O enigma Serafín Ferro

En maio presentouse no Festival de Cannes unha nova copia de Sierra de Teruel de André Malraux, única incursión no cinema do escritor, premio Goncourt por A condición humana, e dez anos ministro de cultura na etapa De Gaulle. Coa súa novela L’Espoir como guía, Malraux iniciou en xullo de 1938 en Cataluña un filme sobre a Guerra Civil en plena Guerra Civil coas inmensas complicacións que relatou María Luz Morales en Alguien a quien conocí. Foi preciso traer de Francia “non só a fita virxe, senón pantallas, lámpadas, obxectivos, focos, carbóns para arcos voltaicos, carros para travellings e mesmo a maquillaxe para os intérpretes”, escribiu, mais canda iso estaban “as alarmas, as interrupcións na rodaxe, cos cortes de corrente eléctrica impostos polos bombardeos” e “a necesidade de revelar os negativos en París”, coas correspondentes demoras e esperas. O avance do exército franquista parou a filmación, que finalizou en París nos estudos de Joinville. Coa Segunda Guerra Mundial de por medio, a película foi prohibida e non se estreou até 1945 cunha montaxe un pouco diferente da concibida por Malraux; a restauración devolve agora as cousas ao seu sitio.

Para alén de expoñer un coñecemento directo da rodaxe, nas páxinas en que María Luz Morales relatou os recordos daquelas semanas di que un día descubriu na Praza de España en Barcelona un rapaz desaliñado que citou para o día seguinte no estudo de Montjuic, o cal sinala algún grao de colaboración na fráxil produción. Mais ela non era a única persoa da Coruña naquela odisea. No filme ten presenza con dereito a frase Serafín Ferro, figura fascinante e misteriosa cuxa biografía, chea de ocos, foise apuntalando a partir de noticias soltas, referencias de xente que o tratou e algún que outro dixomedíxome (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 5 de setembro de 2026, sábado. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo nesta ligazón. 

Enhorabuena y gracias, Susana

La nueva guía técnica de alumbrado exterior del CEI es un histórico paso adelante

* * *

Susana Malón

Hace unos meses se presentó la “Guía técnica para diseño, realización y control de alumbrado exterior menos contaminante lumínicamente” impulsada por el Comité Español de Iluminación (CEI) y el Instituto para la Diversificación y Ahorro de la Energía (IDAE). Es un “manual de recomendaciones voluntarias”, no una normativa de obligado cumplimiento, pero su influencia en el sector es innegable al fijar por escrito criterios que van a ser una referencia práctica para cualquier ayuntamiento (y más aún si las ayudas públicas puntúan y promueven, como es lo razonable, las buenas prácticas que el documento compila).

Siempre habrá quien vea insuficientemente lleno un vaso al que le falta medio mililitro, pero en el contexto del que venimos calificar de histórica esta guía no es en absoluto exagerado, no tanto por el detalle concreto de sus propuestas como por el concepto general que la alienta: el reconocimiento implícito de que no hay soluciones que de manera mágica resuelvan el problema de la contaminación lumínica y que enfrentarse a él requiere “una planificación adecuada del alumbrado en términos de la decisión inicial de que es lo que se debe iluminar y cómo, la cantidad (lúmenes instalados y emitidos), calidad (ópticas adecuadas, espectro, orientación, uniformidad, deslumbramiento), horarios de funcionamiento y control adaptativo” (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 327, setembro de 2026. As persoas subscritoras poden acceder á revista no seu sitio web.

Margarida Cardoso, o pasado que é presente

Na súa terceira edición o Vendaval, a mostra de Cinema Portugués na Ribeira Sacra que dirixe Tamara González, pon o foco na memoria histórica por medio de varios filmes que expoñen as pegadas que aínda resoan hoxe do colonialismo e a ditadura. Esta fin de semana na Casa da Memoria en Bóveda ocupa un espazo principal a cineasta portuguesa Margarida Cardoso (Tomar, 1963), cuxa obra, tanto no documental como na ficción, investiga e deita luz sobre a explotación e a represión de Portugal sobre os territorios africanos.

Sei que pasou a infancia en Moçambique e polo tanto ten unha relación directa co pasado colonial portugués, mais como nace e se desenvolve o seu interese por explorar a memoria e o pouso desa memoria no presente?

A miña interpretación sobre iso foi mudando ao longo do tempo. Houbo unha altura en que me parecía unha cuestión simple e persoal, a procura dunha revelación de todo o que vivira como crianza. Nós non viviamos en Maputo, senón na segunda maior cidade, Beira, que era case un colonato da Rodesia (actual Zimbabwe), un país súper racista até o punto de que as persoas brancas non falaban cos negros nin por teléfono. O meu pai era militar e polo tanto tiña que loitar por Portugal malia ser contrario ao réxime e non contaba moitas cousas da guerra. Pouco e pouco comecei a interesarme pola distancia que se crea entre as persoas nestes sistemas coloniais, ao viviren nun sitio onde unhas non falan coas outras, unhas son subalternas das outras e hai unha separación abismal nas cuestións culturais.

Como foi a chegada a Moçambique?

Meu pai chegou un pouco antes, mais na práctica marchamos toda a familia ao mesmo tempo, no 1964; nesa época aínda estaba moi incentivada a idea de que se asentasen nas colonias familias enteiras. Até veu connosco a miña avoa, que era unha lisboeta que nunca saíra da Alfama. Nós ficabamos na cidade e o meu pai ía cos outros homes á guerra ao norte de Moçambique, no medio da selva, a máis de dous mil quilómetros de distancia de onde estabamos.

E de nena viña a Portugal algunha vez?

De vez en cando viñamos, visitabamos a familia e todo iso. Non era propiamente nas vacacións normais, senón durante unha sorte de ferias longas de tres meses que tiñan os militares. O noso sistema de ensino era o das colonias así que os cursos non coincidían aquí e alá no tempo, de xeito que eu tiña que ir tamén á escola en Portugal e iso traía unha maior complicación para min. Mais o meu lugar era Moçambique, as súas praias, a calor, a xente; sentía unha ligazón moito máis profunda con aquela terra (...)

Martin Pawley. Entrevista completa publicada no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 28 de agosto de 2026. As persoas subscritoras poden lelo completo nesta ligazón.

Abrazar la noche

La mitad de nuestras vidas sucede de noche o, para ser más exactos, cuando el Sol no está sobre el horizonte. En nuestras latitudes, entre la salida y la puesta de sol transcurren entre nueve y quince horas del inicio del invierno al del verano, pero en conjunto el día y la noche se reparten el tiempo al 50%. Tendemos a pensar que todo lo importante acontece a pleno día, pero si eso fuera cierto, incluso descontando las horas que dedicamos al sueño, sería una anomalía estadística. En los últimos años se han desarrollado los “estudios de la noche”, que con ánimo transversal aspiran a construir una Historia de la vida humana en la oscuridad, con sus hechos, tradiciones e incluso oficios (de las prostitutas a las matronas) a menudo ignorados o considerados un ominoso pie de página por la Historia de los días. Y la noche, la noche natural, no es eso que empieza cuando apagamos la televisión o el computador. Nada tiene que ver con nuestros entornos 24/7 de farolas y ruido; la noche es sobre todo la oscuridad, que ocupa, descontados los crepúsculos, aún un tercio de nuestro tiempo total.

Pero la oscuridad no es fácil de filmar, pues las cámaras de cine, analógicas o digitales, en general no se han llevado bien con las condiciones mínimas de luz. Y es aún más inalcanzable su proyección sobre una pantalla. Hay un conflicto conceptual de base: no podemos generar oscuridad con luz. No podemos reproducir la ausencia de luz enviando fotones (...)

