Lo individual y lo colectivo. Indielisboa 2026.

Cochena (Diogo Allen, 2026)

El premio principal de la competición portuguesa de la última edición de Indielisboa recayó en Diogo Allen, que firma con la notable Cochena su primera película como director después de una sólida experiencia como ayudante de realización. Su acercamiento a la comunidad gitana portuguesa es justo en todos los sentidos de la palabra. Por un lado, por el mero hecho de su existencia, como registro de un colectivo que tuvo hasta ahora una presencia raquítica en las pantallas. Más importante aún, por la forma puesta en práctica, heredera de la etnografía humanista de António Reis y Margarida Cordeiro, con planos siempre fijos en formato 4:3 que acogen cariñosamente a sus personajes y captan la carga lírica que poseen, el reconocimiento de una nobleza escultórica natural -en particular la pareja protagonista, Anastácio Romão y Ermelinda Maria da Silva- que solemos asociar a la visión de Pedro Costa y, por lo tanto, de John Ford. Lejos de cualquier tentación hacia el hieratismo, la austera apuesta observacional de Diogo, sin apenas variaciones en su tono, conduce a un resultado pletórico de vida: es un tributo a la familia y a los afectos, a las celebraciones compartidas, ya sea una boda o la búsqueda de erizos para cocinarlos a la parrilla. Un retrato de una comunidad errante, orgullosa y libre, que sobrevive en los márgenes de la sociedad pero, también por eso, más sostenible, menos contaminada por la maquinaria succionadora de atención y deseo del tecnocapitalismo. Cochena acaba siendo, en consecuencia, un film intensamente político en todos sus fotogramas (...)

Martin Pawley e Nacho Álvarez. O texto completo pode lerse no número 211, de xuño de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine. 

Resistencia y alegoría. Retrospectiva Binka Jeliaskova (Indielisboa 2025)

En sus primeras ediciones el festival internacional de cine Indielisboa -que alcanzó en 2025 la número 22- orientaba principalmente sus focos a autores contemporáneos (Jia Zhang-ke, Nobuhiro Suwa) o movimientos (el nuevo cine argentino) que se erigían como voces emergentes en la primera década de este siglo. En los últimos años, y en paralelo a la voluntad expresa de seguir explorando la diversidad de nuestro tiempo, el festival ha puesto un mayor empeño en revisar la historia del cine y completar huecos en estrecha colaboración con la Cinemateca Portuguesa. Encajan en esta línea los ciclos dedicados a Ousmane Sembène (2020), Sarah Maldoror (2021), Doris Wishman (2022) o, el año pasado, el tributo a las campañas de dinamización cultural y acción cívica del Movimento das Forças Armadas después del triunfo de la revolución de abril, a la que se suma ahora la muy pertinente retrospectiva de Binka Jeliaskova (1923-2011), pionera del cine búlgaro (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse no número 200, de xuño de 2025, da revista Caimán Cuadernos de Cine, dispoñíbel nos quioscos dende o 30 de maio.

O caso Ico Costa

Balane 3 (Ico Costa, 2025) | Terratreme

Hai unhas semanas o cinema portugués foi sacudido por un correo electrónico enviado a diferentes medios e organizacións no cal unha persoa, que asina 'Joana Sousa Dias', acusaba o realizador e produtor Ico Costa de agresións verbais e físicas durante unha relación de varios meses catro anos atrás (...) O 22 de abril a mensaxe foi publicada nunha conta de Instagram e acadou unha rápida difusión; en poucas horas, o IndieLisboa acordou retirar da súa programación o novo filme de Ico Costa, Balane 3, que tiña prevista a súa estrea nacional no festival após pasar antes polo CPH_DOX de Copenhague e o parisiense Cinéma du Réel, así como unha produción súa dirixida por unha realizadora e aínda inacabada que fora seleccionada na sección de Industria. A nota dada a coñecer no web do festival afirmaba que "perante quaisquer dúvidas que persistam, a convicção do IndieLisboa no que diz respeito a estas situações é a de que deve ouvir as vítimas".

O realizador respondeu axiña ás acusacións para negalas totalmente. Na altura da suposta relación coa tal Joana, a quen afirma non coñecer, dixo ter unha namorada con quen conserva "uma profunda amizade". O xuízo público estaba a acontecer sobre a base dun "email anónimo, enviado por alguém cuja identidade nunca foi confirmada, e em publicações no Instagram que clamam por justiça por uma pessoa que, na verdade, não existe". A produtora do filme, Terratreme, emitiu un comunicado para explicar como ao longo de varios días intentaran promover un encontro en condicións de seguridade e discreción con quen enviou o correo electrónico, sempre sen resposta. No texto a Terratreme expón a súa vontade de crear "um espaço de trabalho e criação seguros" e recorda que nos varios anos que levan traballando co Ico nunca recibiron queixa algunha de malos tratos nin violencia.

Pasaron xa unhas semanas e non apareceu nin unha soa proba contra o cineasta cancelado, o cal non impide que sobre el vaia aboiar durante moito tempo unha sombra de sospeita que ten como único fundamento un correo electrónico emitido dende un servizo que presume de protexer a privacidade. Atacar a honorabilidade de alguén con embustes e medias verdades sempre estivo ao alcance da xente con ética dubidosa, mais na era das redes sociais é aínda máis fácil: a comunicación dixital abre suficientes vías de anonimato e os contidos, en particular aqueles que cheiran a xofre, circulan a toda velocidade. Non é sensato aplaudir calquera cousa que se lea sen fontes e indicios que acrediten algunha fiabilidade, e cando todo depende dunha testemuña única sería de agardar que esta estea ben identificada, mantendo a súa identidade en segredo cando así for necesario. Dar por certo, sen máis análise, o que conta un correo de procedencia descoñecida é abrir un precedente perigoso e ademais dificilmente sostíbel no tempo, pois as denuncias máis ou menos anónimas con mala intención poden proliferar sen límite. Un amplo grupo de profesionais divulgou o 10 de maio unha "carta aberta para debate no sector do cinema" na que, para alén de exixir ferramentas "próprias, justas e legais" para que as vítimas de asedio e agresión encontren espazos seguros para as denuncias, pon o foco sobre diversos aspectos que merecen reflexión. Un, o carácter colectivo que ten case sempre un filme, froito do esforzo de moitas persoas, o que permite preguntarse até que punto é xusto castigar todo o grupo polas accións delitivas, se as houber, dun individuo concreto. Dous, que afrontar a violencia é tarefa de toda a sociedade, por suposto, mais precisa dun rigor nas ferramentas e as decisións que adoitan posuír só certas institucións (as forzas de seguridade, a xustiza e as asociacións que traballan na materia, por exemplo), mais non outras, como é o caso dun festival de cinema. "Não faz parte da sua missão, das suas competências, da formação dos seus trabalhadores e dirigentes. Enquanto sociedade, não lhes demos tal poder e tal responsabilidade, nem por eles foi solicitada", recordan. Un festival de cinema, como parte da sociedade que é, pode e debe facer achegas na loita común contra a violencia de xénero e as violencias contra os colectivos minorizados, mais non é o seu labor ditar sentencias.

Martin Pawley. Artigo publicado orixinalmente no Nós Diario o 17 de maio de 2025, sábado. 

Entrevista con Miguel Valverde (Indielisboa)

Em 2004, o cinema independente vivia uma revolução: a passagem do analógico para o digital, novas vozes e uma produção menos dependente da indústria. Foi neste contexto que nasceu o IndieLisboa, um festival criado por um grupo de jovens que queria trazer a Lisboa um evento à altura de outras capitais europeias — mas com um foco claro no cinema de autor. Miguel Valverde, um dos seus fundadores, relembra os primeiros anos, marcados pela exibição de filmes que não chegavam às salas comerciais portuguesas. Duas décadas depois, o festival cresceu (de 500 para 5000 submissões anuais), adaptou-se às mudanças do setor e tornou-se um ponto de encontro para novas gerações de cineastas, enquanto revisita clássicos esquecidos em retrospectivas como as de Binka Jeliaskova ou Sarah Maldoror.

Nesta conversa, Miguel Valverde — hoje presidente da associação que gere o IndieLisboa — fala sobre a evolução do festival, o seu papel na promoção do cinema português (de João Canijo a Leonor Teles) e os desafios da diversidade real. Uma reflexão sobre como manter vivo o espírito independente num mundo em constante mudança.

