Días de memoria e metáforas

Con máis demora da xustificábel, leo por fin Días de memoria e metáforas, que é (máis ou menos) un diario pandémico escrito polo doutor en Química, profesor de secundaria xubilado e divulgador en activo Ramón Vilalta López. E malia a algunhas debilidades no que atinxe á corrección e depuración estilística, non precisamente infrecuentes nos libros autoeditados, lino con moito pracer e con inevitábel e crecente simpatía cara ao autor, un sabio á antiga usanza, un intelectual con formación científica e progresista de verdade, isto é, alguén que promove a globalización do coñecemento e a mellora da calidade de vida para toda a humanidade sen facelo de costas ao resto de seres cos que compartimos planeta.

Días de memoria e metáforas é a obra dun viaxeiro afervoado, dun lector voraz e diverso, dun home apaixonado pola ciencia. Un caderno de recordos enfiados durante o confinamento, episodios que saltan no tempo e no espazo duns países a outros, dunhas décadas a outras, alimentados polos ecos dos libros lidos, de Borges a Benedetti, Galeano ou Idea Vilariño, das cancións que se citan aquí e acolá, das obras artísticas que axudan a dar forma ás nosas identidades. É, tamén, un canto de amor ao seu Uruguay de nacemento e crianza, o país dos paxaros pintados, dos picaflores e dos ombús, un país que presume de laicismo e de servizos públicos. Se o volume funciona como marabillosa guía de viaxes, isto é especialmente certo nas moitas páxinas apaixonadas dedicadas a Uruguay e en particular a Montevideo, a cidade das múltiples augas e os ventos desbocados, en palabras de Cristina Peri Rossi, que, por culpa de Ramón, pasa a ser un destino soñado para min.

Mais se hai un trazo inequívoco en Días... é a práctica entusiasta da empatía e a súa defensa do colectivo fronte á idiotez, etimolóxica, de quen só se preocupa polo beneficio propio. Contrario ás interpretacións simplistas de fenómenos complexos, a única división binaria en que se recoñece o autor é a que distinga “os que explotan e os que son explotados, (...) os que non respectan dos que aprenderon a respectar, os que non queren dos que queren, os que dividen innecesariamente dos que non confunden as persoas con bits do código binario”. Lonxe da soberbia e a crueldade inherente a esa abxecta divulgación tecnófila axeonllada ao servizo das corporacións, Ramón é un humanista clásico, unha persoa curiosa polo mundo no que vive, polo mundo que o antecedeu e polo mundo que o sobrevivirá. Cústame comprender como as editoriais galegas convencionais non perseguen a Ramón para publicarlle libros co acabado que estes merecen: gañarían moito os seus catálogos e nós como pobo. Precisamos moitas máis voces científicas como a súa, voces que, como escribiu Luís Sepúlveda, non confunden a mentira co engano.

Martin Pawley

Melgaço, unha vila excepcional para un Festival singular

por Miguel Castelo

A vila portuguesa de Melgaço vén de celebrar unha nova edición do seu Festival Internacional de Documentario con grande afluencia de público e un nutrido número de participantes chegados de diferentes partes do mundo. Como sempre, baixo o seu lema tripartito: Memoria, Identidade, Fronteira. Como sempre, grazas ao traballo organizativo arreo levado a cabo perante o ano todo por Ao Norte, Asociação de Produção e Animação Audiovisual, radicada en Viana do Castelo. Na presente crónica faise un seguimento da maior parte da súa programación. 

Calificado, non sen acerto, polo presidente da Câmara Municipal, Manoel Baptista, de "o sítio mais impensável", Melgaço posúe unha infraestrutura cultural fóra do común para unha vila capital dun municipio de arredor de 8.000 habitantes: Museu de Cinema, Espaço Mémoria e Fronteira (arredor da emigración e o contrabando), Casa da Cultura (salas de exposicións e de conferencias, amplo auditorio para cinema e teatro, diversos lugares de lecer), Museu Etnográfico da Torre do Castelo, ademáis doutros dous, tamén de carácter etnográfico, espallados pola contorna (freguesías de Lamas de Mouro e Castro Laboreiro). Non é por acaso, logo, que esta vila singular poida poñer en escena anualmente un festival cinematográfico internacional. O acerto de que así sexa radica no coñecemento deste máximo rexedor local, presente nas proxeccións e boa parte dos actos programados, de que a cultura é un ben necesario e adecuado para mellorar o país -calquera país- e na súa determinación de o poñer en práctica.

Os Premios: controvertidas decisións

Nesta oitava convocatoria (segunda presencial logo de cesar a fase aguda da pandemia) pasaron a selección trinta e dous filmes (10 curtas e 22 longas, procedentes de doce países) para optaren ao Premio Jean Loup Passek, máximo galardón do festival. O xurado oficial, integrado por Aida Vallejo (Euskadi), profesora de teoría y práctica de cine documental e narrativa audiovisual na Universidade do País Vasco (UPV/EHU), Anna Huth (Polonia), directora do Instituto de Cinema e Artes Teatrais da Universidade da Silésia, Carlos Natálio (Portugal), crítico de cinema e profesor na Escola das Artes da Universidade Católica, Juan Pablo González (México), realizador e profesor no Instituto de Artes de California, e Marion Schmidt, codirectora da Documentary Association of Europe e cofundadora dos cursos residenciais DOX BOX e. V.Berlín, concedeu o trofeo á Mellor Curtametraxe a Subtotals (Polonia), de Mohammadreza Farzad. Dito xurado xustificou esta decisión así: "Um estudo poético e assombroso sobre a vida, o amor e os mistérios do tempo; uma meditação existencial composta por filmagens caseiras de 8 mm que nos dão um vislumbre da vida das pessoas comuns. Ficamos hipnotizados pelo fluxo das imagens e pela clareza da imaginação, as certezas incertas de uma vida que não dá contas. Uma bela advertência de todas as pequenas e grandes coisas que experimentamos na vida e que não registamos ou nem sequer notamos". A mediametraxe In Flow of Words, de Eliane Esther Bots, obtivo unha Mención Honrosa, coa seguinte declaração do Júri: "A tradução não é apenas uma questão de utilizaçãode palavras. É uma posição entre realidades, entre visões de mundo. Neste filme vívido e minimalista, os objetos e as memórias de três intérpretes do Tribunal desvendam sentimentos e emoções que devem ser escondidos em prol do fluxo da comunicação. A outro nível, o realizador deste filme discreto e sereno consegue criar uma transformação material e cinematográfica de situações de violência, trauma e choque". O Premio á Mellor Longametraxe recaeu en Four Seasons in a Day (Bélxica), de Annabel Verbeke, que motivou estas palabras do xurado: "Este caleidoscópio inesperadamente comovente sobre pertença, identidade e a ameaça do grande desconhecido é muito mais do que um filme sobre o Brexit. Um retrato bem-humorado, leve e subtil sobre um povo preso entre fronteiras invisíveis e visíveis contra o pano de fundo da ansiedade latente da realidade política de hoje, com referências ao passado sangrento e ao que ainda está por vir, numa bela paisagem. Apesar de retratar uma realidade muito local, é um filme com o qual todos nos identificamos com facilidade, principalmente nos tempos atuais, quando as fronteiras, em todas as dimensões, são trazidas de volta à nossa realidadade". Este xurado concedeu tamén unha Mención Honrosa a Alcindo (Portugal), de Miguel Dores, "Um retrato que traz à tona a tragédia e a violência ostensiva por trás do Dia da Raça e da vitória do Sporting Futebol Clube em 1995, onde 11 negros foram agredidos e 1 foi brutalmente assassinado. Através da utilização de imagens de arquivo, o realizador transporta-nos para o passado colonial de Portugal e traça os seus vestígios evidentes no presente, apelando ao reconhecimento da existência de um racismo enraizado no Portugal de hoje e mesmo na Europa. O filme relembra as atrocidades do colonialismo e do ódio racial. Realidades que a maioria dos europeus não racializados prefere ignorar. E é ao mesmo tempo uma poderosa homenagem a quem luta contra ela". 