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no número 213, de setembro de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine.

Un domingo cualquiera. Curtocircuíto 2026.

Sawyer Avenue, Sunday Afternoon (Bill Morrison, 2026)

Durante mucho tiempo la obra de Bill Morrison se identificó con el uso de imágenes primitivas degradadas, viejos nitratos con un alto nivel de deterioro cargados de una singular poesía que evoca la memoria y la desmemoria del cine. Esos fotogramas poblados por rostros que ya no existen, tal vez estrellas hoy imposibles de identificar que tuvieron su instante de gloria, nos hablan de lo transitorio de cualquier creación humana, de cómo el mayor y más sublime empeño puede acabar siendo una sombra, una mancha difusa condenada al olvido. En esa línea entraban cortos como Light is Calling o el largo Decasia, los dos con banda sonora de Michael Gordon. Su trabajo con archivos fílmicos a veces escapó de lo conceptual para acercarse al documental ‘casi’ canónico, como en The Great Flood, Dawson City: Frozen Time o el tributo al neurocientífico Oliver Sacks Re:Awakenings, pero también se atrevió a manejar el metraje ajeno con ánimo ficcional en Spark of Being, rigurosa y libérrima adaptación de la novela Frankenstein.

En los últimos años Morrison se ha lanzado a ejercicios distintos, al uso de otro tipo de archivos mucho más presentes, las imágenes de las cámaras de vigilancia y de las fuerzas de seguridad (...)

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no sitio web da revista Caimán Cuadernos de Cine.

Presencias ignoradas. Curtas Vila do Conde 2026.

Vermelhos do asfalto (João Niza Ribeiro, 2026)

Vermelhos de asfalto comienza con un ridículo anuncio de perfumes, el típico peaje publicitario que nos asalta en cualquier plataforma de vídeos antes de ver el contenido que deseamos. Después del ansiado “Skip Ad”, aparecen las imágenes de la violenta respuesta de la policía marroquí al salto de la valla de Melilla por migrantes en 2022, un episodio que se saldó oficialmente con 23 muertos. Quien ve esas imágenes es otro migrante subsahariano en Oporto que trabaja como repartidor a domicilio, uno de los muchos cuerpos que cruzan nuestras ciudades, visibles e ignorados a la vez. Su rostro de preocupación es justificado: su hermano, de quien lleva días sin tener noticias, es uno de los que pretendía entrar en Europa. Hacia la mitad del metraje hay una notable conversación en la que expone, a un grupo de blancos de fiesta que finalmente se prestan a escucharlo, el contexto por el cual él y otros muchos lo dejan todo para intentar otra vida (...)

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no número 213, de setembro de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine.

As próximas eclipses

Por máis que o de hoxe sexa un acontecemento único que non volveremos experimentar no noso país, o ceo ofrécenos sempre razóns para erguermos a cabeza. Nos próximos anos teremos oportunidade de sacarlle proveito ás caixas estenopeicas e lentes de eclipse grazas a diversas ocultacións parciais do Sol. 

Eclipse lunar. Fotografía: Fins Eirexas (O'Fins)

O 12 de agosto de 2026 ficará na historia como unha desas datas que cargan unha memoria compartida por millóns de persoas. Unha desas datas que alentarán unha pregunta que repetiremos mil veces: onde estabas ti o día da eclipse? Parcial ou total, na costa ou no interior, con ceos despexados ou con algunhas (ou moitas) nubes, berrando, chorando ou en silencio; serán moi variadas as circunstancias e moi diversos os comportamentos, mais pouca xente ficará sen un recordo emocionado desta tarde ás 20.28 horas. E para moitas persoas a primeira pregunta que se pasará pola cabeza pasada esa hora será: Cando vemos a próxima?

A realidade é que Galiza non vivirá outra eclipse total até a mañá do 4 de outubro de 2480. A faixa de totalidade abranguerá daquela case todo o noso país, de Ferrol até Vigo, e na zona central da mesma a ocultación do Sol pola Lúa durará case tres minutos; caerán fóra da totalidade algúns concellos do Baixo Miño e os da costa norte da Coruña e de Lugo. Teremos outra tres séculos antes, o 17 de novembro de 2180, que en sentido estrito non toca terra galega (entra por Asturias), mais a rexión de totalidade comeza mar adentro a aproximadamente dez millas náuticas de Burela ou Ribadeo, que tecnicamente é o noso mar. Hai unha eclipse anular o 27 de febreiro de 2082, que con moita probabilidade chegarán a ver as persoas máis novas que me lean, e despois desa virán as anulares do 16 de agosto de 2175, o 3 de outubro de 2377 e o 3 de novembro de 2404, mais todas elas fican ben lonxe das miñas expectativas. No sucesivo deberemos conformarnos, aquí no noso país, coas eclipses parciais (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 12 de agosto de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

As eclipses de Sol no cinema

Barrabás (Richard Fleischer, 1961)

“A luz desapareceu do ceo”. Nunha taberna na antigüidade a xente ergue a cabeza con preocupación. Unha muller (a formidábel Katy Jurado) achégase á porta e mira o exterior; “nunca o vira tan escuro no medio do día”, afirma. Noutro andar da casa, Barrabás (Anthony Quinn) esperta asustado. Non ve nada e cre que ten algo nos ollos. Baixa as escaleiras e pregunta que está acontecendo. Atrás del, Raquel (Silvana Mangano), declama a resposta definitiva. “Sabes ben o que pasa”, di. “Até a luz nos abandonou agora que o matamos”. A crucifixión de Xesucristo ten eco no firmamento: apagouse a luz do Sol. E na pantalla, ese apagamento ten forma de eclipse. Dunha eclipse real.

A produción de Dino de Laurentiis Barrabás, dirixida por Richard Fleischer, é un caso excepcional de película na que se aproveitou a ocultación total do Sol pola Lúa do 15 de febreiro de 1961 como recurso para ilustrar o escurecemento do ceo do que dan conta, asociados ao relato da morte de Xesús, tres dos evanxeos. Tomaron a decisión non lonxe da data da eclipse e iso rompeulle a cabeza ao director de fotografía Aldo Tonti, quen tivo poucos días para pensar como resolver o desafío de rodar o fenómeno coa cámara de cinema (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 11 de agosto de 2026, terza feira. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo en liña nesta ligazón.

A nosa eclipse

Revista "Coruña Moderna", número 27, 3 de setembro de 1905

“Sólo cuando la Naturaleza ofrece á la contemplación humana un espectáculo tan extraordinario como el de ayer se concibe la grandiosa majestad de la creación y se adivinan las austeras e inmutables leyes que rigen el Universo. Nuestra insignificante pequeñez y nuestra limitada penetración no llegan a alcanzar el más allá con que sueña el deseo, poseído por el vértigo de lo infinito, de lo incomprensible, de lo que hay de suprema curiosidad en estos excepcionales fenómenos, maravilla de maravillas, que se presentan a nuestra vista atónita”.