 

Cando naceu o Indielisboa en 2004 o cinema estaba nun momento de transformación: xa se comezaba a intuír a substitución do cinema analóxico ao dixital, hai unha maior independencia creativa, unha produción menos vinculada á industria etc. O Indie estaba en liña con outros certames que había no mundo que tentaban detectar esas mudanzas, coma o BAFICI, o FIC Valdivia, Torino… que estaban creando un novo mapa do mundo. Poderías falar dese período, de como naceu o Indie e cales eran as intencións?

Antes de mais, obrigado por esta entrevista. Aqui em Lisboa havia a ideia de que os festivais de cinema tinham de ter uma ligação à cidade e, havendo festivais em Berlim, Londres, Copenhaga, nas principais capitais dos seus próprios países, era estranho que em Lisboa não existisse um festival. Acabámos por ser um grupo de pessoas, sobretudo jovens, que não tinham aquela ideia estigmatizada de que, para fazer um festival de cinema em Lisboa, era preciso muito dinheiro — e aventurámo-nos. Aproveitámos a nossa experiência anterior na gestão de um cinema independente para pensar: “Porque não fazer agora um festival em Lisboa?”, mas, ao mesmo tempo, não queríamos que fosse um festival de passadeira vermelha, porque o que pretendíamos era continuar o nosso trabalho de exibição de cinema de autor. Naquela altura, havia muitos títulos e muitos autores que nós gostávamos muito, que não eram distribuídos comercialmente em Portugal, e, portanto, o festival teria aqui um papel fundamental para criar diversidade no panorama cinematográfico.

O que é certo é que o panorama mudou muito. Não sei se fruto também de uma nova geração, como a nossa, que começou a estar muito mais atenta a estas questões, ou se foi o próprio mercado que mudou e a democratização dos meios, que não só permitiu a democratização da própria feitura dos filmes, como também a democratização da distribuição e da exibição. Hoje em dia, comprar um filme para distribuir em Portugal é muito mais barato do que era há 20 anos. Antigamente, não havia distribuidores que pudessem comprar filmes por 3 ou 4 mil euros no mercado internacional, e hoje há. Isso faz com que, embora não sejam negócios da China, haja um conjunto de distribuidores que desempenham um papel relevante no sentido de trazer autores que, antigamente, não encontravam espaço nas salas de cinema. E agora acho que estamos a chegar a um paradigma quase oposto ao que existia em 2004: os distribuidores portugueses vão a mercados como Cannes e Berlim e compram tudo, havendo uma grande concorrência, inclusive entre eles. Por outro lado, os festivais, na realidade, “roubam” espectadores: se o filme passa num festival como o IndieLisboa, o DocLisboa ou o LEFFEST, sabem que há 500 espectadores a menos que irão ver o filme na estreia comercial. Isso criou também uma certa concorrência entre festivais e distribuidores pelos mesmos filmes. E isto indica que o festival teve de mudar para se adaptar a estas novas condições.

Por outro lado, o festival foi-se adaptando também aos novos tempos. Se a nossa primeira edição teve, maioritariamente, projeções em película, embora já tivéssemos objetos em vídeo, esse meio hoje já não conta tanto, porque a maior parte dos filmes são exibidos em DCP. Recebemos muitos mais filmes e as geografias são muito mais diversificadas: onde nos primeiros anos recebíamos cerca de 500 a 700 filmes, hoje em dia recebemos 5 mil. O próprio festival teve de se reorganizar. Temos, neste momento, 24 programadores, no total de todas as secções, e temos inclusivamente coordenadores por secção para ajudar a sistematizar onde é que os filmes podem encaixar melhor. Também tivemos de travar um pouco o crescimento do festival, porque sentíamos que, a certa altura, era demasiado. Exibimos agora cerca de 270 filmes, entre curtas e longas-metragens, mas houve anos em que apresentámos mais de 300 filmes. Isto, para a equipa — que tem de gerir um conjunto de convidados, toda a informação para o catálogo, a vinda das cópias… — representa muito trabalho (...)

Martin Pawley. Pode lerse a entrevista completa no sitio web da revista Quiasmo. Artes, letras e ciência e en versión en español no sitio web de Roger Koza "Con los ojos abiertos".

Pensar, sentir, gozar

Sabura (Falcão Nhaga, 2025)

Aos poucos anos de nacer, aló en 2004, o Indielisboa Festival Internacional de Cinema xa se convertera nunha referencia para todas as persoas que queríamos saber o que estaba acontecendo na creación contemporánea. O festival lisboeta aliñábase con outros moitos –BAFICI e FIC Valdivia na América do Sur, FID Marseille en Europa, Jeonju en Asia– que naquela altura facían o esforzo de cartografar un mapa novo, o desenvolvemento e a consolidación dun xeito de facer filmes con espírito independente, fóra dos circuítos comerciais domesticados pola grande industria. Era ademais un tempo de transición, a mudanza da produción e exhibición tradicional en formato analóxico cara ao vídeo dixital, que permitía a realización de películas con orzamentos mesmo moi baixos e en consecuencia alentaba unha valiosa ampliación do acceso ao cinema. O equipo que inventou o "Indie" aplaudiu dende o inicio a xeración de cineastas que sacudía Arxentina, de Lucrecia Martel a Lisandro Alonso, ou as novas voces asiáticas, con ciclos dedicados a Jia Zhang-ke ou Nobuhiro Suwa, igual que logo prestaron atención ao novo cinema galego, primeiro Oliver Laxe (e antes del, Peque Varela) e despois Lois Patiño, que viu todas as súas longametraxes programadas en Lisboa. E por suposto acompañou e coidou a produción nacional, nun período singularmente vizoso para a cinematografía portuguesa.

Mais todo bo festival –e o Indielisboa éo– non pode vivir de rendas, esmagado pola morriña; debe estar en perpetua revisión, reflexionando sobre o pasado e o presente para dar conta do mundo de hoxe. Debe insistir, tamén, no valor cultural e social da experiencia colectiva da sala de cinema fronte ao capitalismo homoxeneizador das plataformas. A edición número 22 do Indielisboa, que decorre do 1 ao 11 de maio, celebra o cinema como fonte de pracer e coñecemento a través de máis de douscentos títulos, entre eles dous galegos, Deuses de Pedra de Iván Castiñeiras, incluído na Competição Nacional, e Ariel do xa citado Lois Patiño, sobre os que escribín neste xornal canda a súa estrea en Rotterdam. Da colleita portuguesa, para alén dos títulos presentados en diversos festivais internacionais (Primeira Pessoa do Plural do sempre admirábel Sandro Aguilar, Balane 3 de Ico Costa ou Hanami de Denise Fernandes), cómpre citar as catro longametraxes en estrea mundial, A Vida Luminosa de João Rosas, As Flores de Madalena Fragoso, Somos Dois Abismos de Kopal Joshy e Santa Iria de Luís Miguel Correia. Entre as curtas merece especial atención Sabura do afrodescendente Falcão Nhaga, que confirma e alarga os valores máis ca evidentes da súa ópera prima, a maxistral Mistida.

O Indie 2025 dedica un dos seus focos ao artista británico Charlie Shackleton, que se deu a coñecer con Beyond Clueless, un apaixonante ensaio sobre a adolescencia construído con imaxes de teen movies estadounidenses feitas á volta do cambio de século. Repetiu o procedemento en 2015 con Fear Itself para falar dos medos reais e a súa representación nas pantallas combinando un intelixente guión e a montaxe de escenas de películas de terror. Nun rexistro ben diferente, a curta documental Fish Story explora case en ton de comedia os límites da memoria a partir dunha anécdota curiosa, a xuntanza nunha illa de Gales de persoas cuxos apelidos coinciden con nomes de peixes. Outro tipo de memoria, a histórica, é o asunto de Lasting Marks, onde o autor lle dá voz a Roland Jaggard, unha das vítimas da operación Spanner, a detención policial e condena de 16 homes por filmaren prácticas sexuais consentidas no marco reaccionario e homófobo do goberno de Margaret Tatcher. A súa obra esténdese nunha dirección máis conceptual e performativa co proxecto Paint Drying, que en Lisboa se presenta como instalación, unha acción artística de protesta contra o sistema británico de clasificación de filmes na que Shackleton gravou durante dez horas como secaba a pintura nunha parede co obxectivo de que o comité avaliador se vira obrigado a asistir á proxección completa.

Valiosísima é a retrospectiva dedicada á primeira directora búlgara, Binka Jeliaskova (1923-2011), cineasta virtuosa e perfeccionista cuxa obra foi con lamentábel frecuencia prohibida e condenada á invisibilidade. Deixounos obras mestras coma Eramos novos, un relato de amizade e amor na resistencia contra o nazismo, ou os moi emocionantes documentais Arrolo e Cara e cruz, críticas demoledoras contra as inxustizas nos cárceres de mulleres e a desgraza das crianzas que medran entre reixas.