Four Seasons in a Day (Annabel Berbeke, 2021)

O xurado dos Premios D. Quixote, convocado pola Federación Internacional de Cineclubes (FICC), nesta ocasión integrado por Manuela Luchessu (Italia), membro de dita Federación, diplomada en filosofía e profesora de liceo, Margarida Mateus (Portugal), diplomada en psicoloxía clínica, cinema e teatro, na actualidade presidenta de Plano Extraordinario-Cineclube de Tomar, e Ponnam Ravichandra (India), crítico de cine e secretario da Federación de Sociedades Cinematográficas da rexión sul do seu país, concedeu o da Mellor Curtametraxe a In Flow of Words (Paises Baixos), de Eliane Esther Bots. E xustificou así a súa concesión: "Este documentário dá voz e coloca em evidência as emoções de quem não pode mostrá-las. Ao permitir que o público veja o sofrimento dos intérpretes do Tribunal Penal Internacional, traz uma perspectiva incomum e mostra os desafios enfrentados pelos intérpretes, ao ouvir os testemunhos chocantes e dramáticos da guerra. O filme fá-lo com uma linguagem cinematográfica simples e inovadora de grande impacto emocional, tornando a experiência do filme inesquecível". O Premio D. Quixote á Mellor Longametraxe foi concedido a Hêza (Irak), de Derya Deniz: "O júri acredita que este filme não está apenas bem escrito, interpretado e filmado, mas que é também um filme capaz de transportar o espectador para o interior do drama vivido pelo protagonista, através de imagens tocantes e de uma banda sonora envolvente. É uma homenagem à força das mulheres que lutam bravamente contra as adversidades". 

Heza (Derya Deniz, 2022)

O Premio Jean-Loup Passek ao Mellor Cartaz de Cinema, decisión dos portugueses Abi Feijó, Licenciado en Belas Artes pola Universidade do Porto, experto en cinema de animación, autor de pezas internacionalmente multipremiadas, fundador de diversas estruturas de produción e membro de importantes institucións do seu sector, e Pedro Mota, Doutor en Ciencias da Comunicação na área de Audiovisuais pola Universidade do Minho, alterna a docencia coa realización no ámbito do cinema de animación, e da galega María Yáñez, xornalista no medio dixital, autora de numerosos e diversos proxectos que na actualidade dirixe Vinte, espazo online de sociedade, cultura e tendencias do xornal Praza.gal. e é profesora no Mestrado en Social Media e Contidos Dixitais da Universidade de Vigo, foi para Comezainas, de Mafalda Salgueiro (Portugal). Este xurado concedeu tamén unha Mención Honrosa ao de Sycorax, filme de Matías Piñeiro e Lois Patiño, da autoría de Dani Sanchis. 

Fora de Campo e Plano Frontal

No habitual Fora do Campo, seminario orientado por José da Silva Ribeiro, coordenador do Grupo de Estudos de Cinema e Narrativas Digitais na AO NORTE, foi tratado este ano o tema Antropologia Visual/Antropologia e Cinema, onde participaron especialistas portugueses, brasileiros e doutras partes da América do Sur, así como españois. Entre moitos outros, Manuela Penafria, experta en cinema documental, autora de numerosas publicacións, Professora Associada no Departamento de Arte da Universidade da Beira Interior; Manuela Matos, directora do Espaço MIRA de Porto; Mariano Gómez Landa, Licenciado en Antropología pola Universidad Veracruzana, Maestro en Antropología Social polo Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social (CIESAS), Unidad Regional Golfo, e Doctor en Ciencias Sociales pola Universidade Estadual de Campinas de São Paulo, Brasil; e Alfonso Palazón, Doctor en Ciencias de la Información pola Universidad Complutense de Madrid, director, realizador, productor e guionista audiovisual, profesor titular da Universidad Rey Juan Carlos. Orientado polo cineasta Pedro Sena Nunes, o tamén consolidado Plano Frontal, residencia cinematográfica e fotográfica presentou as pezas -fotos e filmes- realizadas pola mocidade participante na edición anterior: As bocas negras de Martí Rossel, Fluxo(s), de Luana Santos, e Terra das Cruzes de Joao Salgueiro, as primeiras, e A Inverneira de Pontes, de Luís Miguel Pereira; Alua Pólen – Para Ela, D’Ele, de Beatriz Walviesse Dias; Até ao Amanhecer, de José Luís Peixoto, Henrique Queirós e Sebastião Guimarães; e Cristóval-Pontebarxas, de Alexandra Guimarães e Gonçalo Almeida, os segundos, e acometeu a produción e realización das que han ser mostradas no MDOC 2023. Experiencias ambas destinadas ao incremento do arquivo audiovisual e patrimonio inmaterial de Melgaço. 

Novos apartados, actividades novas

Rebautizado, por evidentes motivos, como MDOC, o inicial Filmes do Homem medra, incorporando novos apartados e actividades: salienta de modo principal “X-RayDoc”, coa función de analizar polo miudo un filme importante da historia do cinema documental. Desta primeira vez, a peza escollida foi Cabra Marcado para Morrer (1984) do brasileiro Eduardo Coutinho. “Um filme extraordinariamente importante, rodado ao longo de 20 anos. Começa em democracia, atravessa a ditadura e é retomado, de novo, em democracia”, en palabras do coordenador da sección, Jorge Campos, doutor en Ciencias da Comunicación pola nosa USC, profesor, xornalista, realizador e programador cultural, quen, con Luís Mendoça, doutor en Ciencias da Comunicação pola Universidade Nova de Lisboa e, tamén, profesor e programador, levou -levaron- a cabo unha disección deste filme singular, realizado entre o golpe de Estado de João Goulart (1946-1964) e o mandato do general Baptista de Figueiredo (1979-1985), último presidente da Ditadura militar brasileira. Así mesmo, o MDOC habilitou un novo espazo pedagóxico (non sabemos se con vocación de continuidade), onde desta vez, en colaboración con La Plantación, estrutura galega de programación de obradoiros audiovisuais, Mercedes Álvarez (El viento africano, c.m., El cielo gira, Mercado de futuros) revelou ante un numeroso alumnado, baixo o enunciado de “Olhar e Filmar”, os procedementos empregados para a construción da súa primeira longametraxe. Ao tempo, o xornalista e realizador brasileiro Felipe M. Guerra, colaborador desde 2019 de Ao Norte, impartiu, para un alumnado máis novo, a "oficina" (obradoiro, taller) Vamos fazer um filme? 