O cronista do xornal El Noroeste iniciaba con alento filosófico o seu relato da eclipse do día anterior, a última total que se viu na Coruña, o 30 de agosto de 1905. Foi un día que comezou con fortes e repetidos chuvascos, dicía o artigo, para logo despexar e aínda despois regresar as nubes, que ameazaban estragar o espectáculo celeste. Malia iso, “en el andén de la playa de Riazor, en la explanada del Orzán, en las inmediaciones del muelle de hierro, en las proximidades de la Torre de Hércules, en las cercanías de los molinos de viento que existieron en lo alto de Santa Margarita, en las galerías, en las ventanas y en los balcones de las viviendas, una infinidad de curiosos de uno y de otro sexo, de unas y otras edades, esperaba impaciente el solemne momento de la iniciación del eclipse”. O artigo describiu o instante da totalidade con prosa arrebatada. “La naturaleza parece muerta, sobrecogida por algo sobrenatural. Los semblantes de los que están a nuestro lado y de los que pasan por la calle, adquieren momentaneamente un aspecto cadavérico (…) Es una luz tenue, extraña, que impresiona, que asombra, que hace enmudecer, que se clava en el espíritu silenciosamente, como si quisiese anonadarnos (…) Quienes no lo hayan contemplado y admirado no serán capaces de comprenderlo ni de imaginarlo por muchas explicaciones que se les den” (...)

Martin Pawley. Artigo escrito para o sitio web da A. C. Alexandre Bóveda. Pode lerse o texto completo neste enderezo.

Unha eclipse para ver e escoitar

Tendemos a pensar na astronomía como unha área de coñecemento unicamente asociada á visión, mais o certo é que podemos coñecer e gozar a paisaxe do ceo con outros sentidos para alén do sistema visual. A eclipse do 12 de agosto é unha excelente oportunidade para practicar a astronomía inclusiva.

Dispositivo LightSound. Imaxe: Martin Pawley.

O astrofísico canario Jorge Rivero González leva case quince anos dedicado á comunicación científica en diferentes institucións, entre elas o Observatorio de Leiden, dende onde coordinou as actividades coas que a Unión Astronómica Internacional celebrou a nivel global en 2019 o seu centenario. Na actualidade é o responsábel da Oficina de Comunicación e Divulgación do Institut de Ciències de l'Espai (ICE-CSIC), con sede en Barcelona. Jorge foi (e segue a ser) un dos impulsores do proxecto "Amanar", que promove a divulgación da astronomía nos campos de refuxiados saharauís en Tinduf ao tempo que investiga a cultura astronómica deste pobo cunha perspectiva de colaboración entre iguais, afastada de calquera tentación colonialista. Amanar foi a iniciativa pola cal hai uns anos a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, da que fago parte, entrou en contacto con el. Esta semana convidámolo dende o grupo de traballo "Diversidade" da agrupación a pasar un par de días na Coruña e así aproveitarmos as súas cualidades como divulgador e, sobre todo, o seu empeño en achegar a astronomía a audiencias que non adoitan ser as máis habituais nas actividades públicas. Para aprendermos del, en suma. Traía debaixo do brazo un trebello orixinalmente desenvolvido en 2017 na Universidade de Harvard, o "LightSound", deseñado para "sonificar" unha eclipse, isto é, para converter as variacións de luz que se producen nunha eclipse en variacións de sons e permitir que fagan seguimento do fenómeno as persoas cegas ou con baixa visión, un colectivo que no Estado español abrangue a un millón de persoas (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 6 de agosto de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

A singular eclipse de 1912

A anterior eclipse total que se viu na Galiza aconteceu o 17 de abril de 1912, dous días despois do afundimento do Titanic, mais o número de persoas que a experimentou foi ben limitado: a faixa de totalidade era extremadamente estreita e a ocultación completa durou unha fracción de segundo.

Mapa da eclipse de 1912. Fonte: páxina de eclipses de Fred Espenak, https://www.eclipsewise.com/

Xa se dixo nestas páxinas que as eclipses son o resultado dunha casualidade cósmica: o Sol é 400 veces maior ca a Lúa mais tamén está 400 veces máis lonxe, así que vistos desde a Terra os dous astros presentan o mesmo tamaño aparente, e por iso o noso satélite é capaz de tapar a estrela por completo (eclipse total). Cando a Lúa non tapa o Sol enteiro e vemos o disco “mordido” por unha sombra escura dicimos que a eclipse é parcial. Nunha eclipse anular a Lúa e o Sol sitúan os seus centros superpostos, mais por estar a primeira un pouco máis afastada do noso planeta ca outras veces o seu tamaño aparente é lixeiramente menor e non agocha o Sol totalmente: fica ao seu redor un estreito anel de luz.

Hai un cuarto caso máis infrecuente, as eclipses híbridas, que son aquelas que se poden ver como totais ou como anulares en función do lugar de observación. Debido á curvatura da Terra, o vértice da parte máis escura da sombra da Lúa (a umbra) pode tocar nun punto a superficie do planeta e producir alí unha eclipse total, mais noutros lugares a pouca distancia o “pico” da sombra non chega a rozar a superficie, que cae nunha rexión chamada “antumbra”, a prolongación do cono de sombra lunar. Neses sitios o disco da Lúa é lixeiramente máis pequeno ca o do Sol e pode verse un aro de luz na súa contorna. Tipicamente estas eclipses híbridas vense como anulares na maior parte dos lugares que se encontran na traxectoria da sombra lunar e só acadan a totalidade nalgunhas partes centrais dese camiño. Unha desas foi a de 1912 (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 30 de xullo de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

Eclipses de Sol no cinema

Listaxe de filmes que amosan, relatan ou reconstrúen eclipses de Sol. Anotación en ampliación permanente; actualizada a 27 de xullo de 2026.

Barabbas (Richard Fleischer, 1961)

1900 Eclipse solar filmado por Nevil Maskelyne (as imaxes cinematográficas dunha eclipse máis antigas de que se ten noticia). Pode verse aquí a restauración feita polo British Film Institute.

1907 L'éclipse du soleil en pleine lune (Georges Méliès)

1931 A Connecticut Yankee (David Butler)

1937 King Solomon's Mines (Robert Stevenson)

1940 Fantasia (produción de Walt Disney, varios directores); episodio The Rite of the Spring

1949 A Connecticut Yankee in King Arthur's Court (Tay Garnett)

1956 Our Mr Sun (Frank Capra)

1958 Nagrodzone uczucie / Sentimentos correspondidos (Walerian Borowczyk e Jan Lenica)

1961 Barabbas (Richard Fleischer)

1962 Mr. Hobbs Takes a Vacation (Henry Koster)

1963 Slnko v sieti / O Sol na rede (Stefan Uher)

1966 Faraon (Jerzy Kawalerowicz)

1969 Knyaz Igor / Príncipe Igor (Roman Tikhomirov)

1980 The Watcher in the Woods (John Hough)

1981 Coup de Torchon (Bertrand Tavernier)

1981 The Man Who Could Not See Far Enough (Peter Rose)

1982 Ana (António Reis e Margarida Cordeiro)

1985 Ladyhawke (Richard Donner)

1986 Little Shop of Horrors (Frank Oz)

1986 Matador (Pedro Almodóvar)

1991 Agantuk (Satyajit Ray)

1994 Farinelli (Gérard Corbiau)

1995 Dolores Claiborne (Taylor Hackford)

1996 Quand les étoiles rencontrent la mer (Raymond Rajaonarivelo)

1999 Banewl (Tacita Dean)

1999 e-clip-se (Chris Marker)

1999 Judy Berlin (Eric Mendelsohn)

2000 Werckmeister harmóniák (Béla Tarr e Ágnes Hranitzky) 

2000 Ich bin 33 (Jan Peters)

2005 Casa de areia (Andrucha Waddington)

2008 Debajo (Dominga Sotomayor)

2010 The Yellow Bank (J. P. Sniadecki)

2010 Shutter (Alexi Manis)

2012 Just Ancient Loops (Bill Morrison)

2013 Dead Body Welcome (Kees Brienen)

2014 Double Dawn (Lukas Marxt)

2015 Amami (Naomi Kawase)

2017 Shadowland (Lukas Marxt)

2017 Verónica (Paco Plaza)

2018 L. Cohen (James Benning)

2018 Polly One + Polly Two (Kevin Jerome Everson)

2019 Condor (Kevin Jerome Everson)

2019 Sol Negro (Maureen Fazendeiro)

2019 Umbra (Florian Fischer e Johannes Krell)

2025 When the Sun is Eaten [Chi'bal K'iin] (Kevin Jerome Everson)

2025 Quien vio los templos caer (Lucía Selva)

2026 One Equal Light (Maïder Fortuné e Annie MacDonell)

2026 Eklipse (Manuel Wetscher)

O lugar perfecto para ver a eclipse

A pregunta que máis escoitarán nas próximas semanas as persoas amadoras da astronomía é "cal é o mellor sitio para observar a eclipse". Unha resposta axeitada é "aquel onde te encontres a gusto" para, a partir dela, afondar en detalles e precisións sobre o que podemos agardar no noso país o 12 de agosto.

