Unha ollada lúcida ás cinzas aínda mornas do colonialismo portugués

por Miguel Castelo

Sergio, un xove enxeñeiro portugués, viaxa de Portugal a Guinea-Bissau, encargado por unha ONG para substituír o anterior enxeñeiro, co que a empresa construtora tiña desacordos, e para preparar un novo informe técnico sobre un importante proxecto de autoestrada, conexión entre o deserto e a selva, no que se introduciron cambios. Concibida orixinalmente cun trazado específico, a estrada agora ten un itinerario diferente. E a análise do enxeñeiro lisboeta debe avaliar o impacto ambiental que causará esta modificación.

Sérgio Coragem n'O Riso e a Faca (Pedro Pinho, 2025) / Vitrine Filmes

Un caso similar, atopado polo cineasta portugués Pedro Pinho en 2017 mentres viaxaba con amigos polo país, espertou o seu interese polos asuntos coloniais, levándoo a querer exploralos nun documental. Portugal foi a primeira nación en facer seus territorios estranxeiros e a última en renunciar a eles. A perda das súas colonias deixou aos portugueses un ronsel de emocións encontradas. Hoxe, despois de tantas xeracións, para unha grande parte da poboación isto xa non é un problema, e tamén hai moitos que descoñecen a situación actual nestes países, agora baixo autogoberno. Mais o comprensible desexo de Pinho viuse frustrado pola realidade, que deixaba claro que tal cousa era imposible: o status quo persistía, os pobos indíxenas, abandonados polo goberno e tantas veces enganados e explotados polos colonialistas, non estaban para facer declaracións, nin abandonar o seu traballo, e, o que non é menos importante, as diferentes linguas das tribos e aldeas non permitían unha comunicación axeitada. Polo tanto, abandonouse a idea, mais non o obxectivo de relatar dalgún xeito unha realidade tan fascinante e complexa.

Así que, unha vez conseguidos os fondos precisos e logo un tempo considerable vivindo con estas comunidades, aprendendo a se comunicar con elas, gañando a súa amizade e confianza, a súa dedicación e colaboración, a realidade finalmente amosou o seu sorriso. Procedeuse a seleccionar numerosos figurantes e actores diversos —todos eles, dende o primeiro até o último, homes, mulleres e nenos, extraordinarios nos seus papeis; Cleo Diára recibiu o premio á mellor actriz no último Festival de Cannes—, tiveron lugar longos e detallados ensaios e, tras seis meses de rodaxe e máis de dous anos de montaxe, hoxe existen dúas versións —a que circula actualmente, de tres horas e media, e outra de cinco horas e media— desta enorme e singular película. Magnífica polo seu argumento, os seus temas, a súa atrevida mestura de xéneros, a súa atmosfera, o seu ritmo, a súa banda sonora de música diversa. E tamén polo atractivo da súa polifonía de acentos. Polo seu desenvolvemento e a súa orixinal forma de cativar o espectador. A emoción é un ingrediente clave na viaxe iniciática de Sergio, unha aventura implacable non exenta de perigos e preocupacións frecuentes. Dende a súa perspectiva de profesional honesto e de ollada inocente, acompañámolo. Sentimos e sufrimos xunto a el. Vivimos xunto ao seu diverso círculo social, composto por persoas de diferentes razas, nacionalidades e orientacións sexuais, durante a súa estadía neste país. Cos seus novos amigos e inimigos, navegamos polas situacións máis inesperadas e descubrimos un mundo inimaxinable que se balancea entre o drama e a comedia. Somos testemuñas da loita pola vida, das necesidades cotiás máis básicas dos que o rodean, da fragmentación social, do abuso e a explotación dos máis débiles por parte dos poderosos, das miradas e comportamentos racistas, así como das formas de entretemento, da vertixe da noite e da intensidade dos sentimentos, do amor, da tenrura, do sexo, da dificultade e da alegría de vivir... E nunca deixamos de nos emocionar e de gozar de momentos cheos de enxeño e humor intelixente, de discusións violentas e de exposicións argumentativas tan estimulantes como cheas de sabedoría cínica e provocativa. E con Sergio, os seus medos, dúbidas e certezas, deixamos ese universo abafante, lonxe da metrópole, cheo de cor, calor, choivas torrenciais e excesos de todo tipo. Pero toda esa realidade heteroxénea e diversa non nos abandona. Permanece connosco, dando voltas unha e outra vez nos nosos pensamentos. Unha representación lúcida e inesquecible que revela con elocuencia as estratexias, o que e o como, do capitalismo para desenvolver as súas novas fórmulas de control e explotación dos beneficios residuais do vello colonialismo.

Correo sobre "La risa y la navaja" (O riso e a faca)

Cleo Diára e Sérgio Coragem en "O riso e a faca" (Pedro Pinho, 2025) / Vitrine Filmes

Buenas tardes, Pawley.

«La risa y la navaja» es una película memorable. Rica en imágenes, situaciones emocionantes, planteamiento argumental, técnica fílmica, planos, interpretación, dirección de actores y realización, sin olvidar la banda sonora candente.