Martin Pawley. Artigo publicado orixinalmente no Nós Diario o 12 de abril de 2025, sábado. 

Cine portugués en el Indielisboa

La participación portuguesa en los primeros grandes festivales del año (Rotterdam, Berlín) convierte al Indielisboa en destino obvio para la presentación nacional de esas películas, lo cual genera inevitables desequilibrios. Así, en la competencia de largometrajes la balanza se decantó con claridad hacia el díptico Mal viver / Viver mal de João Canijo, también desigual, mucho más notable Mal viver, premio del jurado en la Berlinale, focalizada en la familia de mujeres que gestiona un hotel, que Viver mal, tres relatos sobre los huéspedes que allí se alojan. Su ejemplar puesta en escena y riqueza formal, con constantes ecos visuales y sonoros entre unas historias y otras, se apoya en la brillantísima fotografía de Leonor Teles y las actuaciones de un grupo muy solvente de actrices, en particular Anabela Moreira, genuino centro de la acción. Su colección de personajes heridos y con innata capacidad para herir puede resultar, con todo, profundamente antipática (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no número 178, de xuño de 2023, da revista Caimán Cuadernos de Cine. Pode lerse o artigo en versión ampliada no sitio web da revista. 

Estranxeiro na súa patria. Unha conversa con Nadav Lapid.

(c) Guy Ferrandis / SBS Productions. Fonte: SBS Productions.

Coa súa primeira longametraxe, Policía en Israel (Ha-shoter, 2011), obtivo o premio especial do xurado no Festival de Locarno. Coa segunda, A profesora de parvulario (Haganenet, 2014), cun neno poeta de ficción que se inspira na súa propia infancia, converteuse nunha das sensacións de Cannes despois da súa estrea na paralela Semana da Crítica. A terceira, Sinónimos (Synonymes, 2019), púxoo na primeira división do cinema mundial, na competencia do Festival de Berlín, de onde saíu co máximo premio como recompensa, o Oso de Ouro. En Israel foi aplaudido como un triunfo épico, un deses que merecen interromper a programación das televisións para dar conta da noticia. Mais a retranca implícita do filme non casa nada ben cun irreflexivo orgullo nacional.

En Sinónimos Nadav Lapid volve a valerse da súa propia experiencia persoal como punto de partida. Logo de facer o servizo militar obrigatorio, comezou estudos de filosofía na universidade en Tel Aviv ao tempo que traballaba como xornalista deportivo no semanario israelí Ha’ir, ás ordes de Ari Folman, logo celebrado director (Valse con Bashir, O congreso). Os seus intereses estaban nesa altura enfocados cara á literatura; escribiu novelas, unha das cales mesmo foi traducida ao francés e editada co título Danse encore. Mais todo mudou no ano 2000, cando Nadav decidiu marchar de Israel. Escolleu París como destino, case ao chou, e a través dun amigo empezou a interesarse polo cinema como espectador. Descobre a obra de Abbas Kiarostami, Tsai Ming-Liang, Jean-Luc Godard. Cando finalmente regresa a Israel, matricúlase na escola de cinematografía Sam Spiegel de Xerusalén; o seu proxecto de fin de estudos, A namorada de Emile (Ha-Chavera Shell Emile, 2006), foi seleccionado pola Cinefondation de Cannes. O camiño do cinema xa non tiña entón volta atrás.

O protagonista de Sinónimos, Yoav, experimenta unha vivencia semellante, só que máis extrema. Chega a París coa mesma vontade de ruptura total coas súas orixes, a todos os niveis, nacional, familiar e lingüístico; na sinopse da Berlinale dicíase explicitamente que para o personaxe “ser israelí é como un tumor que debe ser extirpado con cirurxía”. O filme abre con el camiñando polas rúas da cidade; entra nun edificio e logo nun apartamento (baleiro), quita a roupa, dúchase e ao saír do baño constata que lle roubaron a mochila. Non lle queda nada, está totalmente espido: a desexada ruptura convértese, por necesidade, nun xenuíno “empezar de cero”.

Yoav atopará ao cabo dunhas horas a solidariedade dunha parella francesa, coa que se enreda nunha relación que combina amizade, admiración e sexo. E ao longo da metraxe irá constatando as contradicións inherentes á súa renuncia: querendo escapar dunha sociedade que confunde o nacionalismo coa crueldade bate con outra non precisamente libre de chauvinismos. Unha vez máis, hai que aceptar a complexidade das cousas. Os problemas non se resolven ignorándoos e para ser cidadán do mundo hai que empezar por selo dalgún sitio. Cun protagonista portentoso, o debutante Tom Mercier, Sinónimos é unha extraordinaria e ademais moi saudábel comedia arredor dos excesos patrióticos, a inxenuidade política e os sinais de identidade. Unha comedia afiada e reveladora, mais tamén comprensiva coa humanidade e os seus desacertos.

A valiosa e coidada programación do Indielisboa, festival internacional de cinema sempre atento aos artistas emerxentes de todo o planeta, tivo desta volta na preestrea do filme e na presenza do seu director, Nadav Lapid, un dos pratos fortes. Conversamos con Nadav despois da proxección de encerramento, na que foi unha xenuína “entrevista ambulante” entre Campo Pequeno e Graça (e cun excepcional director de fotografía, Rui Poças, como inesperado condutor).

Antes de nada, debo dicirche que adorei o filme, gostei moito. Penso que a súa primeira secuencia marca ben o ton, sobre todo pola presenza física do actor, Tom Mercier. É impresionante. Por momentos até me fixo pensar en Jacques Tati ou Pierre Étaix, nese sentido do humor físico. Sempre está facendo algo co seu corpo.
Isto que vou dicir sei que pode parecer un pouco vulgar, mais como é certo, vouno dicir igual. Recordo que houbo un momento en que me dei conta de que non sabía que pinta tiña Tom espido, e a fin de contas iso era algo importante para o filme. Eu e o director de fotografía estabamos ansiosos o primeiro día de rodaxe e a primeira vez que o vimos dixemos “vale, está ben”. Sinto que a súa presenza física, o seu corpo, cambia por completo o espazo no que el está. Sitúalo no medio dun apartamento baleiro en París e de súpeto ese espazo cambia e el está nunha sorte de conflito co espazo. Iso é interesante, porque con tal presenza física, mesmo cando el fala en francés non parece ser o mesmo idioma, o mesmo francés. Si, claro, está dicindo unhas palabras, mais esas palabras saen dunha boca e esa boca forma parte dun corpo, e o corpo está dicindo outras cousas. Foi xenial, porque ti podías dirixilo para que falase dunha certa maneira, mais sabías que o resultado ía ser outro, debido a esa fisicidade súa.

Non é só como se move e como xesticula, senón tamén o rostro. Escoiteiche dicir que Tom foi bailarín, e pensei niso durante o filme, porque o xeito no que se move é totalmente asombroso, hai un dominio total na maneira en que emprega o seu corpo, mais tamén a súa voz.
Recordo por exemplo a súa primeira proba. É un tipo estraño; moi bo, mais velo chegar e está moi serio, súper concentrado no que está facendo. Moitos actores polo usual intentan parecer simpáticos, mais iso a el non lle preocupa, está absolutamente concentrado. E entón vai o director da proba de selección e dille “veña, catívanos, sedúcenos”. Estabamos nunha especie de vello estudio, había unha cortina, Tom meteuse detrás dela e atopou, non sei nin como, unha figura que parecía de debuxos animados mais cun buraco na cara, e cando saíu comezou a entretela, a tocala... No filme, el é o estranxeiro e é como se tivese que estar todo o tempo divertindo os locais, e por iso non pode estar moito tempo no mesmo nivel, no mesmo ton. Pásalle un pouco como ao director cos espectadores, sempre está o perigo de que se distraian e miren o teléfono, así que todo o tempo tes que intentar sorprendelos. Con el pasa algo así. Hai nel unha vibración especial, tamén na súa voz. Tom di unha frase e canta as palabras, non se limita simplemente a dicilas.

Paréceme que Yoav ten moito que ver con Nira, a protagonista d’A profesora do parvulario. Os dous personaxes son moi diferentes por moitas razóns, claro, mais os dous son ao mesmo tempo seres fascinantes e inquietantes, podes amalos e odialos en todo momento por igual. Yoav como Nira é moi “sexy” en pantalla. E en certo sentido os dous son estranxeiros, Nira é “estranxeira na súa patria”, Yoav tamén no seu país e logo en Francia.
Si, si, e os dous están tamén nunha sorte de guerra contra si mesmos. Dunha banda, eles ven mellor que os demais, porque o que para os outros é a realidade, o normal, eles o identifican como un desastre. Mais doutra banda os dous están cegos, porque non ven que eles tamén forman parte diso contra o que loitan. Por iso están condenados a perder, en certo sentido.