Faixa de totalidade de eclipse do 12 de agosto. Imaxe: Nós Diario

Nos medios convencionais e nas redes sociais proliferan as (absurdas) listaxes que enumeran os emprazamentos ideais para vivir a eclipse, e de aquí a que tal aconteza irá a máis. A teima de facer relacións de cousas postas por orde de preferencia ou idoneidade deixou de ser un divertimento inocente para converterse nun vicio contemporáneo con certo resaibo capitalista, un que induce a crer que conformarse coa opción sete en vez de optar pola unha é sinal claro de derrota, de que non estás no bando triunfal: a xente VIP estará onde ten que estar, na localización que manda unha desas ferramentas en mans de billonarios con nulo interese no benestar global. A realidade é que non hai un único "banco máis bonito do mundo", nin unha única "praia ideal para ver o solpor", e por suposto tampouco hai un "lugar perfecto para ver a eclipse". Hai infinidade de bancos e de praias, tantos como persoas capaces de fabricar recordos, e tamén hai unha morea de lugares nos que estar o 12 de agosto minutos antes das 20:30. Depende, para empezar, do que un queira ver (se é que quere ver algo).

A eclipse deste verán deixa Galiza dividida en dúas partes por unha liña diagonal que recorda un pouco a da nosa bandeira. A porción nordeste experimentará unha eclipse total, isto é, haberá un momento en que o Sol estea completamente cuberto pola Lúa; na outra porción, a suroeste, o que se vivirá é unha eclipse parcial na cal o Sol estará agochado pola sombra da Lúa en máis dun 99% no momento do máximo. Mais un 99% non é o 100% (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 23 de xullo de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

Cinema para un país

Fotograma de Yol (Yılmaz Güney, 1982)

O Kurdistán é unha das maiores nacións sen estado do planeta. Segundo as estimacións que elabora o Instituto Kurdo de París, o pobo kurdo fórmano corenta e seis millóns de persoas, das cales vinte residen en Turquía, outras doce no Irán, oito millóns e medio no Iraq e 3,6 millóns en Siria. En amplas rexións deses países a poboación kurda é maioritaria. Hai outro medio millón que vive na Transcaucasia, sobre todo Acerbaixán e Armenia, e ademais está a diáspora espallada por diversos países europeos que suma millón e medio de persoas e é especialmente significativa en Alemaña. Malia a dispersión xeográfica, o pobo mantén como sinais de identidade a cultura e a lingua, co idioma kurdo como vehículo de comunicación maioritario con varios dialectos: o Kurmanji (kurdo do norte), o Sorani (kurdo central) e o kurdo do sur. Unha lingua que se escribe con alfabetos diferentes dependendo da zona, o de base latina, o kurdo-árabe ou os alfabetos ruso e armenio no caso das ex-repúblicas soviéticas.

A defensa desa identidade chocou, e segue a chocar, co comportamento totalitario de varios dos estados nos que se asenta este pobo. Os kurdos do Iraq non choraron, abofé que non, a desaparición do sátrapa Saddam Hussein, que ordenou a destrución de até o 90% das vilas en que vivían. Para a historia universal da infamia fica o masacre de Halabja, o 16 de marzo de 1988, un ataque masivo con armas químicas que matou perto de cinco mil cidadás. No inicio do filme Quilómetro cero, dirixido en 2005 polo cineasta kurdo-iraquí Huner Saleem, unha parella escoita na radio do coche noticias da invasión estadounidense de 2003 (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 26 de xuño de 2026, sábado. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

As eclipses contadas polos animais

Prestarmos atención ao disco solar non é incompatíbel con reparar no que acontece na natureza á nosa volta durante unha eclipse. A resposta dos insectos, as arañas ou os paxaros enche páxinas e páxinas de artigos científicos que nos recordan que a rutina dos seres vivos está marcada polas variacións de luz.

Abella recollendo pole. Foto: Jon Sullivan [Dominio público / Wikipedia]

No libro Da composición do mundo e as súas causas, escrito no século XIII no dialecto da súa rexión polo monxe toscano Restoro d’Arezzo, hai unha descrición coidadosa dunha eclipse total de Sol, a do 3 de xuño de 1239. Aquel día o ceo estaba “claro e sen nubes”, escribiu, e “o corpo do Sol cubriuse pouco e pouco até ficar escurecido e facerse noite”. O monxe viu o planeta Mercurio xunto do Sol e “todas as estrelas” e percibiu como “o ar e a terra arrefriaban”. Comparou a duración da fase de totalidade co tempo en que un home podería camiñar 250 pasos, entre dous ou tres minutos, máis ou menos. O máis singular do seu relatorio é a referencia ao comportamento da fauna: “asustáronse todos os animais e os paxaros e as bestas salvaxes podían ser capturadas con facilidade”. Máis perto de nós, un mestre de primeira ensinanza do Barco de Valdeorras deixou testemuña de que durante a eclipse do 17 de abril de 1912 “as galiñas buscaban o seu refuxio e unha que vin e tiña os seus pitiños acubillounos debaixo das ás”. Unha e outra anotación dan boa conta de que os humanos non somos a única especie que reacciona a unha eclipse.

Ao longo da historia repítense as observacións sobre as reaccións animais á ocultación do Sol pola Lúa, que por outra parte parecerían unha resposta natural á caída da luz e da temperatura asociadas ao fenómeno (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 16 de xullo de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

A única eclipse galega que compartiremos

As ocultacións totais de Sol son fenómenos suficientemente excepcionais como para xerar unha enorme expectación: en Galiza as anteriores sucederon a comezos do século XX e a seguinte non chegará até finais do XXII. Contra o desasosego e o “medo a perder algo” cómpre recordar que a maioría dos habitantes da Terra nunca verá unha.

Esquema das eclipses. Imaxe: adaptado de Nela (nyabla.net), CC BY SA 4.0 / Wikipedia.

Para nós o Sol é grande, moi grande. Para escribir a súa masa en quilogramos precisamos trinta ceros: é 334 mil veces maior ca a da Terra. No seu barrio, o que chamamos “sistema solar”, o Sol supón o 99,86% de toda a materia ordinaria existente, isto é, se sumamos os oito planetas, dende Mercurio até Neptuno, cos seus satélites se os teñen, os planetas ananos e todos os asteroides e cometas que orbitan ao seu redor, representarían, en conxunto, só o 0,14% restante de masa. É un mangallón, o obxecto claramente dominante da zona, e porén non deixa de ser unha estrela mediana, como tantas outras do seu tipo na nosa galaxia, a Vía Láctea (e “tantas outras” neste caso quere dicir “miles de millóns”). Que é a nosa galaxia e por iso lle temos especial cariño, mais é tamén unha máis entre centos de miles de millóns de galaxias no Universo.