O Festival, alén da vila

Por outra parte, o deslocamento fóra da vila, as extensións de partes e compoñentes da programación a freguesías circundantes, na idea de animar culturalmente, alén do centro do festival (Casa da Cultura e espazos contiguos), a rexión e mesmo o país (nada mal estaría que outros festivais de cinema apañasen o exemplo), continuaron a súa intensa actividade habitual. Desta vez, co proxecto Uma Paisagem dita Casa, que o seu autor, o fotógrafo João Gigante, presentou na Junta de Freguesia de Lamas de Mouro, e coas exposicións fotográficas Quem somos os que aqui estamos e Evocação ao Padre Aníbal Rodrigues, coordinadas por Álvaro Domingues, doctor en Geografía Humana pola Facultade de Letras da Universidade de Oporto, na que é profesor da Facultade de Arquitectura, onde realiza labores de investigación no Centro de Arquitectura e Estudos Urbanos, CEAU-FAUP. A primera delas, composta por achegas particulares das xentes castrexas sobor das mutacións experimentadas no ambito familiar perante o S.XX, consecuencia dos movementos migratorios, cambios ideolóxicos e sociais e a chegada das tecnoloxías; e a segunda, dedicada á figura de dito sacerdote (1919-2013), hoxe lembrado con saudades e agarimo, activo modernizador da súa freguesía, Castro Laboreiro, a prol da que traballou con entusiasmo e eficacia tanto no social como no político no percurso da súa vida toda. Nos seus muitos logros, cabe sinalar a autoría da maior parte das imaxes fotográficas da escolma presentada. Expostas, respectivamente, no Centro Cívico e na Casa Parroquial de Castro Laboreiro, ambas mostras permanecerán abertas até mediados de outubro, o que dará oportunidade a un maior número de visitas. As intervencións faladas in situ, ante boa parte dos participantes no Festival, de Daniel Maciel, habitual colaborador de Ao Norte, licenciado em Antropologia e Mestre em Antropologia Médica, ambas pola Faculdade de Ciências e Tecnologia da Universidade de Coimbra, doutorado em Antropologia pela NOVA School of Social Sciences, Álvaro Domingues, e Albertino Gonçalves, director do Espaço Memória e Fronteira, Doutorado em Sociologia e Professor Associado na Universidade do Minho, puxeron en contexto estas intervencións culturais. Por cabo, esta intensa xornada, que se alongou até perto da medianoite, de novo no Centro Cívico, culminou coa proxección de Mulheres da Raia (2009), de Diana Gonçalves, quen mantivo un animado coloquio co público e algunhas das intervintes no filme. A freguesía de Castro Laboreiro foi tamén, coa de Parada do Monte e a de Gave, receptora das Sesións especiais ao Ar Livre, nas que se proxectaron algúns dos filmes do Plano Frontal.

Gustos, subxectividade, preferenzas, decisións

A decisión dun xurado -de todo xurado- é inapelable. Son as regras do xogo. Mais non deixa de estar suxeita á subxectividade, aos gustos e preferenzas das persoas que o integran. Logo, antes das decisións, do fallo -polisémica palabra- veñen os disensos, os consensos e as negociacións, as decisións por maioría e as da unanimidade. Tamén é certo que para poder valorar un filme cabalmente cómpre poder achegarse a el con tempo, coa mente despexada e disposición de ánimo, con acougo, e ter a oportunidade -e mesmo a obriga- de o ver, cando menos, un par de veces; e non no percurso de seis días contados, no medio dun acugulado menú de filmes nun banquete farturento, trufado de varullo, conversas cruzadas e outros motivos de excitación e canseira: unha enchente atordoante, de imposible dixestión, que acaba por diminuir de modo notable as entendedeiras ao tempo que eleva ao alto o nivel de esixencia. Isto todo é o que fai que o os xurados vivan presencialmente o festival co seu cometido feito: os votos emitidos, o fallo consumado.

Nós Viemos (José Vieira, 2021)

Aínda así, permítaselle ao autor desta crónica deixar aquí o seu particular parecer. Se cadra, unha boa parte das decisións tomadas polos xurados desta oitava edición emanan da valoración dos temas tratados nos filmes, en detrimento das formas, das características e aspectos formais dos mesmos. Non deixa de ser esta tamén unha aprezación subxectiva. Mais, desde tal óptica, resulta, cando menos, desconcertante, a non inclusión no palmarés de títulos como Nós Viemos/Nous sommes venus (Portugal-Franza), de José Vieira, historia de cruzamentos e analoxías dos movementos migratorios actuais e os da segunda década do século pasado, contados en primeira persoa, no que un depurado tratamento visual e o coidado uso de suplementarias voces narrativas dotan ao relato dunha complexa e moi interesante estrutura, nun estilo moi propio do seu autor. 

Viagem ao Sol (Susana de Sousa Dias e Ansgar Schaefer, 2021)

En Viagem ao Sol (Portugal), de Susana de Sousa Dias e Ansgar Schaefer (anteriormente galardoado no Indie Lisboa co Prémio Árvore da Vida), o episodio real do traslado a Portugal de crianzas de familias austriacas diversas para as preservar das desgrazas da Segunda Guerra Mundial, e a posterior devolución ás súas familias de orixe, concluida ésta, serve á parella realizadora para construiren relatos de vida dalgúns destes cativos, nenos e nenas, na súa viaxe de ida e volta, a partir de material visual encontrado, a cuxa alta calidade suman unha montaxe coidada e eficaz e unha elaborada banda sonora, onde as diferentes voces dotan de absoluta verosimilitude o conxunto do que nace a cadea de sorpresas, alegrías e sufrimentos experimentados en todo este tempo por adultos e menores sometidos aos vaivéns das decisións arbitrarias da condición humana. E All of our heartbeats are connected through exploding starts (Suecia), de Jennifer Rainsford, relato inusual, onde a extrañeza, o abstracto e o poético conviven nunha narración sobor da aceptación da perda, a posterior recuperación persoal e a da natureza, na que as profundidades mariñas xaponesas dialogan cunha parte do litoral hawaiano, receptor dos refugallos das costas niponas que, no seu mexer, o océano até alí transporta. Se cadra, estas aprezacións poden estaren trabucadas; mesmo pode ser que esta escolma sexa incompleta, que nela deberan entrar tamén outros títulos. Mais o abano de continxencias antes enunciadas non lle permitiu a este cronista o acceso á programación toda desta edición, non podendo así ter agora unha -aínda que apresurada- visión completa da oferta.

All of our heartbeats... (Jennifer Rainsford, 2021)

Breves e subxectivas consideracións

Cómpre sinalar que este crecemento trae consigo coincidencias e suplantacións de actos e proxeccións que poñen aos espectadores cobizosos, no sempre complicado dilema de elixir. Lonxe este certame de chegar ao síndrome da elefantiase, o seu equipo organizador deberá sopesar e decidir cal é o límite da expansión, o tope de carga que non se debe ultrapasar para que o comboio cinematográfico non descarrile. Valorar, en definitiva, que se gaña e que se perde con estas modificacións. Non fai parte deste engrosamento a anual exposición que, coincidindo coa celebración cinematográfica do MDOC, se instala no Museo de Cinema. Con anterioridade presentada no Festival de Cinema de La Rochelle, a mostra deste ano ofrece unha escolma de documentos e cartaces orixinais de sinalados títulos da cinematografía portuguesa, pezas pertencentes ao legado do inspirador do museo melgacençe, J. L. Passek. Entre outros, de Manoel de Oliveira, João César Monteiro, Teresa Villaverde e Margarida Cardoso. E, tampouco, a habitual sesión nocturna ao pé da Torre do Castelo, coa que o Melgaço Film Festival adoita pór o punto final a cada edición. Este ano coa proxección de Dispersos pelo Centro, de António Aleixo, "documentário humanista que deambula entre as pessoas e o território".

Equipo de voluntariado do MDOC.