Todos os teus filmes falan da identidade, en diferentes sentidos. A identidade nacional, por suposto, mais non só. Tamén a identidade de xénero, a visión da masculinidade e da feminidade, está moi presente. No caso de Yoav e o amigo francés, Émile (o actor Quentin Dolmaire), hai sempre certa “tensión sexual” entre os dous, sempre que os ves xuntos no mesmo plano tes a sensación de que acabarán...
Bicándose, si, bicándose. Alguén me dixo que quizais Yoav debería contarlle as historias á rapaza (Caroline, a actriz Louise Chevillotte) e deitarse co mozo e non ao revés. Pode ser! Dalgún xeito todos os filmes xogan coas definicións e as fronteiras. En Sinónimos está ese momento na embaixada no que Yoav berra que “non hai fronteiras”, case como se fose John Lennon en “Imagine”. E están esas persoas de seguridade, o modo en que se abrazan... hai algo homosexual niso. Mais é unha tenra homosexualidade, tan tenra que non serían capaces de bicarse.

Cando escoitan música xuntos, esa é unha verdadeira escena de sexo sen sexo.
Si, é totalmente unha escena de amor. O amor é como ter un segredo compartido coa outra persoa. É o que pasa nesa escena: eles escoitan a mesma música, mais non os demais, incluíndonos a nós. Mirámolos mais non podemos oír o que escoitan porque levan postos auriculares, e só cando se interrompe esta intimidade é que eles expresan o seu amor, coa música.

O humor é moi importante neste filme, e xa no anterior, a mediometraxe Do diario dun fotógrafo de casamentos. Mais todo ese humor está no guión ou vén máis da rodaxe, do traballo cos actores? Porque é un humor a miúdo moi físico. Intentaches facer unha comedia, unha traxedia ou as dúas cousas?
No Festival de Berlín cando lin as críticas atopei polo menos dez definicións distintas do filme completamente diferentes: “comedia existencial”, “traxedia política”, “drama político”, “comedia da identidade”...

Un amigo meu, Jaime Pena, di que Pedro Almodóvar escribe comedias e filma melodramas.
É unha boa definición. Nos meus filmes hai un tipo de humor baseado na idea de que ti pensas que algo é divertido, eu tamén penso que é divertido, mais o filme non pensa que iso sexa divertido. A clave está nesa distancia. Por exemplo, a escena na que os dous tipos están pelexándose na mesa. Cando facíamos a mestura estabamos rindo todo o tempo, mais despois de todo quizais non teña ningunha graza. É como cando alguén di algo e ti escachas de risa, pensando que é un chiste estupendo, e miras para el e reparas en que está completamente serio. Hai algo dese humor na película. E tamén está o que dis do humor físico, mais realmente Tom Mercier é como ver unha estatua grega en movemento, non podes non prestar atención.

Nesa escena da pelexa, todo o humor vén del, do seu rostro.
Si, si. Cando salva a lámpada, iso é divertido, si.

Émile, o mozo francés ten algo en común con Nira, que é que quere ser escritor mais non é realmente capaz. As historias están aí fóra, mais el non é capaz de facelas súas.
É a traxedia da xente que quere demasiado, quizais. El quere tanto que as historias lle escapan. É unha relación de atracción e rexeitamento: el está atraído polas palabras, mais as palabras non lle corresponden. Si, é así.

A parella francesa é case unha parodia dunha parella francesa de película. Mais está no punto xusto, non chega a ser grotesco.
Si, por exemplo na relación con Yoav. Dunha banda podes dicir que eles o usan e que el tamén os usa a eles. Eles danlle cartos, comida e roupa, e el dálles historias e sexo. Mais por outra parte hai tamén unha verdadeira fascinación mutua, son todos da mesma xeración, da mesma idade, e de súpeto descobren que aman a mesma música e están fascinados polas mesmas cousas. Son moi diferentes, mais teñen moito en común. Hai algo de cinismo, mais tamén de inocencia. É unha parodia, mais tamén é drama.

Comparado cos teus filmes anteriores o aspecto estético é distinto, máis nervioso, vibrante, violento en certo sentido.
Sinto que o filme mo pediu. Sentino con moita forza tamén na mestura de son, que é moi particular, nada clásica, mais cando vexo o filme teño a sensación de que era o único xeito de facelo. E foi igual na rodaxe. Hai escenas que son moi vibrantes e outras moi estáticas, moi planificadas. Os personaxes están loitando co que senten, co sentimento do outro. E ás veces a cámara toma parte activa dentro da escena e outras goza observando desde a distancia.

Escribiches o guión co teu pai, Haim Lapid.
Foi unha experiencia boa porque eu estaba tan perto dos feitos narrados que el achegou a capacidade de miralo desde fóra, de velo todo como un proceso artístico e non como unha autoficción.

Escribirás con el o próximo filme?
Para o próximo filme escribín o guión eu só, mais el exerceu como unha especie de consultor.

Martin Pawley. Entrevista publicada no número 348 do semanario Sermos Galiza, que apareceu nas tendas o 30 de maio de 2019. Outras anotacións sobre Nadav Lapid en Acto de Primavera: Unha conversa con Nadav Lapid (febreiro de 2019), Aceptar a complexidade. O cinema de Nadav Lapid (xullo de 2018), Imágenes de amor: Entrevista a Nadav Lapid (abril de 2015), A 10000 km do BAFICI: Lama? (marzo de 2015)

Indielisboa 2013: Talento contra la precariedad

La reciente convocatoria de nuevos concursos de ayudas públicas abre vías de esperanza a la producción cinematográfica portuguesa después de dos años de parón forzado por la suspensión del apoyo institucional. Pasará aún bastante tiempo hasta que se recupere cierta normalidad, así que durante un largo período deberemos seguir confiando en la probada capacidad de sus mejores cineastas para crear productos sólidos con recursos mínimos. Es el caso de Gonçalo Tocha, que recibió de Guimarães-Capital Europa de la Cultura la propuesta de realizar un cortometraje y acabó haciendo un largo de 60 minutos, por cierto magistral. Torres & Cometas, presentada en el Indielisboa como sesión especial, es un paseo ligero, bienhumorado y lúdico por la ciudad que presume de que “aquí nació Portugal”. El ejercicio es a la vez irónico y respetuoso, una lección de Historia(s) de Guimarães a pie de calle comentada en off por el director y su colaborador habitual Dídio Pestana, algo que es ya una deliciosa marca de la casa, y con una impagable aparición musical de la banda Minhotos Marotos.

Al margen de Gonçalo, entre la producción nacional las mayores expectativas estaban depositadas en João Vladimiro, autor de Pé na Terra y Jardim. No defraudó con Lacrau, poema fílmico que rechaza la vida moderna, urbana y artificial para abrazar una vuelta a los ritmos de la naturaleza y el calor de las relaciones humanas tradicionales. Es tan difícil hablar de esta obra personal y hermética como fácil gozar con sus hermosas imágenes y su cuidada banda sonora, que harán de ella, ya lo avisamos, una de las referencias festivaleras de la temporada.

Era inevitable su presencia en un palmarés coronado por otra decisión obvia e incuestionable: el triunfo en la competición internacional de Leviathan, la literalmente inmersiva obra maestra de Lucien Castaing-Taylor y Véréna Paravel que retrata el durísimo trabajo en un barco de pesca. Igual de justa fue la victoria, en la categoría de cortos, de Da Vinci de Yuri Ancarani, cuya fortaleza reside en sus espectaculares imágenes del interior del cuerpo humano y las que muestran la plasticidad de movimientos del robot quirúrgico que le da título.

Martin Pawley. Texto publicado no número de xuño de 2013 (17/68) de Caimán-Cuadernos de Cine.

