase a diversidade lingüística, consecuencia da nacionalidade portuguesa da troupe. O coñecemento do idioma do país onde realizan o seu traballo -que para eles, como para moitos galegos, é o español/castelán- permítelle a todos desenvolverse nel con certa soltura. Isto lévaos a choutar constantemente dunha lingua á outra e mesmo a mesturar as dúas de modo significativo nun claro comportamento diglósico, se cadra acentuado pola particularidade de ser de etnia xitana. Unha comunidade de xitanos a se manexar nun mundo de paios, o que, unido ao feito de que a maioría dos portugueses en Galicia, malia ser interpelados en galego, contesten en portuñol, orixina un efecto de pleitesía lingüística. Nace destas constatacións unha pregunta, que se cadra alguén podería responder: tería mudado, veríase alterada, esta situación de ter sido diferente -o galego e non o castelán- a língua de comunicación proposta desde o outro lado da cámara?

Fermosa película, en calquera caso, esta road movie sobre o desarraigo, a perda, a esperanza…, onde a bordo dunha caravana vive o seu día a día un grupo de esforzados traballadores das festas populares, entre os que unha alma boa, a de Lourdes Machado, procura a felicidade Tralas luces.

Notas
[1] O meu amigo João Guisán, profesor de portugués na coruñesa EOI, fai esta pertinente observación: Nos subtítulos traduze-se erradamente o "és" de segunda pessoa ("tu és") do português, pelo "es" de terceira pessoa do espanhol ("él es"). Outro tanto acontece com a interpretação de "barraco" por "barranco", quando "barraco" (aparentado com "barraca" e "barracão") é a maneira portuguesa de denominar uma "chabola". Transcrición do subtítulo de dito fragmento: Una persona puede ser feliz en la feria, puede ser feliz en una chabola…, puede ser feliz en una tienda de campaña. En cualquier sitio, pero si es feliz. Pero cuando no lo es…, no lo es ni aquí, ni allá, ni en un palacio, ni en un barranco.

[2] O profesor Guisán fai estoutra observación, que polo seu interese, reproduzo aquí: "O tratamento da fotografia apresenta uma combinação ousada de cores berrantes sobre fundos escuros, que casa muito bem com o título do filme e o sentido da história, um "jogo de estridências", que também se observa no linguístico".

Tres filmes con algúns elementos en común

por Miguel Castelo

O cinema galego dá as súas primeiras voltas alá polos últimos 60, nos tomavistas e proxectores de S8 mm. Catro décadas despois, non sen tempo, nunha situación ben diferente, logo dunha manchea de moi estimabeis filmes de curtametraxe, o cine longo producido e realizado en Galicia comeza a aportar, alén da lingua e as paisaxes, obras con entidade e interese. É o caso dos tres títulos de recente fornada, que comentamos aquí. Dúas primeiras obras e unha segunda. Tres filmes que, sendo ben diferentes, curiosamente presentan certos elementos de conexión entre si. Dous retratos de muller, Santiago de Compostela en dúas diferentes épocas, e unha road movie, que mesmo ampliando o campo semántico da expresión, poderían ser tres. Falamos de Tralas luces, Dos fragmentos / Eva e Doentes.

venres, 24 de agosto de 2012

Entrevista a Santiago Auserón

Recupero a entrevista que Belén Regueira e Susana Rois lle fixeron a Santiago Auserón no desaparecido Extrarradio da Radio Galega, o sábado 25 de outubro de 2008. Auserón estaba naqueles días na Coruña coma membro do xurado da I Mostra de Ciencia e Cinema. Moito cambiaron as cousas nestes catro anos, mais a conversa segue vixente:

Escoitar ou descargar a entrevista (MP3, 29MB)