Mais esta crónica ficaría incompleta de non sinalar aquí que o desenvolvemento do MDOC non sería igual de non ter contado cun nutrido equipo de voluntariado, colectivo nomeadamente feminino, eficaz, amable e entregado, baixo a coordinación de Sofia Lobo, presente en todas as seccións, disposto sempre a resolver cuestións informativas, informáticas, demandas de tradución ou calquera outro problema que se puidese presentar no momento máis inesperado.

* * *

Polo seu interese, reproducimos a entrevista que lle fixo o xornalista portuense Manuel Vitorino ao membro da Ao Norte e director do MDOC Carlos Eduardo Viana para a revista dixital 7 Margens. Agradecémoslles ao autor e á revista a súa autorización para compartila no noso blog.

7M – Na apresentação do Festival foi referido que o apoio financeiro da tutela ao MDOC não corresponde à importância do Festival. É pelo facto de o festival acontecer numa zona de fronteira e distante da macrocefalia do Poder? 

CARLOS EDUARDO VIANA (C.E.V.) – Em Portugal, como se sabe, é o Instituto do Cinema e do Audiovisual (ICA) que atribui o apoio financeiro aos festivais de cinema. Se analisarmos a distribuição desse financiamento, verificamos a tendência de apoiar em quase 90% os festivais organizados nas áreas metropolitanas. Em nossa opinião, esta política cultural não fomenta a igualdade na acessibilidade dos públicos ao cinema e continua a promover assimetrias na distribuição do financiamento público. O atual regulamento do ICA não prevê qualquer discriminação positiva relacionada com a distribuição geográfica das entidades apoiadas. Essa discriminação é fundamental porque não existem as mesmas condições sociais, culturais e de infraestruturas em todo o país. Defendemos a opção de uma política que promova uma maior descentralização do acesso à cultura cinematográfica, integrando no Regulamento do Programa de Apoio a Festivais em território nacional critérios que contribuam para a coesão territorial e que permitam valorizar a sua realização em territórios de baixa densidade. Como exemplo, uma das medidas que deveriam ser adotadas, no que diz respeito ao limite de apoio a conceder pelo ICA, os festivais fora das áreas metropolitanas deveriam ter fixado o seu limite máximo de financiamento em 80%, contrariamente aos atuais 50% 

7M – A Câmara Municipal de Melgaço tem sido, desde início, o grande parceiro institucional do projecto, mas situando-se o festival a meio caminho com a Galiza, nunca pensaram em expandir o certame além-fronteiras? O projecto é viável, ou existem questões difíceis de ultrapassar? O que pensa fazer sobre este tema?

C.E.V. – O MDOC realiza-se num território caracterizado, do ponto de vista demográfico, por uma baixa densidade populacional, situação que se repete do outro lado da fronteira. Apesar disso, tem sido política do festival, dentro dos constrangimentos financeiros e logísticos existentes, levá-lo até localidades na Galiza, itinerância que já aconteceu em Padrenda, Arbo e Entrimo. Realizar extensões em localidades mais afastadas tem estado fora de causa devido aos encargos financeiros que acarreta. No entanto, a internacionalização tem ocorrido e, devido a uma parceria com o Diversitas – Núcleo de Estudos das Diversidades, Intolerâncias e Conflitos da Universidade de S. Paulo, já foram organizadas três extensões do Festival no Brasil, a que chamamos MDOC – S. Paulo. 

7M – O Festival tem tido reconhecimento e prestígio, mas muita gente diz não poder participar por causa das férias e outros factores como a distância, etc. Já pensaram em promover a extensão do Festival a outras cidades do país, Porto, Coimbra, Lisboa? 

C.E.V. – Para o MDOC a aposta é fazer de Melgaço um ponto de encontro do documentário e de todos os interessados na não ficção. Um momento que passa pela programação do documentário contemporâneo, pela reflexão e troca de ideias sobre projetos de pesquisa e narrativas digitais e audiovisuais, pela formação e, fundamentalmente, pelo convívio e diálogo entre realizadores, produtores, académicos e público que vem assistir e participar no Festival. Esta matriz, que queremos manter e aprofundar, é incompatível com extensões noutras localidades. Não é nosso propósito agir como meros programadores.

7M – Jean-Loup Passek dá nome ao Museu do Cinema, mas muitos ignoram que, em Melgaço, existe um museu de afectos e único na Europa. Estão previstas algumas iniciativas tendentes a dar outra visibilidade pública e com isso, levar gente a visitar o riquíssimo acervo documental do Museu?

C.E.V. – A criação do MDOC – Festival Internacional de Documentário de Melgaço deve-se à existência do Museu de Cinema de Melgaço e é uma das formas de lhe dar visibilidade. O Museu inaugura em cada edição do Festival uma nova exposição, que faz itinerância quando é solicitada. Na edição deste ano, a exposição é uma homenagem a Jean-Loup Passek e resulta de uma parceria com o Festival de Cinema de La Rochelle, em França. Jean-Loup Passek foi o fundador e diretor desse festival e, por ocasião da sua 50ª edição e da 8.ª edição do MDOC – Festival Internacional de Documentário de Melgaço, Jean-Loup Passek é homenageado através de uma mostra da sua coleção e de uma seleção de cartazes originais de filmes portugueses. A exposição, com a curadoria de Sylvie Pras, diretora artística do Festival de La Rochelle e de Madalena Lima, responsável pelo Museu de Melgaço, esteve patente em La Rochelle de 1 a 10 de julho e será inaugurada em Melgaço no dia 1 de agosto, dia de abertura do MDOC. Prevê-se, entretanto, uma colaboração com o Festival de Cinema de Berlim.

7M – Uma das grandes novidades do certame de 2022 é a introdução da nova secção X-RayDoc coordenada pelo professor e cineasta Jorge Campos. Prevê-se a abertura de novas secções para as próximas edições?

C.E.V. – A secção X-RayDoc surge pelo desejo de criarmos um espaço para pensarmos, de uma forma mais exaustiva, o documentário, onde se fará a análise de um filme marcante na História do Documentário. O Festival tem uma estrutura ancorada em secções que lhe dão corpo, como a programação e conversas com cineastas a partir dos filmes candidatos ao Prémio Jean-Loup Passek e ao Prémio D. Quixote, atribuído pela Federação Internacional de Cineclubes, o Plano Frontal, uma residência cinematográfica e residência fotográfica que produz obras sobre o território, o Fora de Campo, um curso de Verão que parte de projetos de pesquisa e narrativas digitais e audiovisuais para propor um debate entre a antropologia e o cinema e o projeto “Quem Somos os que Aqui Estamos?”, que põe o MDOC a dialogar com o território e a interrogar as comunidades locais sobre as suas memórias e o futuro que vai acontecendo num mundo cada vez mais globalizado. A partir de toda esta dinâmica há novas ideias e necessidades que vão surgindo e é provável que outras secções ou atividades surjam.

7M – Em números aproximados quanto custa fazer o Festival e quais as instituições que apoiam este projecto? E qual o número de espectadores, gente que fica atraída pelo Festival?

C.E.V. – O MDOC teve, este ano, um apoio do Instituto do Cinema e do Audiovisual de dez mil euros. A restante verba é assumida pela autarquia de Melgaço, que se traduz de forma significativa na cedência de espaços, no apoio com autocarros para deslocações, no apoio logístico e de técnicos da autarquia durante o Festival. Temos, também, a colaboração da Escola Básica e Secundária de Melgaço para a utilização das suas salas, o que permite concentrar as atividades formativas e as refeições. Para preparar o Festival e o realizar em agosto, a Associação AO NORTE conta com uma equipa de colaboradores que trabalham voluntariamente. Na última edição do MDOC contabilizámos cerca de 2.656 espectadores e participantes.