Indielisboa 2012

A crónica do Indielisboa que esta revista publicou en xuño de 2010 era inesperadamente entusiasta. Aquela edición viña marcada polo crecemento do apoio institucional ao festival e marcou un record de entradas vendidas -44 mil- mentres polo horizonte xa se albiscaban os efectos dos problemas económicos que colocarían o país en mans do FMI, o Banco Central e a Unión Europea. Poucos días antes de que o 16 de maio de 2011 se fixera oficial a intervención e o conseguinte sometimento do país ao mandato da Troika remataba a oitava edición do Indie, esta si xa severamente afectada pola crise: o orzamento adelgazou en medio millón de euros (máis ou menos unha terceira parte) e iso reflectiuse nos contidos e finalmente tamén na asistencia de espectadores, que caía un 25% para se situar nos 33517. O contexto xeral non mudou para mellor en 2012, así que manter ou mellorar os resultados xa era de seu un éxito, e así aconteceu. Segundo o balance final emitido pola organización, nos once días que durou o festival -do 26 de abril ao 6 de maio- contabilizáronse 34797 espectadores, e o que é máis importante, medrou a media por sesión para alcanzar ratios de ocupación próximos ao 50%. 19 das 222 proxeccións colgaron o cartel de “non hai billetes”, e tamén foi moi elevada a participación nas actividades paralelas: os obradoiros do IndieJunior, as palestras e mesas redondas das LisbonTalks e a actividade nocturna, que se trasladou a unha zona emblemática da cidade, o Cais do Sodré, e ficou concentrada nunha mesma rúa -a Rúa Nova do Carvalho, rebautizada para a ocasión coma “Rua Dr. Indielisboa”- coa colaboración de diferentes locais (Musicbox, Povo, Bar da Velha Senhora, Pensão Amor, Casa Conveniente e Viking).

A innegábel sensación de alivio compensa en parte a frustración dalgunhas dolorosas medidas, entre elas a de desbotar unha sección emblemática do certame, o “Herói independente”, a homenaxe que o Indie tributaba a cineastas que admira en forma de retrospectiva, e que no pasado centrou a atención en autores tan estimulantes coma Werner Herzog, Júlio Bressane, Nobuhiro Suwa, Jia Zhangke, Shinji Aoyama ou Johnnie To, ou cinematografías con espírito renovado, caso da Arxentina, Rumanía ou Alemaña. A falta de Herói houbo que conformarse cun pertinente repaso ao cinema suízo contemporáneo nun foco que baixo o título Um bando à parte presentou, entre outras, as obras dos novísimos Lionel Baier (Un autre homme, Toulouse) e Ursula Meier (L'enfant d'en haut, premiada na Berlinale). O outro foco con nome propio celebraba o cincuentenario da Viennale, a mostra que agora dirixe con bravura Hans Hurch (a entrevista que Kieron Corless lle fixo hai uns meses para Sight and Sound é un documento imprescindíbel para entender o que debe ser hoxe un festival). Cinco filmes, un por cada década, ofreceron unha visión pouco convencional do que representou e representa cada outono a cita austríaca: dos xa clásicos As margaridas de Vera Chytilová e Atención a esta prostituta tan querida de Fassbinder, fitos dos novos cinemas do leste e da Alemaña respectivamente, ao transgresor e non sempre suficientemente valorado Derek Jarman (The last of England), o documentalista e profesor en CalArts Thom Andersen (coa sensacional Los Angeles plays itself) e o cambodiano Rithy Panh, unha das maiores conciencias artísticas do cinema do presente (La terre des âmes errantes).

A sección oficial do Indie é sempre un bo termómetro para medir tendencias e descubrir autores a daren os seus primeiros pasos. É o caso do cinema chileno, que comezou o ano acumulando premios en Sundance (mellor guión para Joven y alocada de Marialy Rivas, Gran Premio do Xurado para Violeta se fue a los cielos de Andrés Wood) e Rotterdam, cun dos “Tigres” para De jueves a domingo de Dominga Sotomayor, que acabou sendo o triunfador tamén en Lisboa. No filme, un matrimonio que atravesa un momento delicado na súa relación vai cos dous fillos ao campo durante unha fin semana, nunha viaxe que nos irá desvelando sutilmente o estado das cousas. A referencia é sempre Lucía, a filla maior: o que ela entende e o que intúe, o que sospeita e o que imaxina, o dilatado tempo do traslado (e o inevitábel aburrimento infantil) e as ganas de leria. A abrumadora grandeza da paisaxe serve de fermoso pano de fondo, mais o espazo fílmico concéntrase no interior dun coche nesta road movie na que a verdadeira viaxe vai por dentro, cun rigorosísimo traballo de composición que aproveita maxistralmente xanelas, portas e espellos.

Unha inesperada pegada chilena asomaba tamén nun dos pratos fortes da sección Observatorio: Pablo Larraín (Tony Manero, Post-mortem) é o produtor do novo de Abel Ferrara, 4:44 Last Day on Earth. As 4:44 do título é a hora na que vai acabar o mundo por causa dalgún irremediábel colapso medioambiental, e así se confirma que a apocalipse parece ser unha das grandes tendencias contemporáneas (por algo será). Sumido nunha inesperada serenidade, Ferrara imaxina a extinción da vida de maneira moi relaxada, nunha pacífica aceptación do inevitábel segundo a cal o mellor que un pode facer é compartir as horas que quedan coa persoa amada, caso de Willem Dafoe e Shanyn Leigh no filme, e matar o tempo entregados ás actividades favoritas (entre elas, pintar) e as despedidas. Noutra cruel conta atrás atópanse os reclusos no corredor da morte, coma os que interroga Werner Herzog na excepcional Into the abyss, o achegamento máis sincero e elocuente á pena capital visto en anos. Non se cuestiona a inocencia ou culpabilidade de Michael Perry (executado oito días despois de que gravaran con el unha última conversa) e Jason Burkett (condenado a cadena perpetua), acusados do asasinato dunha enfermeira e con sospeitas sobre outros dous crimes máis; o obxectivo de Herzog é reconstruír sen efectismos dramáticos o relato dos acontecementos e as súas consecuencias para as persoas envolvidas neles, apoiado na súa insuperábel capacidade para a entrevista. Foi o mellor dunha sección que aínda reservaba outras alfaias, como a orixinal recreación que do clásico Wuthering Heights de Emily Brontë fai Andrea Arnold, a anos luz de calquera tentación de acartonamento, ou o estudo sobre os animais coma obxecto das imaxes que é Bestiaire de Denis Côté.

Valérie Massadian, compañeira de Pedro Costa, debuta na longametraxe con Nana, mellor ópera prima no Festival de Locarno. Encantadora e cruel, a película é unha sorte de conto infantil perverso, cunha nena de catro anos sobrevivindo en soidade nun espazo rural idílico e inquietante a partes iguais. Moito menos interesante resulta L'âge atomique de Heléna Klotz, filla de Nicolas Klotz e Elisabeth Perceval, sobre unha (fracasada) noite de farra de dous mozos parisinos que discorre entre discusións e decepcións até que deciden saír da cidade e perderse un pouco polo bosque. Por máis poesía (?) que solten polas bocas o referente que se nos vén á cabeza non é o traballo dos pais de Heléna, senón outro ben máis prosaico (e por certo, de moita máis calidade): o Superbad de Gregg Mottola, do que esta viría ser, en palabras de Jaime Pena, unha versión “chichi” (e este é o momento de recomendarlles, máis unha vez, a entrevista a Hans Hurch en Sight and Sound). Postos a deambular, prefiro a Hani Furstenberg e Gael García Bernal en The loneliest planet de Julia Loktev, malia non funcionar de todo no seu retrato dunha parella de viaxe mochileiro polas montañas de Xeorxia cuxos vínculos mudan abruptamente por un xesto de covardía, tan breve coma imposíbel de rectificar, do home.

Na mesma sección que os títulos anteriores, Cinema emergente, presentouse o groso da participación portuguesa no Indie, este ano máis feble do habitual. Nin da algo insulsa corrección d'A casa de Júlio Alves, o rexistro da construción dunha vivenda centrado nas persoas que traballan na obra, e moito menos do pretensioso diario inzado de citas From New York with Love de André Valentim Almeida, quedará rastro na nosa memoria de aquí a uns meses. Tampouco de Por aquí tudo bem, na que Pocas Pascoal conta unha experiencia que ben puido ser a súa: a de dúas adolescentes angolanas que chegan a Lisboa nos 80 e deben aprender a sobrevivir nunha cidade que non lles regala nada. Son boas as intencións, mais moi fracos os resultados. Algo mellores -non o suficiente- son os de Em segunda mão de Catarina Ruívo, que xoga co intercambio de identidades e ten coma protagonista a Pedro Hestnes, actor de culto (O sangue de Pedro Costa, Xavier de Manuel Mozos) que falecería pouco despois da rodaxe e que xa amosaba unha evidente fraxilidade física. Con xustiza o premio de longametraxe no concurso nacional levouno Jesus por um dia de Helena Inverno e Verónica Castro, que se axusta ao canon do mellor cinema antropolóxico para documentar de xeito honesto e vigoroso a participación de reclusos do penal de Bragança nunha representación tradicional de Semana Santa en Tras-os-Montes. Bastaron 26 minutos, en calquera caso, para dar por xustificada a visita a Lisboa: esa é a duración d'O que arde cura, o primeiro traballo en solitario de João Rui Guerra da Mata. Nunha curiosa relectura d'A voz humana de Jean Cocteau, un home fala por teléfono coa súa parella -da que non saberemos se é home ou muller- na mesma mañá do 25 de agosto de 1988 en que ardeu o Chiado. A voz e o corpo de João Pedro Rodrigues enchen unha curta que vai do íntimo (o final dunha relación) ao colectivo (a memoria dun fito recente na historia do país) para converterse nunha fermosísima chamada á necesidade de comezar de novo, guiada polas imaxes fabricadas por un mago da fotografía, Rui Poças.