Volvamos á nosa escala doméstica. O Sol é grande, moi grande, un millón catrocentos mil quilómetros de diámetro, algo así como 109 planetas Terra situados un a carón de outro. Mais está a case 150 millóns de quilómetros de nós e iso fai que no ceo sexa apenas unha boliña luminosa que podemos tapar sen problema coa punta do dedo maimiño. A Lúa, o noso satélite, é bastante máis pequena, 400 veces máis pequena para sermos exactos, mais está tamén 400 veces máis perto de nós e por iso no ceo parece que ten un tamaño igual ao do Sol (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 9 de xullo de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

Una luz negra y ardiente. Eclipses en el cine.

El 12 de agosto en buena parte de la península ibérica se verá el primer eclipse total de Sol desde 1912, un evento astronómico que sin duda movilizará a millones de personas. Aprovechamos la efeméride para repasar la muy diversa presencia de los eclipses solares en el cine, un catálogo que incluye no pocas obras maestras.

Just Ancient Loops (Bill Morrison, 2012)

Un eclipse solar total no es un hecho excepcional -hay uno cada año y medio- pero como la zona del planeta que experimenta la ocultación completa del Sol es una franja más bien estrecha, de como mucho unos cientos de kilómetros de ancho, el resultado es que aunque en el curso de una vida haya muchos eclipses en la Tierra, lo más probable es que ninguno suceda encima de nuestra cabeza: en un lugar concreto en promedio pasan entre 300 y 400 años entre uno y el siguiente. En la historia de la humanidad una aplastante mayoría de las personas no ha vivido ni vivirá jamás un eclipse, que es la consecuencia de una feliz casualidad. El Sol tiene un diámetro 400 veces más grande que la Luna, pero también se encuentra 400 veces más lejos, de forma que vistos desde aquí su tamaño aparente en el cielo es similar. Ese tamaño varía muy ligeramente en función de la variable distancia de esos cuerpos a la Tierra, pero no es muy grande: con el brazo estirado, la mitad del grosor del meñique oculta cualquiera de los dos discos celestes (por muy impresionante que sea una luna llena emergiendo sobre el horizonte, podemos taparla siempre con la uña del dedo pequeño, o lo que es lo mismo, las famosas “superlunas” de las que se oye hablar a menudo no son nada súper). Esa coincidencia cósmica de tamaños la explica a un grupo de niños el protagonista de Agantuk (1991), la última obra maestra de Satyajit Ray, valiéndose de monedas de diferentes diámetros. Si la Luna estuviera más lejos de lo que está, no existirían los eclipses de Sol. De hecho, sabemos que la Luna se aleja cada año unos cuatro centímetros de nuestro planeta, así que llegará un momento, dentro de cientos de millones de años, en que ya no serán posibles. Algún día habrá un último eclipse en la Tierra (...) 

Martin Pawley. O texto completo pode lerse no número 212, de xullo-agosto de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine.

Ver a eclipse sen mirar o Sol

Haberá que repetilo moito este verán: é extremadamente perigoso observar o Sol sen protección. O único filtro válido para a observación directa son as lentes de eclipse, que reducen até trinta mil veces a luz que chega aos nosos ollos. A proxección do disco solar é unha alternativa eficaz, barata e sen risco para a saúde visual.

Caixa estenopeica producida pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío. Imaxe: Marta Cortacans.

Deixouno claro nun comunicado a comezos de ano o Colexio de Ópticos e Optometristas de Galiza: observar a nosa estrela a simple vista ou con lentes de sol "sempre entraña riscos, pois a gran cantidade de radiación que emite a diversas lonxitudes de onde, principalmente infravermello, visíbel e ultravioleta, pode danar a retina de maneira grave ou mesmo producir cegueira se a contemplación é prolongada", en palabras da presidenta do colectivo, Esther Amaro. Un exemplo típico é a retinopatía solar, unha lesión fotoquímica na retina que na literatura médica aparece a miúdo asociada á observación imprudente de eclipses. Uns poucos segundos poden ser suficientes para producir danos irreversíbeis. As emisións ultravioleta do Sol son a causa da fotoqueratite, unha sorte de queimadura semellante á que se produce se ollamos uns arcos de soldadura sen pantalla de protección. Eses danos, ademais, poden pasar ao principio inadvertidos e cando se manifestan os seus síntomas (dor e visión borrosa, entre outros moitos) talvez xa sexa demasiado tarde.

Protexerse ben non consiste só en reducir un pouco o brillo molesto da luz: precisamos peneirar a maior cantidade de radiación posíbel que sexa compatíbel cunha visión nítida do disco solar. Por iso son absolutamente inútiles os trucos caseiros que aínda hai quen practica de xeito temerario: as radiografías, os vidros escuros ou as películas fotográficas non impiden o paso da radiación que deriva en lesións oculares (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no caderno de verán Máis do Nós Diario o 2 de xullo de 2026. Podes ler o texto completo no sitio web do xornal.

O ano das luces. Crónica do (S8) 2026.

(...) A eclipse total de Sol que vivirá Galiza o próximo 12 de agosto, a primeira dende 1912 (e non haberá outra até 2180) serviu de inspiración ou leitmotiv para a edición 2026 do S8, Mostra de Cinema Periférico, que máis que nunca pousou a súa mirada no ceo. A xeito de pequeno xesto simbólico, tanto na presentación á prensa como na xornada inaugural e noutras sesións fíxose uso dunha animación da famosa serie de fotografías que en 1912 fixera José Sellier, unha colección de doce imaxes que recollen todas as fases daquela eclipse e que pedían a berros ser postas en secuencia, un recordatorio do labor do indiscutíbel pioneiro do cinema no estado español. Coa mesma lóxica, serviu de apertura da mostra unha sesión de curtametraxes de diferentes épocas á volta das eclipses baixo o lema “O obturador cósmico”, que tece paralelismos entre o fundamento da cámara -permitir ou non o paso da luz sobre o substrato fotoquímico que capta eses fotóns- e o paso da Lúa por diante do Sol que o oculta por completo de forma efémera. A máis antiga, unha de Georges Melies de 1907, L'Éclipse du Soleil en Pleine Lune, cuxo encanto indiscutíbel non agocha o esgotamento da fórmula do cineasta naquela altura: en vésperas de que David Wark Griffith comezase a facer evolucionar a narrativa fílmica, Melies seguía ancorado nas pantomimas de concepción decimonónico e levaba unha década sen moverse da súa baldosa. Pioneiro da animación experimental e o collage, Larry Jordan xogou cos obxectos celestes en Orb (1958), unha das súas características fantasías surrealistas con certo pouso esotérico. Curioso é o caso de Jan Peters, que en Ich Bin 33 (2000) decide “perder” a eclipse do 11 de agosto de 1999, ou talvez experimentala doutra maneira (certamente irrepetíbel), ao gravarse a si mesmo falando á cámara durante a totalidade para encher os 3 minutos dun rolo de súper 8. Shutter (2010) de Alexi Manis é un estudo da luz e as sombras en diferentes momentos do día, coas follas das árbores como centro da atención -captar o vento nas árbores, iso era o cinema para Griffith- que se complementan con metraxe dunha eclipse obtida por Andreas Gada. O estadounidense Kevin Jerome Everson está construíndo unha serie de pezas arredor das eclipses solares que iniciou con Polly One (2017), en cor, e Polly Two (2018), en branco e negro, as dúas dedicadas á memoria da súa avoa, Bertha Everson. No S8 pasou a terceira entrega, Cóndor, filmada en Chile en 2019. A morte hai uns meses do compositor Michael Harrison outorgoulle carácter de homenaxe á proxección de Just Ancient Loops (2012), a abraiante peza de Bill Morrison para a cal compuxo unha belísima música interpretada pola violoncellista Maya Beiser. A curtametraxe está estruturada en tres bloques, o primeiro deles composto por filmacións de comezos de século de observatorios astronómicos, o Sol durante unha eclipse e as persoas que o observan e imaxes da Lúa, Saturno ou obxectos de ceo profundo como a nebulosa da Cabeza do Cabalo. A segunda parte é unha animación por computador que representa o planeta Xúpiter cos seus catro maiores satélites Ío, Europa, Ganímedes e Calisto e establece unha conexión entre as súas órbitas e os harmónicos musicais a partir dunha investigación de Walter Murch. O bloque final emprega nitratos degradados -un dos sinais de identidade da obra de Morrison- da Vida e Paixón de Cristo (Ferdinand Zecca, 1907), A Biblia (Achille Consalvi, 1913) e imaxes científicas dos anos 10, para conformar en conxunto un estudo da representación dos ceos, do científico ao relixioso-simbólico, e a súa ligazón coa aparición da vida (...)