El derecho y el revés de la contaminación lumínica

Las administraciones públicas españolas tienen diversas herramientas legales para proteger la noche. Y pocas veces las usan (bien).

* * *

Charla de Alba Nogueira. Imaxe: Cris Veiras.

El pasado 14 de mayo la Agrupación Astronómica Ío organizó por tercera vez en A Coruña el «Encontro da Noite», una jornada divulgativa sobre contaminación lumínica, protección de la noche y puesta en valor del paisaje nocturno. El programa contó con la participación de Alba Nogueira, catedrática de Derecho Administrativo de la Universidad de Santiago de Compostela, que impartió una charla cuyo título, traducido al castellano, es el que utilizo para este artículo. El derecho ambiental, específicamente aquel que busca la preservación de la naturaleza por sí misma y no por su influencia directa en las actividades humanas, es un área de trabajo aún joven y dentro de ella lo son lógicamente mucho más las estrategias de protección contra agentes cuyo peligro se desconocía hace unas pocas décadas. Es el caso del impacto de la luz artificial por la noche, un asunto relativamente desatendido por el Derecho pero ante el que existen diversas vías útiles de intervención desde la administración que raras veces se ponen en marcha. En su charla, Alba recordó con mucha claridad que para que exista una respuesta jurídica es imprescindible que un problema se perciba como tal por la mayoría social y es obvio que con la contaminación lumínica estamos lejos de eso. Debemos asumir que no se actuará en serio mientras no se perciba como una demanda social, así que necesitamos ser más convincentes y activos en la comunicación del problema (y tenemos argumentos de sobra).

Las estrategias legales de preservación de la oscuridad natural podrían agruparse en dos grandes grupos, que en el fondo reproducen la vieja táctica del palo y la zanahoria. Están, por un lado, las que establecen marcos y condiciones de obligado cumplimiento, como la definición de zonas de especial interés, limitación y/o prohibición de iluminación en ciertos territorios, fijación de horarios de uso y características de productos e instalaciones, etc. Otro camino diferente es el establecimiento de fórmulas de fomento que favorezcan las buenas prácticas a través de la contratación pública y concesión de subvenciones. Puesto que las administraciones públicas son las principales contratistas de servicios de iluminación, sería muy sencillo imponer criterios que puntúen de forma suficiente en la valoración de los proyectos. Si un ayuntamiento solicita a una diputación o una agencia energética una ayuda para reformar su alumbrado, bastaría que estas exigiesen una reducción medible del brillo del cielo antes y después de las obras para que las entidades locales se esforzasen por tener la contaminación lumínica como un objetivo prioritario: si hay contaminación, no hay dinero, y si no hay dinero no hay obras. Como además la inmensa mayoría de los ayuntamientos tienen recursos humanos y técnicos muy escasos, cuando desde entidades superiores les proporcionan herramientas e indicaciones claras lo común es que las acojan con sumo gusto. Hablo de cosas tan básicas como recomendaciones y modelos de pliegos de contratación que puedan copiar y pegar. Evitaríamos así una parte no menor de un desastre ambiental que se produce, a menudo, por desconocimiento, sin mala fe.

Martin Pawley. Artigo publicado na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 277-278, xullo-agosto de 2022.

Cuidando el mejor cielo del planeta

La nueva normativa de iluminación de Chile extiende la protección de la noche a todo el territorio del país.

* * *

En una revista como esta no hace falta dar grandes explicaciones sobre la calidad del cielo de algunas regiones de Chile y su rol capital en la astronomía profesional de todo el mundo. Por su importancia científica pero también económica, dada la atracción de inversiones y recursos que proporciona, el gobierno estatal empezó ya en 1998 a establecer normas para paliar la contaminación lumínica en las tres zonas de ma- yor interés astronómico (Antofagasta, Atacama y Coquimbo), que fueron objeto de una revisión posterior en 2012 que impuso condiciones más exigentes.

La infeliz realidad es que la contaminación lumínica no ha dejado de crecer globalmente año tras año, y Chile no es una excepción. Ante esa evidencia, sumada a la constatación innegable del impacto que la luz artificial por la noche tiene sobre la salud humana y el medio ambiente, en abril de 2019 se inició el procedimiento para una reforma integral de la normativa. Fue un proceso verdaderamente ejemplar, acompañado de múltiples actividades informativas y conferencias sobre la contaminación lumínica a las que en muchos casos –doy fe– pudimos acceder también desde el extranjero. La nueva legislación la dejó aprobada el gobierno saliente de Sebastián Piñera antes de la entrada del gabinete de Gabriel Boric, de signo político muy distinto, y eso es especialmente esperanzador: la defensa de la oscuridad natural de la noche, como cualquier otra defensa del medio ambiente, debería ser siempre un valor común al margen de las disputas políticas partidarias.

Fonte: sección sobre contaminación luminosa do web do Ministerio de Medio Ambiente chileno

La reforma es muy ambiciosa pues, para empezar, extiende la protección del cielo a todo el territorio nacional. Se prohíben las emisiones al hemisferio superior del alumbrado en general y se imponen valores límite muy razonables a los niveles de iluminación permitidos, así como el apagado total en horario nocturno del alumbrado ornamental o decorativo y el de las instalaciones deportivas. La norma actúa con firmeza sobre las características espectrales de las fuentes, atendiendo al mayor efecto contaminante de la luz azul. En la vecindad de los observatorios astronómicos, parques nacionales y áreas naturales de especial valor ambiental se apuesta por luces ámbar, con un máximo de un 1% de componente azul (alrededor de 1800 K); para el resto del país, la componente azul de la luz no podrá superar el 7%, con temperaturas de color por debajo de 2500 K como referencia. El decreto no se olvida del problema que supone la proliferación de las pantallas publicitarias, que añaden a la atmósfera una cantidad inmensa de fotones, y marca para estas una luminancia límite de 50 candelas por metro cuadrado, hasta veinte veces por debajo de los valores que admite el aún vigente RD1890/2008 español.

Siguiendo el trámite habitual, la norma pasa ahora por la Contraloría General de la Republica hasta su definitiva publicación y entrada en vigor. Empezaremos a apreciar entonces sus resultados, pero desde ya podemos considerarla un modelo a seguir. Acabo igual que el mes pasado: si Chile puede, ¿a qué estamos esperando?

Martin Pawley. Artigo publicado na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 276, xuño de 2022. 

Welcome to ma maison: atrevido, transgresor, verdadeiro

por Miguel Castelo

Entre as directoras e directores que en España demostran maior tendencia a innovar, un mellor entendemento do cine como expresión artística, as/os de Galicia non teñen nada a envexar ás/aos doutras latitudes peninsulares. Certo que Portugal é un caso singular. Felizmente, en Galicia, esta caste de proxectos van encontrando, aos poucos, maior receptividade e apoio institucional. Asemade, o progresivo favor do público empresta tamén a súa axuda á causa. 