Martin Pawley. Artigo publicado no número de xuño de 2012 da revista Tempos Novos.

Indielisboa 2012: ¿Empezar de nuevo?

Bien está lo que bien acaba: la novena edición del Indielisboa se cerró con un leve aumento del número de espectadores, y en los tiempos que corren no estamos como para restarle importancia a las alegrías. El equipo organizador -la asociación Zero em comportamento- sigue multiplicando panes y peces para armar un festival mayúsculo, con olfato para descubrir autores y detectar tendencias, por ejemplo el estimulante momento del cine chileno, que se alzó con el Gran Premio de largometraje para De jueves a domingo, habilidosa ópera prima de Dominga Sotomayor ya galardonada en Rotterdam.

Más inquietante se revela el futuro inmediato del cine portugués, objeto de culto cinéfilo estos últimos años. El aparente esplendor que uno podría deducir ante la presencia en salas comerciales de Lisboa de las muy notables Tabu, É na Terra não é na Lua, Linha vermelha o A vingança de uma mulher choca contra la cruel realidad que revelaba la programación del Indie: la parálisis casi total de la industria, que lleva meses en espera de que se apruebe la nueva ley del cine (retrasada de forma irresponsable, pese a contar con el apoyo general de los profesionales) y se convoquen nuevas ayudas. Así se explica la debilidad de la oferta de largos portugueses, entre los cuales sí merece ser destacado Jesus por um dia, de Verónica Castro y Helena Inverno, retrato humilde, honesto y gozoso de la participación de un grupo de reclusos en una representación de Semana Santa en Trás-os-Montes. Una obra pequeña pero sólida que crece en la memoria y se llevó muy merecidamente el premio de la competición nacional.

Mucha más calidad hubo entre los cortos, empezando por los de João Salaviza, Cerro negro y Rafa, que como antes en Arena ejercita su talento visual y su capacidad para manejar con elegancia temas y personajes típicos de eso que llaman “cine social”; o Mupepy Munatim de Pedro Peralta, con cierto toque Pedro Costa. En O que arde cura, indiscutible joya de la sección, un hombre habla por teléfono con su pareja la mañana del incendio del Chiado; la relación se extingue igual que los edificios del histórico barrio. Es necesario romper y empezar de nuevo, viene a decirnos ya desde el título el director, João Rui Guerra da Mata, que otorga todo el protagonismo a João Pedro Rodrigues: su cuerpo y su voz llenan un film esteticista, que convierte el estudio de rodaje en una bellísima videoinstalación.

Martin Pawley. Artigo publicado no número de xuño de 2012 da revista Caimán Cuadernos de Cine.

Indielisboa 2011: Resistir en tiempos difíciles

É na Terra não é na Lua

2010 fue insólitamente bueno para el Indielisboa. Creció en apoyos institucionales y asistencia hasta alcanzar un récord de 44 mil entradas vendidas que lo convertía en el festival portugués con más espectadores. El espejismo duró un año. La difícil situación económica del país se manifestó en 2011 en forma de drásticos recortes: medio millón de euros menos de presupuesto (casi una tercera parte) y una severa reducción de contenidos, empezando por la sección oficial, con sólo diez títulos en una competición de la que salió triunfadora Marie Losier con The Ballad of Genesis and Lady Jaye. Entre las notas positivas, además de la gozosa visita de F. J. Ossang para presentar la muy marciana Dharma Guns, la incorporación de dos nuevas sedes: la Cinemateca, coorganizadora de la necesaria retrospectiva del brasileño Júlio Bressane; y el Teatro do Bairro, un espacio multiusos en el corazón del Bairro Alto que es ya un hermoso refugio para ese cine de autor que encuentra escaso acomodo en las salas comerciales.

Aún sin Lisbon Screenings, suprimidas por la crisis, la producción portuguesa es el principal aliciente del Indie. Multitudinario fue el estreno de la correcta Viagem a Portugal, debut en la ficción de un Sérgio Treffaut que sale airoso de un asunto delicado, la deportación de extranjeros en los aeropuertos europeos, al depositar todo el peso del relato en las interpretaciones de María de Medeiros y una sensacional Isabel Ruth. Fallido es el documental de João Canijo Trabalho de actor, trabalho de actriz, que registra con espíritu de extra de DVD el proceso de creación de su película Sangue do meu sangue, aún inédita. Mucho más inteligente es la revisión que José Filipe Costa hace de la ocupación en 1975 de la finca Torre Bela en la magnífica Linha vermelha, ideal para componer un programa doble con la obra de Thomas Harlan que le sirve de referencia. Lo más interesante está aún en construcción: É na Terra não é na Lua de Gonçalo Tocha, film-odisea fruto de varios años de trabajo en la Ilha do Corvo, la menor del archipiélago de las Azores. No es un ensayo, no es una película observacional, no es un documental antropológico, sino que es todo eso al mismo tiempo y por eso gana fuerza y llega más lejos.

Martin Pawley. Artigo publicado no número de xuño de Cahiers du Cinema - España.

Indielisboa 2011

Alvorada Vermelha

Coa proxección de Carlos (Olivier Assayas) e Les amours imaginaires (Xavier Dolan) deu comezo onte a oitava edición do Indielisboa, que reservou tamén para a apertura do certame un vello coñecido dos lectores de Xornal, Todos vós sodes capitáns. A tardía Semana Santa de 2011 provocou o adiamento do festival, que desta volta se solapa con Cannes; o Indie acusa ademais os efectos da crise e anuncia unha programación menos densa do habitual, sen que iso supoña unha rebaixa do nivel de esixencia. Antes polo contrario, a aposta revélase especialmente valente ao lle dedicar unha retrospectiva ao mestre brasileiro Júlio Bressane, cineasta singular con máis de corenta anos de carreira que coñeceu un certo revival nos últimos anos coa exhibición na Mostra de Venecia dos seus filmes Cleópatra e A erva do rato.

Fóra da selección de títulos que compoñen a sección competitiva e as paralelas, onde poderemos ver traballos de Errol Morris (Tabloid), Abel Ferrara (Mulberry St) ou Martin Scorsese (A letter to Elia), o principal valor do Indie é o de difundir a obra de autores portugueses. Das longametraxes nacionais destacan Viagem a Portugal, debut na ficción de Sérgio Tréfaut; Linha vermelha de José Filipe Costa, que revisa o filme de Thomas Harlan Torre Bela sobre a ocupación da herdade homónima no centro do país; e Swans de Hugo Vieira da Silva.

Entre as curtas, Alvorada vermelha de João Pedro Rodrigues e João Rui Guerra da Mata; Liberdade de Gabriel Abrantes, triunfador o verán pasado en Locarno; e unha sesión especial coa presentación da serie É na Terra não é na Lua de Gonçalo Tocha, que nos marabillou co espléndido Balaou.

Martin Pawley. Publicado en Xornal de Galicia o venres 6 de maio

Indielisboa 2010: Documentos lusos

Por su fecha de celebración, siempre entre abril y mayo, el Indielisboa es el último gran certamen europeo antes de que llegue Cannes para abrir una nueva temporada cinematográfica. El significativo aumento del número de autores portugueses en la edición de este año prueba la consolidación del Indie como herramienta con la cual calibrar el estado de salud de la creación audiovisual del país vecino, tan buena por su calidad como frágil en términos industriales y de mercado. Coordinada por Ana Isabel Strindberg, la sección Lisbon Screenings es un evento paralelo orientado a programadores y periodistas extranjeros en el que se presentó una cuidada selección de largometrajes, cortos y también fragmentos de obras aún en producción, como el nuevo documental de Susana de Sousa Dias, Luz escura, que vuelve a explorar la larga noche de piedra de la dictadura con el mismo rigor ya demostrado en 48; o Gente unida de José Filipe Costa, que parte de un documental de Thomas Harlan para recordar la ocupación en 1975 por parte de un grupo de trabajadores agrícolas de la finca Torre Bela y la posterior constitución de una cooperativa con voluntad de autogestión.