Martin Pawley e José Manuel Sande. Artigo completo dispoñíbel no número 153 da revista Luzes.

La era del plástico

Siempre hay mucho que aprender de la investigación, la divulgación y el activismo alrededor de cualquier problema global.

* * *

El título de esta columna es el de un libro recién publicado por la editorial Shackleton Books y del que son autores Tania Alonso Cascallana y Juan F. Samaniego, periodistas especializados en cuestiones medioambientales. El volumen es el resultado de su riguroso trabajo de documentación y de docenas de entrevistas con personas expertas en la investigación de la presencia y los efectos de los microplásticos en la naturaleza y en nuestro cuerpo. Un libro formidable, repleto de buenas explicaciones y fuentes e inspirado por una sana confianza en el principio de precaución, ese que nos hace dudar de que, por ejemplo, sea buena idea que para la producción de plásticos se empleen dieciséis mil aditivos químicos de los cuales cuatro mil son «peligrosos, bioacumulativos y/o tóxicos» y de otros diez mil no se tiene información suficiente.

En el primer capítulo se cita un texto del economista americano Victor Lebow en la revista Journal of Retailing en 1955 que merece la pena reproducir aquí. «Nuestra economía enormemente productiva», escribió, «exige que hagamos del consumo nuestra forma de vida, que convirtamos la compra y el uso de bienes en rituales, que busquemos nuestra satisfacción espiritual, la satisfacción de nuestro ego, en el consumo (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 325, xullo-agosto de 2026. As persoas subscritoras poden acceder á revista no seu sitio web.

Entrevista a Gabriel Azorín: "Sempre nos preguntamos como queremos vivir a vida que nos toca"

Esta terza feira visita a Filmoteca de Galiza Gabriel Azorín, director dun dos títulos máis aplaudidos pola cinefilia mundial este último ano, Onte á noite conquistei Tebas, que se estreou na pasada edición da Mostra de Venecia e participou logo en citas de prestixio coma o festival de Nova York, a Viennale, a Seminci ou o Indielisboa. Unha obra mestra en dous tempos e tres linguas (galego, portugués e latín) integramente filmada nas termas ourensás de Bande.

Gabriel Azorín. Imaxe: Amador Lorenzo para Filmika Galaika, DVEIN Films e Bando à Parte

Se houbese que poñerlle unha data inicial ao nacemento do filme, estaría á volta do teu descubrimento das termas de Bande.

En 2017 fun alí cuns amigos e cando se fixo de noite quedei só, tumbado nunha desas bañeiras en forma de sarcófago que son tan importantes logo na película. Como non hai luces artificiais de noite non podes ver nada a non ser que ergas a cabeza e mires o ceo, e eu tiven a sorte de que aquela noite había un ceo estrelado incríbel. Foi un intre de introspección e intimidade e fíxome pensar na cantidade de xente que ao longo da historia faría o mesmo xesto ca min naquel lugar. Volvín a casa con gana de rodar alí, mais era simplemente un desexo e precisaba ter unha idea cinematográfica. Dous anos despois, cando estaba na Elías Querejeta Zine Eskola e o cinema de António Reis e Margarida Cordeiro me tiña moi obsesionado pola súa capacidade de revelar os diferentes tempos que habitan un lugar, pensei de novo nas termas e propúxenlle a María Antón Cabot e Carlos Pardo Ros, colegas do colectivo lacasinegra, que me acompañasen a Bande para constatar se seguía vivo aquel desexo. Desta vez fomos máis precavidos e levamos unha cámara de alta sensibilidade; após bañármonos pola tarde caeu a noite e coa cámara gravamos uns rapaces que andaban alí tamén. Cando de regreso á casa revisamos as imaxes comprendín que non tiñan tempo, que se os rapaces non levasen teléfonos e traxes de baño con piñas sería imposíbel determinar se eran de hoxe, da Idade Media ou de hai dous mil anos, e iso xa era unha idea propiamente cinematográfica. Foi unha sorte de “eureka”.

Así xorde a convicción de facer o filme, mais como desenvolve a obra final?

Foi un camiño de ida e volta. As termas en orixe estaban asociadas ao campamento militar de Aquis Querquennis, do século I da nosa era, así que a presenza de mozos romanos estaba clara dende o principio. A idea de que houbese mozos contemporáneos tamén, mais a primeira intuición apuntaba a engadir máis capas de tempo, talvez a guerra civil, talvez o campesiñado no século XIX… Cando empecei a traballar no guión co amigo Celso Giménez, da compañía teatral La Tristura, acordamos que houbese só dous tempos para facer máis sinxela a película e que esa simplificación nos permitise xogar con elementos que nos interesaban como o paso do tempo, a duración, habitar os lugares… elementos que a miúdo no cinema fican devorados polos temas e as tramas. Tamén limpamos moito os asuntos a tratar e concentrámonos na amizade e nesa sensación tan humana de que nalgún momento da vida nos sentimos sós (...)

Martin Pawley. Entrevista publicada no Nós Diario do 25 de abril de 2026. Podes ler a entrevista completa no sitio web do xornal.

Esencia de cinema

Isabel Aimé González Sola en Las corrientes de Milagros Mumenthaler | Imaxe: Atalante Cinema

A través dos cristais dunha xanela vemos unha muller que contempla a paisaxe outoniza de Xenebra. Axiña saberemos que está alí para recoller un premio polo seu traballo no sector da moda, mais desfarase do trofeo no baño pouco despois. Deambula pola cidade como empuxada por un misterioso impulso, por algunha atracción inexplicábel; repara nunha peza de tea bordada nun escaparate, cruza a ponte sobre o río vestida cun abrigo azul -unha mancha de cor sobre un fondo gris- e de súpeto bótase á auga. O seguinte plano amósanola de regreso ao hotel, envolta nunha desas láminas metalizadas que se empregan como mantas nas emerxencias. Atravesa o vestíbulo facendo soar os tacóns contra o piso mentres arrastra unha bolsa coas súas pertenzas, sobe no ascensor, accede ao seu cuarto. Abre a ducha mais non chega a entrar nela, primeiro sinal dunha sorte de fobia á auga que manifestará durante o resto do filme (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 26 de xuño de 2026, sábado. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo en liña nesta ligazón.