Welcome to ma maison (2021) é un dos últimos exemplos deste fenómeno cultural.  O seu autor, Andrés Goteira (Meira/Lugo, 1983), aborda con coraxe e fóra de todo prexuizo, arriscando sen medo, unha historia afastada do convencional, na que, no aparente marco do documental, conviven diversos xéneros cinematográficos. Constrúe así un relato, intelixente e perspicaz, sobre as distintas trazas e preocupacións do oficio cinematográfico. Unha proposta  -cine dentro do cine- que se afasta da narración tradicional, do narrativo ao uso, sen a máis mínima pegada literaria. Unha historia sen historia, onde sen renunciar á tensión e ao conflto, se concede especial atención á viaxe como tránsito experiencial. A actitude dun actor -extraordinario, versátil, camaleónico... Igor Fernández- ante a tripla dimensión actor-persoa-personaxe, as súas lideiras internas, debates éticos e existenciais, o seu desacougo vital... interactúan coa preocupación do director (do propio filme) temeroso de que o resultado do seu traballo saia fóra de control, ao tempo que a área de produción (da que fai parte el propio) mostra a súa inquedanza ante a posibilidade de que o proxecto non dea chegado a bo termo. Pero, alén disto todo, se cadra o máis apaixonante deste filme singular -un relato que se mira no espello de súa propia narración-, no que todo resulta descarnadamente verdadeiro, sexa entrar no xogo estimulante de deducir entre este suxestivo trenzado de imaxes de diferente natureza, onde está a ficción e onde o documento; o reto de averiguar qué hai nas súas ben planificadas imaxes, elocuentes e poderosas, de calculado e que nace e é descoberto no proceso de construción das mesmas.

Neste seu segundo traballo Andrés Goteira vai ben máis alá do primero (Dhogs, 2017), dando unha considerable alancada, valente e atrevida, poñendo de manifesto posuír unha sólida formación e un futuro prometedor como inventor de relatos cinematográficos.

Que no desaparezca el canto de los pájaros

Miles de millones de aves mueren cada año en las ciudades víctimas de colisiones.

* * *

Annual Bird Layout, FLAP

Hace casi treinta años, Michael Mesure encontró un pájaro que había chocado con un edificio. Era un ejemplar de mascarita común, una especie aún abundante en Norteamérica, y se propuso llevarlo a un centro de recuperación. Mientras iba de camino en coche, el pájaro se escapó de la bolsa, se posó en el espejo retrovisor y empezó a cantar. Michael siguió conduciendo, embelesado por su música, hasta que de repente el pájaro quedó en silencio y cayó al suelo muerto.

Este episodio fue el estímulo, a la vez poético y trágico, que impulsó una feliz iniciativa: el nacimiento en Canadá en 1993 de FLAP, siglas de Fatal Light Awareness Program, una organización dedicada específicamente a concienciar sobre la masacre continua de aves por colisiones. Durante el día, la luz solar que incide en los edificios es un peligro para los pájaros, que pueden verse atraídos por la imagen reflejada de un paisaje sobre los cristales, pero no ven los cristales en sí, por lo que a menudo se golpean contra estos. La contaminación lumínica extiende la amenaza a la noche, pues además el brillo de las ciudades atrae a las aves, que quedan literalmente atrapadas por las marañas de luces y vuelan hasta quedar exhaustas.

La cantidad de muertes por choques directos con edificios es enorme. El artículo A first estimate for Canada of the number of birds killed by colliding with building windows (Machtans et al., 2013) estimaba en 25 millones el número de ejemplares que se pierden anualmente en Canadá por esta causa. Un artículo posterior, Bird–building collisions in the United States: estimates of annual mortality and species vulnerability (Loss et al., 2014), calculaba entre 100 y 1000 millones cada año las muertes por choques en Estados Unidos. Incluso cuando no se producen resultados fatales inmediatos, los impactos pueden dejar aturdidos a los pájaros de forma que resultan más vulnerables a los depredadores y al tránsito de vehículos, especialmente si caen a tierra. FLAP organiza periódicamente un evento que hace dolorosamente visible este desastre ambiental cotidiano: el "Annual Bird Layout", la exposición pública de cientos de cuerpos recogidos por personas voluntarias, una actividad que desde 2001 ha sido imitada por muchos otros grupos conservacionistas. 

El sitio web de FLAP, www.flap.org, recoge algunas buenas prácticas para minimizar o evitar los daños, algunas tan sencillas como poner marcas en las ventanas que sin impedir el paso de la claridad sirvan de alerta para las aves. En horario nocturno, el apagado de luces innecesarias en edificios es una estrategia que salva vidas, en especial en primavera y otoño, cuando miles de millones de animales cruzan los cielos para efectuar sus viajes migratorios. La ciudad de Nueva York aprobó en diciembre ordenanzas de reducción de la iluminación con el objetivo de proteger a la fauna voladora. Si Nueva York puede, ¿a qué estamos esperando?

Martin Pawley. Artigo publicado na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 275, maio de 2022. 

Despois do diario de Anne Frank

Por moito que un saiba sobre o Holocausto, calquera relato que se lea sobre o sadismo do réxime nazi produce unha e outra vez o mesmo arreguizo de tristeza, a mesma inevitábel indignación pola súa vileza extrema. Non pode haber xamais espazo para a indiferenza perante as execucións masivas, o traballo escravo, as humillacións cotiás. Os corpos nus á intemperie, os números tatuados nos brazos, a alimentación miserábel, a roupa cotrosa, os cuartos lordentos. A absoluta e deliberada negación da dignidade, en suma. O espanto xa non sorprende, mais o espanto persiste. Como non estremecerse ao pensar no asasinato dun transporte completo de meniños húngaros, a camiñaren da man cara á cámara de gas en Birkenau despois de pasar horas e horas espidos baixo a chuvia? Como non preguntarse polo que resta de humanidade nos miles de persoas que, dun xeito ou doutro, participaron de maneira directa no funcionamento regular dos campos de exterminio, nos gardas -homes e mulleres- que daban malleiras ou mataban de forma aleatoria, nos médicos de infame recordo que practicaron experimentos atroces? 

No extraordinario Despois do diario de Anne Frank, o historiador neerlandés Bas von Benda-Beckmann fai a crónica o máis precisa posíbel do destino que tiveron as oito persoas agochadas na Casa de atrás do célebre diario logo do seu arresto o 4 de agosto de 1944. O volume, exemplarmente ben editado por Kalandraka con multitude de documentos gráficos, expón unha e outra vez, xa sexa no campo de tránsito de Westerbork ou máis adiante en Auschwitz ou Bergen-Belsen, a tétrica "burocracia da barbarie", os procedementos de rutina de recepción das persoas detidas e a normalización da infamia en mans dun funcionariado fiel a un sistema criminal coa complicidade dalgunhas vítimas convertidas en verdugos dos seus pares. Nun dos capítulos cítase a un sobrevivente, Sal de Liema, que contou en 1995 o que lle dixo un soldado alemán mentres pasaban revista: “De aquí non vas saír vivo e ti xa o sabes. Pero se sobrevivises -que xa me encargo eu de que iso non suceda-, ninguén vos vai crer o que vos fixemos. Ninguén”. É arrepiante ese grao de abxección consciente, o resultado de que “o que vos fixemos” é tan atroz que ningún ser humano sería quen de crelo se non houber probas. E todo xenocidio intenta a ocultación dos seus crimes. Que non quede rexistro na historia.

Para alén do obvio interese que ten a reconstrución minuciosa que efectúa o libro, o seu exercicio de memoria convértese, tamén, nunha análise fascinante dos límites da narración histórica. O rigor de Bas von Benda-Beckmann lévao a facer explícitas en todo momento as contradicións entre as testemuñas que existen, as fraquezas das súas lembranzas, quizais adulteradas polo paso dos anos ou pola propia necesidade de agochalas para simplemente seguir vivindo, o risco inevitábel de contaminación duns relatos con outros, mesmo a proxección duns personaxes e as súas peripecias noutros diferentes. A nosa necesidade de saber máis choca, con frecuencia, coa absoluta ausencia de datos ou coa escaseza de datos fiábeis. Non dispoñemos, nin dispoñeremos nunca, de todos os detalles do horror. Os que si temos deberían ser suficientes para aprendermos a recoñecer as raíces do mal e acoutalas antes de que sexa demasiado tarde.