La memoria es también el eje de Fantasia lusitana, film de apertura del Indie 2010, un excelente documental construido únicamente con material de archivo en el que João Canijo confronta el testimonio literario de refugiados célebres que pasaron por Portugal durante la Segunda Guerra Mundial huyendo del nazismo con la imagen irreal de “oasis de paz” que el salazarismo pretendió inocular entre los ciudadanos. En la más que notable Sem companhia João Trabulo intenta con los presos de una cárcel del norte del país algo parecido a lo que Pedro Costa hizo en Fontaínhas, para elaborar un brillante ejercicio de representación que nace de la observación prolongada y cercana de la vida en prisión. Muy interesante es Guerra civil de Pedro Caldas, retrato de familia fracturada con protagonista adolescente que pierde fuerza en sus minutos finales por culpa de un desenlace menos abierto de lo que sería deseable. Lo mejor, Voodoo, corto de Sandro Aguilar que nos proporcionó las escenas más elegantes y hermosas vistas este año en Lisboa.

Artigo publicado no número de xuño de 2010 da revista Cahiers du Cinema España

Indielisboa 2010

Despois dunha edición, a de 2009, afectada pola difícil conxuntura económica, en 2010 o Indielisboa colleu novos folgos grazas a un importante aumento do apoio financeiro que o festival recibe das institucións públicas e privadas, en especial a través do Programa MEDIA, do Instituto de Turismo de Portugal e a Caixa Geral de Depósitos, que se asocia como parceiro oficial e permite a incorporación dunha nova sala, a Culturgest, un espectacular edificio situado en Campo Pequeno. Ademais de acoller boa parte das proxeccións de gala nos seus dous grandes auditorios, na Culturgest atópanse tamén as oficinas e a videoteca do Indielisboa, reemprazando como espazo central do certame ao tradicional Fórum Lisboa. Como reforzo deste novo eixo espacial do Indie, os xardíns do Palácio Galveias, xusto enfronte da Culturgest, convertíronse cada tarde nun punto de encontro aberto a todos os usuarios do festival, nomeadamente os profesionais, alimentando unha das ideas claras que pretende a organización, encabezada polos seus tres codirectores, Miguel Valverde, Nuno Sena e Rui Pereira: a de facer de Lisboa un lugar de convivencia e reflexión amigábel arredor do cinema.

Marcado sempre por dous días feriados emblemáticos, o 25 de abril e o 1 de maio, o Indie é por mor da súa data de celebración o último dos grandes festivais xeralistas europeos antes de Cannes, a gran feira que supón o verdadeiro comezo da tempada cinematográfica. Lisboa é pois unha das escalas finais para moitos filmes estreados case un ano antes no certame francés, caso de Go get some Rosemary, dos irmáns Josh e Ben Safdie, que se alzaron co Gran Premio de Longametraxe cun filme que deixa un delicioso sabor de boca. Un agradábel e saudoso canto ás relacións paterno-filiais de forte pouso autobiográfico que se deu a coñecer na Quincena de Realizadores en 2009 e que despois formou parte da sección oficial do Festival de Xixón, ao igual que a outra triunfadora, La pivellina, dirixido por Rainer Frimmel e Tizza Covi, fermosa historia cunha parella de artistas de circo que acollen unha nena de dous anos abandonada nun parque. Un excelente retrato de familia alternativa que conmove sen caer no sentimentalismo e acabou levando o Premio de Distribución, que facilitará a súa exhibición comercial en Portugal. Tamén a concurso estivo a maxistral traxicomedia La mujer sin piano de Javier Rebollo, que se verá no CGAI a mediados de xullo coa presenza do director. Unha Carmen Machi afastada dos excesos televisivos dalle corpo ao personaxe central, unha muller que unha noite decide fuxir da súa vida alienada e convencional armada cunha perruca e unha maleta. O hábil e sutil guión de Rebollo e a súa compañeira Lola Mayo é a fértil base sobre a que se sustenta esta obra hipnótica, resolta en poucas semanas por un director en estado de graza que simultaneou a rodaxe e a montaxe do filme encadenando días e noites case sen descanso.

Maiores riscos asume o equipo do Indie nas seccións paralelas, que ofrecen unha panorámica ben audaz da creación contemporánea. Na sección Observatorio presentáronse os dous filmes máis recentes de Werner Herzog, homenaxeado in absentia na edición anterior: The bad lieutenant: Port of Call New Orleans, xa estreado en España, e My son, my son, what have ye done?, demostracións de que a estas alturas da súa carreira o mestre alemán está en condicións de convertir nunha obra mestra calquera material que lle poñan diante por perralleiro que sexa. Outro nome imprescindíbel é o de James Benning, de quen puidemos ver Ruhr, o seu salto ao vídeo dixital despois de case corenta anos traballando en 16mm. O resultado non está á altura dos filmes anteriores do xenio de Milwaukee e mesmo inclúe algunha secuencia inesperadamente fea (a da mezquita), mais ou menos compensada polo tour de force final, un plano dunha cheminea dunha hora de duración. As seccións Observatorio e Cinema Emergente repartíronse as novas obras dalgúns cineastas habituais dos circuitos festivaleiros, coma Johnnie To (Vengeance), Tsai Ming-Liang (Visage), Raya Martin (Independencia), ou, no ámbito da curtametraxe, Apichatpong Weerasethakul (A letter to Uncle Boonmee), Duncan Campbell (Make it new John), Tan Chui Mui (One future), Jay Rosenblatt (The darkness of day), Père Portabella (Mudanza) ou a parella Semiconductor, Ruth Jarman e Joe Gerhardt (Black rain). Especialmente valioso foi o foco dedicado ao inglés Ben Rivers, nacido en Somerset en 1972 e agora afincado en Londres; un creador que roda sempre con vellas cámaras Bolex de 16mm e mesmo revela e procesa a man os seus filmes.

O Indie 2010 rendiu tributo ao Fórum da Berlinale no seu corenta aniversario por medio dunha excelente escolma de películas presentadas nesa sección do festival alemán ao longo da súa historia. Un repaso ecléctico que incluiu alfaias como Baara, dirixida por un dos grandes nomes do cinema africano, Souleymane Cissé; a abraiante Beau Travail de Claire Denis; Sauve qui peut (la vie) de Jean-Luc Godard; Dust in the Wind de Hou Hsiao-Hsien; D'est de Chantal Akerman; a triloxía coa que Bill Douglas revisou a súa infancia, My Ain Folk, My Childhood e My Way home; a radical So is this de Michael Snow, mediometraxe composta unicamente por un texto presentado en pantalla palabra por palabra, e Nô, obra mestra dunha das autoras que máis alegrías nos está a dar nos últimos anos, Sharon Lockhart. A documentalista Heddy Honigmann, a quen coñecemos por películas como Forever, vitalista achegamento ao cemiterio parisino de Pere-Lachaise, protagonizou a outra retrospectiva -quizá non tan necesaria- desta edición.

Con todo, o papel máis importante que cumpre o Indielisboa é o de permitirnos avaliar o estado actual da industria cinematográfica fo país veciño. Os filmes portugueses, este ano especialmente numerosos e repartidos por todas as seccións do festival, son o eixo das Lisbon Screenings, un apartado que coordina Ana Isabel Strindberg e que vai dirixido a xornalistas e programadores estranxeiros, aos que se lles presentan filmes inéditos e mesmo algúns proxectos aínda en fase de produción, caso de Luz escura de Susana de Sousa Dias, nova mirada á memoria da ditadura na liña do seu anterior documental 48, premiado hai uns meses en Cinema du Reel. Fantasia lusitana de João Canijo válese de material de arquivo para reconstruír o papel de Portugal durante a Segunda Guerra Mundial, mesturando os textos dos refuxiados que fixeron escala no país para escapar do nazismo, coa visión oficial do salazarismo que imaxinou o país coma un territorio de paz e neutralidade. A excelente Muito alem de Mário Gomes ofrece un retrato austero dunha pequena aldea portuguesa en proceso de extinción que só recupera algo de vida no verán, nun documental que pode verse como a cara B da sublime Aquele querido mês de agosto. Moi prometedor é o debut na longametraxe de Pedro Caldas, Guerra civil, que manexa con fortuna algúns tópicos contemporáneos (a adolescencia, as familias rotas, a nostalxia polo pasado musical, neste caso Joy Division) para rematar cun final innecesariamente dramático.