Temos as estrelas (Martin Pawley, 2026)

Creación de Martin Pawley a partir dos filmes Devil and the Deep (Marion Gering, 1932), Breakfast for Two (Alfred Santell, 1937), A Streetcar Named Desire (Elia Kazan, 1951), Wings (William Wellmann, 1927), Drácula (George Melford, 1931), My Little Chickadee (Edward F. Cline, 1940), The Misfits (John Huston, 1961), A Woman of Distinction (Edward Buzzell, 1950), María Candelaria (Emilio Fernández, 1944), Annette (Leos Carax, 2021), West Side Story (Robert Wise e Jerome Robbins, 1961) e Now, Voyager (Irving Rapper, 1942). Nova e definitiva montaxe a partir dunha peza anterior estreada o 11 de xuño de 2026 na actividade "La noche del Sol negro" de Filmadrid.

Jeanne Liotta, a celebración do sublime

Unha das convidadas da edición número dezasete do S8, Mostra de Cinema Periférico da Coruña é Jeanne Liotta, quen protagonizou o pasado martes a performance Path of Totality inspirada pola observación dunha eclipse de Sol. Este sábado poderá verse na Domus ás 19.30h unha sesión con varios filmes da cineasta cunha gran conexión astronómica.

Jeanne Liotta. Imaxe: Andrea Rodríguez para o S8.

Da forte pegada que hai na obra de Jeanne Liotta da ciencia e en particular da astronomía é boa proba a sesión desta tarde no S8 con pezas como Moonplay (after Marie), Eclipse, Affect Theory ou Observando el cielo, un dos filmes máis fermosos xamais feitos, mais a autora apresúrase a recordar que durante boa parte da súa vida tal conexión non existiu e que naceu e se criou en Nova York, onde a paisaxe celeste se reduce a unhas poucas constelacións, o Carro da Osa Maior ou Orión. “Penso que o meu interese realmente veu de aprender sobre fotografía e cinema, os aspectos técnicos e a historia, e como se observou o firmamento empregando mesmo métodos prefotográficos, por exemplo o uso das cámaras escuras para ver o Sol. Foi a investigación sobre a historia do estudo da visión e dos métodos tecnolóxicos da fotografía a que me levou cara ao cosmos”, explica (...)

Martin Pawley. Artigo publicado o sábado 6 de xuño no Nós Diario. Pode lerse o texto completo no sitio web do xornal.

Lo individual y lo colectivo. Indielisboa 2026.

Cochena (Diogo Allen, 2026)

El premio principal de la competición portuguesa de la última edición de Indielisboa recayó en Diogo Allen, que firma con la notable Cochena su primera película como director después de una sólida experiencia como ayudante de realización. Su acercamiento a la comunidad gitana portuguesa es justo en todos los sentidos de la palabra. Por un lado, por el mero hecho de su existencia, como registro de un colectivo que tuvo hasta ahora una presencia raquítica en las pantallas. Más importante aún, por la forma puesta en práctica, heredera de la etnografía humanista de António Reis y Margarida Cordeiro, con planos siempre fijos en formato 4:3 que acogen cariñosamente a sus personajes y captan la carga lírica que poseen, el reconocimiento de una nobleza escultórica natural -en particular la pareja protagonista, Anastácio Romão y Ermelinda Maria da Silva- que solemos asociar a la visión de Pedro Costa y, por lo tanto, de John Ford. Lejos de cualquier tentación hacia el hieratismo, la austera apuesta observacional de Diogo, sin apenas variaciones en su tono, conduce a un resultado pletórico de vida: es un tributo a la familia y a los afectos, a las celebraciones compartidas, ya sea una boda o la búsqueda de erizos para cocinarlos a la parrilla. Un retrato de una comunidad errante, orgullosa y libre, que sobrevive en los márgenes de la sociedad pero, también por eso, más sostenible, menos contaminada por la maquinaria succionadora de atención y deseo del tecnocapitalismo. Cochena acaba siendo, en consecuencia, un film intensamente político en todos sus fotogramas (...)

Martin Pawley e Nacho Álvarez. O texto completo pode lerse no número 211, de xuño de 2026, da revista Caimán Cuadernos de Cine. 

Al amparo de la noche

La oscuridad natural ha sido a lo largo de la historia un espacio seguro para quienes tuvieron que huir para salvar su vida.

* * *

Plano de Gaulana (Pablo Casanueva, 2026)

El 22 de mayo de 1938 tuvo lugar la mayor fuga de presos de la historia del estado español. El Fuerte de San Cristóbal, cerca de Pamplona, fue construido a finales del siglo XIX con fines defensivos, pero pronto se convirtió en una cárcel a la que fueron destinadas, por ejemplo, centenares de personas tras la revolución de octubre de 1934. Después del golpe de estado de julio de 1936 Navarra cayó rápidamente bajo el mando del ejército fascista y el fuerte se llenó en pocos meses con una cantidad enorme de presos, hasta 2500, que soportaban vejaciones y pésimas condiciones de vida; de hecho, hasta su cierre en 1945 se cuentan más de 300 muertes por causas como la desnutrición o los paros cardíacos, pero también los fusilamientos camuflados oficialmente como «traumatismos». Los encarcelados en 1938 eran en su mayoría miembros de partidos políticos y sindicatos y militantes de la causa republicana. La fuga fue preparada por un pequeño grupo de presos que diseñaron un plan para tomar el centro aprovechando un momento de cierta relajación de los vigilantes (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 324, xuño de 2026. As persoas subscritoras poden acceder á revista no seu sitio web.

A aprendizaxe do amor

Claire Atherton na Filmoteca de Galicia. Imaxe: María Messeguer para a Filmoteca de Galicia.

En 2005 xurdiu en Catalunya o proxecto educativo 'Cinema en curso', unha iniciativa, en palabras das súas directoras Núria Aidelman e Laia Colell, de "pedagoxía do cinema e co cinema en escolas e institutos". A diferenza doutros proxectos de cultura audiovisual que se desenvolven nas aulas, e que tantas veces, infelizmente, aspiran apenas a imitar de maneira precaria os procesos industriais do cinema, a miúdo caducos e de nula sostibilidade, 'Cinema en curso' procura un achegamento máis fértil e responsábel que ten o seu primeiro centro na contemplación e a análise dos filmes. Filmes completos, en salas e en festivais, mais tamén fragmentos de filmes, e isto permite o acceso a imaxes de cineastas que doutro xeito serían inviábeis, en particular a certas idades, como as de Chantal Akerman, Marguerite Duras ou David Perlov. Trátase de que a rapazada comparta unha escena, que a mire e a escoite, que pense sobre ela e se faga preguntas, que a volva a mirar e escoitar tanto como for preciso, que se deteña sobre ela, que comente as súas impresións, as iniciais, máis espontáneas, e logo as que se derivan dunha meditación máis fonda, de atender o que expresan as outras persoas. Cómpre facerse preguntas. Por que ese plano está filmado desta ou daquela maneira? Por que ten esa duración? (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 30 de maio de 2026, sábado. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo en liña nesta ligazón.

Unha ollada lúcida ás cinzas aínda mornas do colonialismo portugués

por Miguel Castelo

Sergio, un xove enxeñeiro portugués, viaxa de Portugal a Guinea-Bissau, encargado por unha ONG para substituír o anterior enxeñeiro, co que a empresa construtora tiña desacordos, e para preparar un novo informe técnico sobre un importante proxecto de autoestrada, conexión entre o deserto e a selva, no que se introduciron cambios. Concibida orixinalmente cun trazado específico, a estrada agora ten un itinerario diferente. E a análise do enxeñeiro lisboeta debe avaliar o impacto ambiental que causará esta modificación.