Martin Pawley

Zoocities. Animais salvaxes na cidade.

A colección Vitamina N de Kalandraka, unha das máis estimulantes aparecidas nos últimos anos no ecosistema editorial galego, suma un novo título de lectura recomendabilísima: Zoocities – Animais salvaxes na cidade, da filósofa, escritora e tradutora francesa Joëlle Zask. Coa xente confinada nas casas pola pandemia, na primavera de 2020 asistimos ao inesperado espectáculo das cidades recuperadas pola fauna salvaxe, dos xabarís presentes nas vilas do noso país aos monos, corzos e canguros vistos alí e acolá. Deste feito, e da mesma COVID-19, unha enfermidade transmitida de animais a persoas, xorde unha pregunta capital que alenta o libro: como compaxinar as sociedades humanas urbanas cunha relación saudábel, en todos os sentidos, coa natureza non domesticada nin reducida a paisaxe.

Joëlle Zask elabora unha documentada reflexión sobre o propio concepto de cidade, ou da colonización humana como antagonista da natureza, unha natureza que debía ser conquistada e dominada. Iso valía tamén para os pobos orixinarios habitantes deses territorios, descritos no pasado como animais daniños cuxa existencia se toleraba só como forza de traballo ou como testemuña exótica dun primitivismo xamais ben comprendido e as máis das veces inventado, como acontecía co infame teatro dos zoos humanos aínda comúns no XIX. A misión do home branco era “sacar as poboacións atrasadas da súa condición primitiva e, tomando o lugar da Historia, acelerar a súa evolución cara a un estadio final de florecemento pleno”, e, en xeral, defender a superioridade da "vida espiritual" fronte á "bestialidade" propia da natureza. 

Esa visión errada e mutuamente excluínte do doméstico e o salvaxe persiste por desgraza entre nós, mais unha conciencia ecolóxica sensata e moderna exixe superala en favor das “interaccións equilibradas entre seres diferentes”, como propón a autora. Contra o urbanismo que “vexetaliza” as vilas poñendo árbores en testos, árbores que perden así a súa condición de silvestres para se converter en engadidos decorativos ás edificacións (e “cuxo risco de que evolucionen cara a un estado imprevisto é limitado, xa que, para librarse delas, abonda con deixar de regalas”), Joëlle fai unha apaixonada defensa da diversidade, da pluralidade e da desorde na que os animais e as plantas sexan tamén “veciñas” e dispoñan de espazos para o seu libre desenvolvemento. Unha defensa, pois, da cidade concibida coa natureza e non contra a natureza, da cidade que busca “coñecer a natureza e adaptarse a ela sen escorrentala”. Dada a vergonzante mediocridade da política municipal do noso tempo vexo difícil que ideas coma estas poidan ser non xa postas en marcha senón simplemente lidas e entendidas, mais confío en que veñan tempos menos cativos e, nesa altura, libros coma este serán unha suxestiva referencia.

Martin Pawley

Cuando sueña el cerebro

A acción sitúase en Pamplona mentres se celebra o Festival Punto de Vista. O meu amigo e cineasta Alberto Gracia presenta un filme nunha aula pequena, non é unha sala de cinema, mais ben debe tratarse dunha sesión de “pitching” ou unha conferencia. Non sei como é o filme, mais sei que me gusta. Un pouco despois estamos os dous nun piso da cidade navarra que é idéntico ao piso no que eu vivo na Coruña; estamos de paso, probabelmente subimos a coller un paraugas ou algo polo estilo. Niso é que Alberto perde o coñecemento e empeza a sangrar abundantemente. Chamo a urxencias mais non consigo que reaccionen como é debido, non entenden o que lles digo, fanme preguntas innecesarias coas que perden un tempo valioso. Alberto leva xa demasiados minutos inconsciente e perdendo sangue e todo apunta a un desenlace fatal. É entón que eu, con total naturalidade, asumo que o que estou vivindo é un soño, un que non me está gustando nada, en particular o seu previsíbel final, así que deliberadamente deteño o relato. Non quero que siga o soño, que se interrompe nese punto.

Uns días antes tiven outro soño, felizmente menos tráxico, cuxo final tamén precipitei. Estou no Porto, noutro festival de cinema, o Porto/Post/Doc. Unha banda que non coñezo actúa no Coliseo ou no Passos Manuel, dous recintos que están na mesma rúa. Asisto ao concerto e pásoo moi ben, a banda baixa do escenario e toca entre o público, gústame o espectáculo. Ao saír xa é de noite; atopo na porta un coñecido que me conta que toda a xente vai ir de festa a un bar e eu respondo que non vou, que prefiro ir ao hotel. Mais hai un detalle curioso: eu levo na man unha bolsa do lixo ben cargada, é practicamente redonda, e teño que deitala nun contedor. Póñome a buscar un contedor de lixo na contorna mais non o atopo, así que dou unhas cantas voltas e chego até unha igrexa. Métome por unha calella pegada á igrexa e vou avanzando coa bolsa, mais a rúa faise a cada paso máis baixa e estreita, co cal teño que irme agachando cada vez máis para avanzar. Cando alcanzo o final da rúa vexo que hai un muro: é unha rúa cega. Non me queda máis remedio que desandar o camiño, aínda coa bolsa, mais é aí que son consciente de que é un soño e non me apetece nada repetir todo o traxecto de novo, non quero, non me divirte, así que, tamén aquí, deliberadamente interrumpo o soño. 

Os dous casos encaixan na categoría dos “soños lúcidos”, aqueles nos que a persoa se dá conta, nalgún punto, de que o que está experimentando é un soño. Algunha xente é capaz, ademais, de controlar e alterar algúns elementos do soño (no meu caso o control foi máis ben pequeniño). Mesmo hai experimentos de laboratorio nos que persoas soñadoras lúcidas con grande habilidade chegan a “comunicarse” co equipo de investigación correspondente. Deste tema trata o capítulo 14 do libro Cuando sueña el cerebro, editado por Pasado y Presente; nesa altura eu levaba máis de 200 páxinas coa boca aberta. Os autores son Antonio (Tony) Zadra, profesor de psicoloxía na Universidade de Montreal, e Robert (Bob) Stickgold, profesor de psiquiatría en Harvard, investigadores de longa e sólida traxectoria que comparten neste volume o actual estado da arte do fascinante ámbito da “oniroloxía”, a ciencia dos soños. E o primeiro desafío é definir que é un soño, pois non hai un consenso claro ao respecto. Tony e Bob optan por un criterio amplo, segundo o cal baixo a etiqueta de soños entran desde a actividade mental onírica “pasaxeira e fragmentaria” até as “aventuras nocturnas máis dramáticas e épicas”. 