A mellor longametraxe portuguesa vista no Indie é o froito de máis dun ano de traballo cos presos dunha cárcere do norte do país: Sem companhia de João Trabulo, que camiña entre o documental e a ficción nun exercicio de estilo moi próximo ao espírito de Pedro Costa. O outro gran momento do Indie chegou coa estrea de Voodoo, curtametraxe que confirma a Sandro Aguilar como un dos mellores creadores de imaxes do cinema europeo actual.

Artigo publicado no número de xuño de 2010 da revista Tempos Novos

Acto de primavera

En tempos de crise económica a sexta edición do Indielisboa volveu obter unha xenerosa resposta do público lisboeta, que olla con entusiasmo a variada oferta e enche con inesperada frecuencia o cada vez maior número de salas. Pola altura na que se celebra, no medio e medio da primavera, enmarcado por dúas datas emblemáticas, o 25 de abril e o 1 de maio, o Indie vén sendo o derradeiro acto dunha tempada cinematográfica que arrinca sempre co festival de Cannes, o lugar onde todo comeza. Lisboa recolle pois obras das que se empezou a falar case un ano antes e tamén outras, as menos, descubertas nos festivais inmediatamente precedentes, sobre todo o de Rotterdam, que proporcionou os filmes gañadores das dúas anteriores edicións, a malaia Love conquers all de Tan Chui Mui, directora da que puidemos ver agora unha magnífica curta, Everyday, everyday, e o empachoso pasteliño Wonderful town, do tailandés Aditya Assarat.

O Indielisboa non é un festival que ofreza oportunidades únicas e irrepetíbeis para ver filmes; o mellor que se proxecta alí ou xa pasou ou pasará logo por outros certames peninsulares, por exemplo o de Xixón. Lisboa non adoita traer nunca grandes novidades e descubrimentos; o que procura e ofrece é unha programación ampla e esixente, con máis contidos de interese que tempo para velos, e un ambiente relaxado e amigábel que facilita o contacto entre todos os membros da familia festivaleira grazas ao esforzo dun equipo de organización modélico que atenciona o visitante con impagábel amabilidade e simpatía. O Indielisboa é a clase de festival ao que queres ir todos os anos, coa seguridade de que del sempre se volve con grandes recordos fílmicos e un bo número de teléfonos novos anotados na axenda. É unha mágoa que desta volta non viñera Werner Herzog, si, mais para que negalo, non é nel en quen estás pensando mentres socializas co resto da humanidade a altas horas da madrugada no fabuloso Cabaret Maxime ou nunha casa de fados na Alfama.

Martin Pawley. Publicado o sábado 9 de maio no suplemento Nós de Xornal de Galicia

O cinema portugués, de costas ao público

No ano 2007 vendéronse en Portugal case dezaseis millóns de entradas de cinema, mais delas só 447 mil foron empregadas para ver filmes do propio país. A cota de mercado da produción nacional é a máis baixa de toda Europa: non chega ao 3%. No último ano e medio unicamente un biopic sobre Amalia Rodrigues conseguiu achegarse ao millón de euros de recadación ao levar ás salas a algo máis de douscentos mil espectadores, unha cifra que multiplica por dez a que obtivo o filme que ocupa o quinto posto na listaxe dos portugueses de máis éxito, Aquele querido mês de agosto de Miguel Gomes, exhibido con espléndidas críticas e mesmo premiado en varios dos máis importantes festivais de cinema do mundo. Bastante máis modestos son os números de Manoel de Oliveira, que malia ser venerado coma un patriarca apenas lle interesa a cinco ou seis mil paisanos.

A Corte do Norte

Non hai público mais si hai cinema, e magnífico. E aínda que soe cínico, hai moi bo cinema xustamente porque non hai espectadores, porque grazas ás axudas públicas é posíbel facer películas que non están obsesionadas cunha hipotética comercialidade e en consecuencia asumen riscos estéticos e artísticos, desde a certeza de que os intereses industriais non alentan en ningún lugar do mundo a aparición de obras capitais como Juventude em marcha. A alfaia de Pedro Costa obtivo na convocatoria do ICA de 2003 unha axuda de 650 mil euros, unha suma que representa unha porcentaxe altísima do seu orzamento total e que fai viábel un filme que dificilmente podería atopar logo un oco no mercado. Esa política de subvencións limitada e elitista deixa fóra moitos proxectos e autores, mais tamén fai de Portugal un dos focos de creación fílmica máis interesantes do planeta, onde son posíbeis propostas tan radicais como as de Sandro Aguilar, Hugo Vieira da Silva ou João Pedro Rodrigues e se manteñen en activo cineastas recoñecidos internacionalmente coma João Botelho, que estreou hai unhas semanas A Corte do Norte, adaptación dunha novela de Agustina Bessa-Luís. A vizosa realidade do cinema portugués aliméntase tamén da existencia dunha nova xeración de cineastas que apostan pola creación absolutamente independente, á marxe dos apoios estatais, caso do Gonçalo Tocha de Balaou, que agora prepara un documental de intencións case enciclopédicas sobre a illa máis pequena dos Açores, a do Corvo.

Ben sexa pola excelente iniciativa paralela das Lisbon Screenings ou pola axenda das súas diferentes seccións, o Festival de Cinema Independente de Lisboa ofrece sempre unha moi boa oportunidade para testar o estado de saúde do audiovisual portugués, desta volta con dúas curtametraxes a ocuparen o centro de atención: Canção de amor e saúde de João Nicolau, unha peza intelixente e de grande frescura seleccionada para a Quincena de Realizadores, e Arena de João Salaviza, a competición na Sección Oficial de Cannes, un filme sobre a (ausencia de) liberdade cheo de forza, sensualidade e lirismo que se beneficia da contundente presenza física do seu protagonista, Carloto Cotta.

Bizarra e cínica é Visionary Iraq de Gabriel Abrantes, unha curta incómoda de claro espírito transgresor que conta a historia dun mozo portugués e a súa adoptada irmá angolana que manteñen unha relación incestuosa e deciden ir loitar na liberación do Iraq, onde o seu pai está a facer negocios fabulosos. Moito máis interesantes foron os dous traballos que presentou Manuel Mozos, tanto Aldina Duarte: Princesa Prometida, un exultante achegamento á figura dunha fadista nova con conciencia de clase, coma Ruínas, un louvado traballo experimental que explora espazos esquecidos e abandonados para construír con eles un retrato alternativo e mortuorio do país.

Martin Pawley. Publicado o sábado 9 de maio de 2009 no suplemento "Nós" do Xornal de Galicia

Sacar peito

París #1

Entre os máis de tres mil traballos recibidos este ano polo Festival de Cinema Independente de Lisboa, cuxa programación completa foi anunciada este luns, o comité de selección só lle abriu paso a dúas únicas curtametraxes de produción española, e curiosamente as dúas están feitas por galegos. Cinco días de septiembre, presente na competición internacional de curtas, está escrita e dirixida polo vigués Fran Araújo e por Manuel Burque, que naceu en Santa Cruz de Tenerife mais residiu na Coruña desde pequeno. Mentres que na sección Cinema emergente atopou un oco París #1 de Oliver Laxe, un autor do que xa falamos máis dunha vez neste mesmo suplemento.

Aínda que é certo que non hai que converter nunca a decisión dun festival en dogma, non deixa de ser revelador que uns programadores tan esixentes coma os do Indielisboa concluísen que o máis interesante que lles chegaba do estado veciño fora rodado en Cangas do Morrazo e os Ancares. Nun país, o noso, tan afeccionado ao autodesprezo, non está de máis sacar peito de cando en cando e amosar orgullo ao ver que o que se fai aquí con xeito pode funcionar fóra sen problemas. Debemos felicitarnos ao constatar que unha boa película galega é boa antes que galega, e polo tanto está en condicións de competir de igual a igual co mellor audiovisual que se fai no mundo sen necesidade de ficar recluída no gueto dos produtos fabricados ao oeste do telón de grelos. É hora de aplaudir a consolidación dunha xeración alternativa de creadores con talento e capacidade para facer grandes obras, unha listaxe de nomes que se completa cos de Alberte Pagán, Marcos Nine, Peque Varela, Ángel Santos, Eloy Enciso, Lara Bacelo, Xosé Manuel Bazarra “Sepi”, Xurxo González, Susana Rei, Ángel Rueda ou Xosé Bocixa. Quizá a estes autores agora só os coñezamos mil persoas en Galicia; é cuestión de tempo que a cousa cambie, e se non é así será Galicia a que teña un problema, e non eles.

Martin Pawley. Publicado no suplemento Nós de Xornal de Galicia o sábado 28 de marzo de 2009