Sérgio Coragem n'O Riso e a Faca (Pedro Pinho, 2025) / Vitrine Filmes

Un caso similar, atopado polo cineasta portugués Pedro Pinho en 2017 mentres viaxaba con amigos polo país, espertou o seu interese polos asuntos coloniais, levándoo a querer exploralos nun documental. Portugal foi a primeira nación en facer seus territorios estranxeiros e a última en renunciar a eles. A perda das súas colonias deixou aos portugueses un ronsel de emocións encontradas. Hoxe, despois de tantas xeracións, para unha grande parte da poboación isto xa non é un problema, e tamén hai moitos que descoñecen a situación actual nestes países, agora baixo autogoberno. Mais o comprensible desexo de Pinho viuse frustrado pola realidade, que deixaba claro que tal cousa era imposible: o status quo persistía, os pobos indíxenas, abandonados polo goberno e tantas veces enganados e explotados polos colonialistas, non estaban para facer declaracións, nin abandonar o seu traballo, e, o que non é menos importante, as diferentes linguas das tribos e aldeas non permitían unha comunicación axeitada. Polo tanto, abandonouse a idea, mais non o obxectivo de relatar dalgún xeito unha realidade tan fascinante e complexa.

Así que, unha vez conseguidos os fondos precisos e logo un tempo considerable vivindo con estas comunidades, aprendendo a se comunicar con elas, gañando a súa amizade e confianza, a súa dedicación e colaboración, a realidade finalmente amosou o seu sorriso. Procedeuse a seleccionar numerosos figurantes e actores diversos —todos eles, dende o primeiro até o último, homes, mulleres e nenos, extraordinarios nos seus papeis; Cleo Diára recibiu o premio á mellor actriz no último Festival de Cannes—, tiveron lugar longos e detallados ensaios e, tras seis meses de rodaxe e máis de dous anos de montaxe, hoxe existen dúas versións —a que circula actualmente, de tres horas e media, e outra de cinco horas e media— desta enorme e singular película. Magnífica polo seu argumento, os seus temas, a súa atrevida mestura de xéneros, a súa atmosfera, o seu ritmo, a súa banda sonora de música diversa. E tamén polo atractivo da súa polifonía de acentos. Polo seu desenvolvemento e a súa orixinal forma de cativar o espectador. A emoción é un ingrediente clave na viaxe iniciática de Sergio, unha aventura implacable non exenta de perigos e preocupacións frecuentes. Dende a súa perspectiva de profesional honesto e de ollada inocente, acompañámolo. Sentimos e sufrimos xunto a el. Vivimos xunto ao seu diverso círculo social, composto por persoas de diferentes razas, nacionalidades e orientacións sexuais, durante a súa estadía neste país. Cos seus novos amigos e inimigos, navegamos polas situacións máis inesperadas e descubrimos un mundo inimaxinable que se balancea entre o drama e a comedia. Somos testemuñas da loita pola vida, das necesidades cotiás máis básicas dos que o rodean, da fragmentación social, do abuso e a explotación dos máis débiles por parte dos poderosos, das miradas e comportamentos racistas, así como das formas de entretemento, da vertixe da noite e da intensidade dos sentimentos, do amor, da tenrura, do sexo, da dificultade e da alegría de vivir... E nunca deixamos de nos emocionar e de gozar de momentos cheos de enxeño e humor intelixente, de discusións violentas e de exposicións argumentativas tan estimulantes como cheas de sabedoría cínica e provocativa. E con Sergio, os seus medos, dúbidas e certezas, deixamos ese universo abafante, lonxe da metrópole, cheo de cor, calor, choivas torrenciais e excesos de todo tipo. Pero toda esa realidade heteroxénea e diversa non nos abandona. Permanece connosco, dando voltas unha e outra vez nos nosos pensamentos. Unha representación lúcida e inesquecible que revela con elocuencia as estratexias, o que e o como, do capitalismo para desenvolver as súas novas fórmulas de control e explotación dos beneficios residuais do vello colonialismo.

Luz y progreso en todas partes

Los avances tecnológicos han ido recortando nuestras horas de sueño.

* * *

Our Daily Bread (King Vidor, 1934)

El sueño del Sapiens, el libro del que me ocupé en la columna anterior, arroja ideas y enfoques reveladores en cada capítulo. Es algo típico de las personas sabias, y Juan Antonio Madrid lo es, como constato cada vez que se me presenta la oportunidad de conversar con él. «La mayoría de nosotros», leo, «nos consideramos afortunados por haber nacido en la época actual. Nos imaginamos a nuestros antepasados de hace cien mil años ocupados en una lucha constante por la supervivencia, expuestos a la amenaza del hambre y a los peligros de los depredadores y tribus enemigas, sin apenas tiempo para descansar. Sin embargo, la observación de grupos tribales actuales, como los agta en Filipinas o los san y hadza en Sudáfrica y Tanzania, respectivamente, nos muestran una realidad bien distinta». Un equipo de antropólogos liderado por Mark Dyble convivió durante dos años con el pueblo agta y registró de forma minuciosa sus actividades diarias, el tiempo que dedicaban al cuidado de los hijos, a las tareas domésticas y a la búsqueda de alimentos. El resultado fue que los agta que adoptaron la agricultura trabajaban unas treinta horas semanales en los cultivos, frente a las veinte de sus colegas recolectores. La pérdida de tiempo libre que venía dada por el salto a la producción de alimentos se producía tanto entre los hombres como entre las mujeres (...)

Martin Pawley. O artigo completo pode lerse na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 323, maio de 2026. As persoas subscritoras poden acceder á revista no seu sitio web.

Correo sobre "La risa y la navaja" (O riso e a faca)

Cleo Diára e Sérgio Coragem en "O riso e a faca" (Pedro Pinho, 2025) / Vitrine Filmes

Buenas tardes, Pawley.

«La risa y la navaja» es una película memorable. Rica en imágenes, situaciones emocionantes, planteamiento argumental, técnica fílmica, planos, interpretación, dirección de actores y realización, sin olvidar la banda sonora candente.

Lo más interesante, además, es la compleja reflexión poscolonial que sostiene, sin resoluciones fáciles "humanitarias", con ironía fina e incluso con sarcasmo, pero con profunda sensibilidad para trasladar la reflexión inconclusa al espectador de forma elegante.

La habilidad de Pinho para mostrar la complejidad cruda es muy patente también en el plano emocional, afectivo y sexual. Veracidad sin estereotipos.

El personage de Sérgio, con su ternura ingenua y su estupor ante la violencia, ante el amor o ante la corrupción, funciona como un catalizador de las ideas del film. El personaje femenino principal es muy rico también en ambigüedad afectiva y sensual entretejida con tensiones étnicas y sociales.

Es nuevo eso de que el "personaje afectivo" sea un medio para entrar en el paisaje y en la historia, sin necesidad de comprenderlos. Da que pensar.

El valor documental de la película es muy grande. Te sumerge en la realidad africana con cercanía táctil que se adentra en la mente. Un equilibrio novedoso entre ficción y no-ficción. Cine social libre de cautelas, de ideología inhibidora. Valiente en su manera de hacer frente al porvenir incierto.

En resumen, buenísima. Podría haber durado siete horas sin cansarnos.

Muchas gracias de nuevo, amigo. 

Un gran abrazo.

Santiago Auserón