Fan, a seguir, un repaso sucinto máis esclarecedor da historia do estudo dos soños, con Freud como personaxe inevitabelmente destacado. Mais o verdadeiro salto científico chega a mediados do século XX coa tecnoloxía que permite rexistrar os sinais da actividade cerebral. Así, en 1953 Eugene Aserinsky e Nathaniel Kleitman dan a coñecer a existencia do sono de movementos oculares rápidos (sono REM) e con iso se abre un mundo novo: o sono admite unha exploración científica moderna máis alá da descrición e a interpretación, máis ou menos disparatada, dos relatos oníricos. Chega o momento de caracterizar con rigor a estrutura do sono, as súas diferentes fases e o que sucede en cada unha delas. Ao longo da noite vanse alternando períodos REM (con intensa actividade cerebral e total atonía muscular) e non REM, e nos dous soñamos. A gran pregunta é: por que? Ou, máis ben, para que?

Non hai hoxe dúbida ningunha do papel fundamental do sono para a vida; non existe, para empezar, ningunha especie animal que non durma. A perda de facultades cognitivas e físicas no ser humano por falta de sono está sobradamente estudada, por máis que aínda existan persoas insensatas que presuman de durmir pouco, froito quizais dunha tradición cultural que contemplou as horas de descanso como horas perdidas. Durmir favorece o crecemento na infancia, a regulación da insulina e a produción de anticorpos. O sono é, ademais, decisivo para a organización da información no cerebro e a consolidación da memoria. “Pasamos as horas prestando atención ao noso redor, absorbendo información nova e almacenándoa, agardando até o momento do sono para revisar e repasar toda esa información e desentrañar o seu significado”, recordan os autores. “Por cada dúas horas que pasamos espertos, almacenando nova información, o noso cerebro precisa unha hora de sono para aclarar o seu significado e importancia; unha hora desconectados do mundo exterior e con todos os mecanismos de regulación descendente, que guían as nosas accións e pensamentos en vixilia, desconectados. Esa é a tarefa crucial que a evolución lle asignou ao sono”.

Está claro que necesitamos durmir, mais cal é a función de soñar? A Elias Howe serviulle para inventar a máquina de coser e a August Kekulé para descubrir o anel do benceno, mais son exemplos excepcionais. Cal é a vantaxe evolutiva dos soños? Os autores expoñen un modelo innovador para explicar o porqué: o modelo NEXTUP, acrónimo de Network Exploration to Understand Possibilities, “exploración en rede para comprender posibilidades”. Segundo o NEXTUP, os soños procuran asociacións novas e creativas que o cerebro en vixilia non tería en conta mais que poden ser útiles no futuro. En xeral, o cerebro combina nos soños recordos recentes, novos, con outros debilmente asociados a este máis afastados no tempo e constrúe unha narrativa que tece ligazóns inesperadas entre eles para seleccionar e reforzar as máis significativas. Eses relatos oníricos “non son creacións fellinianas nas que a túa nai se balancea nun trapecio” e polo usual teñen pouco ou nada que ver coa imaxe que o cinema dá dos soños, seguramente herdada do discurso freudiano e a mitoloxía surrealista. A súa lóxica interna tende a ser plenamente convincente, por máis que estea chea de elementos estraños, mais convén insistir en que de acordo co NEXTUP é a xustaposición de elementos estraños e a busca de vínculos febles o obxectivo dos soños. “O cerebro soñante”, din no memorábel epílogo, “só intenta mostrarnos o que foi e o que podería ser. E faino igual que faría unha figura xenial da pintura, da música, da novela ou do teatro: mostrándonos o que non podemos explicar completamente. Podemos dicir que esa é a función da arte, e cremos que tamén é a función dos soños. E, tal e como acontece coa boa arte, soñar enriquece a nosa vida e nos axuda a navegar por ela”. Mentres durmimos, o cerebro segue traballando. Dalgún xeito, nunca dorme de todo, conclúen, “sempre soña”.

Martin Pawley

Bullshit: contra la charlatanería

Entusiasmoume Bullshit: contra la charlatanería, libro escrito por Carl T. Bergstrom e Jevin D. West que editou en España Capitan Swing. O volume é unha argumentada viaxe polas moitas maneiras en que as mensaxes trapalleiras, sexa cal for a súa intención, circulan entre nós. Ao longo dos capítulos os autores explican os riscos de confundir correlación e causalidade, a fraxilidade que emana dunha mala selección de individuos para os estudos, o manexo de cifras sen rigor ou as visualizacións de datos que inducen interpretacións equivocadas dos feitos. Tamén as limitacións da ciencia de datos e a intelixencia artificial, que ás veces se venden como solución máxica aos problemas do mundo, un perigo que resumen nunha frase brillante: "só necesitamos lembrar que o big data non é o mellor, só é o máis grande".

Agradecín especialmente o capítulo no que se ocupan de como a ciencia non está libre de pecados nin de condicionamentos. Que a ciencia en conxunto tenda a funcionar ben non significa que sempre funcione ben, e así é bo ter claro que por rigorosos que sexan os procedementos de comprobación "non hai unha forma segura de que unha persoa saiba, sen sombra de dúbida, que un artigo científico é correcto" e polo xeral, no mellor dos casos, o que podemos agardar é que sexa "lexítimo", entendendo por tal que foi escrito de boa fe, se fixo coas metodoloxías axeitadas e foi tomado en serio pola comunidade científica correspondente. A ciencia pode fallar e iso é bo: está permanentemente sometida a comprobación. Non hai que asustarse polas revisións, correccións e retractacións. O éxito da ciencia está na súa falibilidade. 

Os dous capítulos finais son particularmente prácticos. O décimo, "Señalar el bullshit", enumera estratexias útiles para identificar as trapalladas: cuestionar as fontes de información, pararse a pensar nas afirmacións que establecen comparacións inadecuadas, avaliar os números que lemos facendo contas sinxelas que consideren apenas as ordes de magnitude para comprobarmos se son verosímiles ou non... Tamén nos lembran a inclinación a crermos acriticamente aquelas mensaxes que coinciden coas percepcións que xa tiñamos de antemán. Os autores fan unha listaxe de consellos básicos para non naufragarmos no mundo en liña, incluíndo un que convén ter sempre presente: reduzamos o consumo de información. Non é preciso estar o día enteiro pendente das mensaxes que circulan, é bo parar para mantermos en forma os nosos sistemas de alarma. Celebremos o aborrecemento. 

O capítulo final, "Refutando el bullshit", propón algunhas ideas para axudarnos a combater as trapalladas con elegancia, procurando que convencer non sexa sinónimo de asustar ou humillar. Para lidar contra a desinformación cómpre sabermos de que falamos e termos argumentos claros e ordenados: se nós mesmos pisamos terreos esvaradíos non poderemos axudar outras persoas a camiñaren con paso firme. Asumamos os nosos erros e que nós mesmos propagamos máis trapallada da que nos gustaría recoñecer. E, por suposto, facerse entender implica certo grao de sutileza social: a denuncia efectiva do bullshit debe ter como obxectivo non demostrar que nós somos moi listos, senón conseguir que as outras persoas comprendan as razóns polas que estaban enganadas. Aceptando, iso si, que hai xente que non está disposta a cambiar as súas crenzas por moi convincentes que sexan os nosos argumentos e que, en consecuencia, quizais sexa bastante máis útil "dedicar o noso tempo e o noso esforzo á xente que estea disposta a escoitarnos". Para os autores, enfrontarse ao bullshit é "un imperativo moral" pois boa parte desas trapalladas teñen "serias consecuencias para a saúde e a prosperidade dos seres humanos, para a integridade da ciencia e para a toma de decisións democráticas". Non é unha cuestión de liderados, de ser máis ou menos influentes, de cultivarmos os egos (e as carteiras). É outra cousa, moito máis importante: combater o bullshit é un exercicio de pura solidariedade entre iguais.

Martin Pawley