Lo más interesante, además, es la compleja reflexión poscolonial que sostiene, sin resoluciones fáciles "humanitarias", con ironía fina e incluso con sarcasmo, pero con profunda sensibilidad para trasladar la reflexión inconclusa al espectador de forma elegante.

La habilidad de Pinho para mostrar la complejidad cruda es muy patente también en el plano emocional, afectivo y sexual. Veracidad sin estereotipos.

El personage de Sérgio, con su ternura ingenua y su estupor ante la violencia, ante el amor o ante la corrupción, funciona como un catalizador de las ideas del film. El personaje femenino principal es muy rico también en ambigüedad afectiva y sensual entretejida con tensiones étnicas y sociales.

Es nuevo eso de que el "personaje afectivo" sea un medio para entrar en el paisaje y en la historia, sin necesidad de comprenderlos. Da que pensar.

El valor documental de la película es muy grande. Te sumerge en la realidad africana con cercanía táctil que se adentra en la mente. Un equilibrio novedoso entre ficción y no-ficción. Cine social libre de cautelas, de ideología inhibidora. Valiente en su manera de hacer frente al porvenir incierto.

En resumen, buenísima. Podría haber durado siete horas sin cansarnos.

Muchas gracias de nuevo, amigo. 

Un gran abrazo.

Santiago Auserón

Entrevista a Pedro Pinho: "Cando me preguntan cal é o lugar da cámara, digo que non o sei"

O director portugués Pedro Pinho visita estes días Galiza para presentar, acompañado do actor Sérgio Coragem, O Riso e a Faca, que chega agora ás salas após a súa estrea no Festival de Cannes o ano pasado. Un filme que nos convida a reflexionar sobre o colonialismo que aínda perdura e explica a realidade presente de África e a cuestionarmos as estruturas do capitalismo patriarcal, aspectos nos que o director afonda en conversa con Nós Diario.

Ao ser un filme tan vasto, custa imaxinar como comezou, como nace. Cal foi a idea inicial e como foi medrando?

Eu encontro a orixe na primeira rodaxe que fixen, un documental chamado Bab Sebta, en que filmei no Norte de Marrocos e na Mauritania os tempos de espera das persoas que tentaban a entrar en Europa. Foi unha rodaxe reveladora mesmo para a miña visión política, a pesar de que xa dende antes estaba envolto de forma activa coa idea dunha Europa que se impón ao resto do mundo e exclúe do seu privilexio a todo aquel que quere facerse á vida. Tiven unha serie de impactos e de encontros que me fixeron entender moitas cousas, mais sobre todo me ensinaron a ollar dende fóra o lugar onde eu nacín e comprender que as persoas que ven dende fóra ese centro de produción de imaxinarios, de discurso e dunha certa hexemonía cultural teñen acceso a unhas capas que os que o vemos dende dentro non temos.

Despois creei unha relación moi forte coa Mauritania e, máis tarde, coa Guiné-Bissau. A certa altura, após descubrir este universo da “industria da cooperación”, un nome que non é alleo ás persoas que alá traballan, úsano a diario, falan “da industria”, “da nosa industria”, eu fiquei con vontade de facer un documental sobre esas ONGs e esas empresas. Un amigo enxeñeiro ambiental en Lisboa conseguiu un traballo no norte da Guiné-Bissau nun proxecto de bombas de auga, e alá marchamos en 2010 dous, tres amigos, que dese xeito dispuñamos dunha base loxística mínima, unha casa, un coche, e aquel salario mensual que daba para compartir entre todos. Fomos cunha cámara e unha gravadora de son e ficamos atropelados pola realidade que iamos filmar. O primeiro día da rodaxe vivimos a escena das latrinas (como a que sae na película) e foi tan humillante, sentimos todos unha vergonza tan grande de estar alí e observar aquilo, a percibir que aquela arrogancia, aquela violencia era posíbel aínda nos días de hoxe, que non conseguimos filmar ningún día máis. Acabamos por vivir alá catro meses, mais á procura de saber se tiña sentido ou non estar alí. Iso foi ficando esquecido, foi ficando adormecido, mais sempre regresaba (...)

Martin Pawley. Entrevista publicada no Nós Diario do 25 de abril de 2026. Podes ler a entrevista completa no sitio web do xornal.

Abrir portas para nunca as pechar

Jonathan Guilherme e Sérgio Coragem n'O Riso e a Faca (Pedro Pinho, 2025) / Vitrine Filmes

Ao inicio d’O riso e a faca, a longametraxe de Pedro Pinho que chega estes días ás salas de cinema, un oficial africano prepara o té mentres agarda estomballado no chan no medio do deserto. Ao lonxe ve como se aproxima un coche, que acabará por deterse ante os sinais que llo indican na estrada de area. O oficial achégase e saúda con rectitude ao condutor do vehículo, un home branco que obviamente non é de aquel lugar; mándalle, en español, que apague o motor, pregúntalle polo pasaporte e outros documentos. A memoria receosa do espectador suxire certa tensión, talvez algún intento de suborno, mais o que o axente lle pide é nada máis e nada menos ca un libro. O europeo sae do vehículo, remexe na equipaxe e atopa un, que lle entrega. Fica todo en orde, pode seguir. Mentres se despregan os créditos o coche avanza quilómetros e quilómetros entre as diferentes paisaxes do Sáhara.

É a primeira das moitas veces en que o filme nos colocará diante dos nosos prexuízos. O home branco é Sérgio (Sérgio Coragem), un enxeñeiro portugués que viaxa a unha cidade da Guiné-Bissau para traballar cunha organización non gobernamental (...)

Martin Pawley. Artigo publicado no Nós Diario o 23 de abril de 2026, quinta feira. As persoas subscritoras poden ler o artigo completo en liña nesta ligazón.

Apuntamentos sobre a 70ª SEMINCI: Punto de Encuentro

O riso e a faca (Pedro Pinho, 2025)

O RISO E A FACA (Pedro Pinho) - Premio Punto de Encuentro

O grande filme-monumento de 2025, cuxa duración (211 minutos na versión vista en festivais e salas que se estenden até os 320 na montaxe preferida polo director) se corresponde coa súa inmensa ambición narrativa e intelectual: é a obra mestra que necesitabamos sobre as cuestións sen resolver do colonialismo e os múltiples desafíos ambientais, sociais e políticos do presente. Escribirei dela máis estensamente cando se estree en salas no estado español, mais é xusto poñer o foco xa no seu actor protagonista, Sérgio Coragem (que apelido tan acaído!). Sen a fineza coa que compón un personaxe cheo de matices, seducido por un mundo novo que ao mesmo tempo fai evidentes as moitas contradicións nas que se encontra como europeo en África, e sen a súa asombrosa entrega, poucas veces vista no cinema recente, O riso e a faca non sería o que é. Sérgio é, para min, a maior revelación do ano.

ANOCHE CONQUISTÉ TEBAS (Gabriel Azorín) - Premio Especial Fundos

O mellor filme de 2025, o máis xeneroso, emocionante, acolledor e habitábel, mesmo diría que sanador. A partir dun lugar único, as termas de Bande, Anoche conquisté Tebas crea un espazo e un tempo propio capaz de unir épocas diferentes coa vontade de expresar como os sentimentos humanos son os mesmos ao longo de milenios: a necesidade de recibir e dar afecto, o medo a estar só. Unha extraordinaria película sobre a amizade que se converte, ademais, na gran película sobre a noite e a escuridade. Un fito destinado a pasar, de inmediato, á Historia. Podedes ler aquí o artigo que escribín para o Nós Diario.

NINO (Pauline Loquès) - Mención especial Punto de Encuentro

Un mozo de 29 anos descobre abruptamente que ten un cancro de gorxa o cal, unido a un incidente doméstico en condicións normais menor -a perda das chaves da casa- fai que inicie unha espera (ambulante) de tres días até o comezo do tratamento, con encontros e reencontros marcados por un medo á enfermidade que garda case sempre para si. Un punto de partida que fai pensar inevitablemente en Cléo de 5 a 7 de Agnès Varda; de feito, o filme podería chamarse Nino de venres a luns. Pauline Loquès escribe e dirixe con solvencia e achega ideas boas, como o hospital en obras, e sobre todo tira máximo partido do notábel protagonista, Théodore Pellerin. Paga a pena.

LITTLE TROUBLE GIRLS (Urška Djukić)

A primeira longametraxe da eslovena Urška Djukić é unha elegantísima exploración do espertar sexual dunha moza católica de 16 anos, Lucía (excelente Jara Sofija Ostan) durante unha estadía nun convento para ensaiar co coro do que forma parte. Rodeada por outras rapazas máis abertas e ousadas ca ela, a protagonista experimenta a curiosidade e a dúbida polas sensacións que vive, entre a éxtase pola incipiente pulsión erótica cara ao corpo feminino e masculino e a éxtase mística, que ás veces se mesturan (un bico a unha imaxe da Virxe, un encontro cun obreiro espido de aparencia crística), para acabar aceptando con certa naturalidade o desexo (marabilloso o plano final coas uvas). Un valioso "coming of age" filmado con notábel virtuosismo e rigor e unha espléndida fotografía que tira grande partido do formato 1,5:1. Gratísima sorpresa.

A VIDA LUMINOSA (João Rosas)

Após tres curtas (Entrecampos, María do Mar e Cataventos), a primeira longametraxe do João Rosas explora, con intelixencia e ironía, os primeiros e inseguros pasos na vida adulta do seu "Antoine Doinel", o Nicolau ao que encarna Francisco Melo. Entre a fraxilidade laboral e as incertezas amorosas, o personaxe móvese por Lisboa con calma e certo espírito "Nouvelle Vague"; resulta tan simpático como a propia película, un cariñoso retrato xuvenil que serve de hospitalario refuxio contra esa crueldade que non para de ocupar as salas.

Martin Pawley