xoves, 24 de abril de 2025

El idioma como movimiento. Entrevista con Jan Budař.

Jan Budař. Fotografía: Lenka Hatašová
Una de las revelaciones de la película de Javier Rebollo La mujer sin piano fue la actuación de Jan Budař, que acompañaba de Carmen Machi en su fascinante deambular nocturno por Madrid. El actor checo repitió con Rebollo en En la alcoba del sultán, que se estrenó mundialmente en la SEMINCI de 2024. Del paso de Jan por Valladolid nace esta breve entrevista. 

Martin Pawley (MP): ¿Cuándo fuiste consciente de que te gustaba actuar? Dedicarte a la interpretación, ¿fue una decisión difícil?
Jan Budař (JB): Cuando tenía catorce años vi la película Rain Man y me encantó la actuación de Dustin Hoffman; tanto que pensé "ser actor podría ser un camino interesante". Nadie en mi familia era actor, así que fue una gran sorpresa para todos. La decisión no fue difícil, la vida de un actor a veces sí lo es un poco [se ríe]. 

MP: Tu interpretación tiene una componente muy física; encajas en una estirpe en la que la comedia tiene elementos muy asociados al cuerpo, al movimiento, al gesto y a la acción física, pero no desde el exceso, sino desde la contención. Me hace pensar en la tradición francesa de Jacques Tati o Pierre Etaix o, por supuesto, en figuras del cine mudo como Buster Keaton. 
JB: Ellos son mis héroes y me siento muy honrado de que digas eso, muchas gracias. El cuerpo es un medio de expresión absolutamente esencial para un actor (aparte de la voz) y yo disfruto muchísimo trabajando con el cuerpo cuando interpreto un papel. Busco su carácter, sus movimientos y su postura a través de mi cuerpo. Por eso también entreno con especialistas, para poder trabajar lo mejor posible con mi cuerpo.

MP: Los dos personajes que encarnas en las películas de Javier Rebollo comparten esa misma comicidad física, pero al mismo tiempo son muy diferentes, el de La mujer sin piano más silencioso y contenido, "más Kaurismäki", y el de En la alcoba del sultán "más Tintín". En los dos casos asumes, además, el desafío de trabajar con naturalidad en un idioma que no es el tuyo (español e inglés, respectivamente). 
JB: Hablar un idioma también es un movimiento: un movimiento de la boca, de las manos, de la cara. Cuando aprendo un idioma extranjero, lo percibo con mis oídos pero más aún con mi cuerpo. Un idioma diferente le da a una persona una personalidad diferente y eso es fascinante. En En la alcoba del sultán tuve que aprender algunas frases en árabe, y eso fue un verdadero desafío. 

MP: Algunos de tus personajes más emblemáticos tienen cierta carga de inocencia o de ingenuidad, como el de La mujer sin piano, pero también en películas que has escrito, como Nuda v Brne. (Vladimír Morávek, 2003). ¿Qué te atrae de esos personajes?
JB: No sé, tal vez mi sensible alma de artista [se ríe]. Radek de La mujer sin piano tiene síndrome de Asperger y Standa de Nuda v Brně tiene una disfunción cerebral leve, y esta clase de personajes son un regalo para el actor. 

Carmen Machi y Jan Budař en La mujer sin piano

MP: El hecho de que hayas escrito y dirigido películas tú mismo, ¿ha cambiado tu forma de trabajar como actor en películas de otros cineastas? ¿Ha cambiado la forma en la que te enfrentas a un rodaje, te ha hecho más comprensivo con los otros oficios del cine o con las dudas y preocupaciones que puede tener un actor? 
JB: Sí, eso cambió enormemente mi visión de mí mismo como actor: ahora tengo mucho más respeto por cada persona en el set. El sentido de importancia que a veces tenemos los actores ha desaparecido por completo y me quedé con el amor por el cine y la gratitud cada vez que puedo contribuir a la creación de una película. El hecho de que sea algo más que un simple actor me da una estabilidad importante en mi vida.

MP: Tu primer largometraje de ficción, Princ Mamánek, es una película dirigida a un público familiar y con elementos de fantasía, lo cual es una decisión curiosa, no muy frecuente entre actores que se lanzan a dirigir. ¿Cómo surgió la idea de hacer esta película?
JB: Me gustan los cuentos de hadas, son atemporales y todavía resultan nuevos para las nuevas generaciones de niños. Un príncipe de mamá es una película de bajo presupuesto, como debutante ni siquiera podía permitirme otra cosa. La idea surgió cuando visité Dětenice (República Checa), donde hay un castillo y una taberna medieval, y acordé con el propietario que allí podríamos rodar un cuento de hadas.

MP: Has hecho bastante cine y televisión. ¿Te gusta el teatro, te apetece hacer más teatro, o prefieres enfrentarte a una cámara?
JB: Disfruto más de un rodaje porque suelen suceder en lugares interesantes. Lo que más me gusta es cuando trabajo en países en los que nunca he estado antes.

MP: ¿Cuáles son tus principales referentes entre los actores y actrices de cine?¿Podrías citar algunas de tus películas y cineastas favoritos?
JB: Hay tantos actores y actrices que admiro... Dustin Hoffman, Charles Chaplin, Buster Keaton, Meryl Streep, Cate Blanchet, Jean Paul Belmondo… la lista podría seguir y seguir (se ríe). Lo mismo con los directores: Javier Rebollo, Jean Luc Godard, Christopher Nolan, Martin Scorsese, Steven Spielberg, Jan Svěrák, Miloš Forman, Jan Němec, Karel Zeman, Charles Chaplin o Orson Welles, entre otros…

MP: ¿Qué opinas del cine de tu país, en el pasado y en el presente?
JB: Tenemos muchas películas y cineastas excelentes, pero tengo la sensación de que la cinematografía checa actual está un poco estancada. Repite una especie de formato extraño de comedia sin humor con el afán de ganar dinero y eso es una pena. Aún así, en mi opinión en Chequia cada año surgen una o dos buenas películas.

Jan al piano. SEMINCI 2024. Imaxe: MP
MP: Eres también compositor y músico, tocas el piano y cantas. ¿En qué medida crees que la música complementa o transforma tu trabajo como actor?
JB: ¡Esta es una pregunta muy interesante! Creo que la música es el lenguaje de nuestra alma y el hecho de que puedo tocar el piano, cantar y componer música me da una sensación muy agradable de que también puedo expresarme en este idioma internacional que toda la gente entiende. La música también sigue enriqueciendo mi corazón y eso es muy valioso para mí como actor.

MP: Cuando haces conciertos o interpretas música ante un público, ¿entiendes que esa actuación tiene también un componente de interpretación teatral, de “transformación en un personaje” que es el Jan Budař músico, o lo ves como una faceta completamente diferente?
JB: Cantar y tocar el piano requieren muchas horas de práctica, por eso cuando tengo un concierto me centro de lleno en la técnica de cantar y tocar el piano, por lo que no llego a disfrutar plenamente del papel de músico, aunque me gustaría [se ríe].

Martin Pawley.

sábado, 12 de abril de 2025

Pensar, sentir, gozar

Sabura (Falcão Nhaga, 2025)

Aos poucos anos de nacer, aló en 2004, o Indielisboa Festival Internacional de Cinema xa se convertera nunha referencia para todas as persoas que queríamos saber o que estaba acontecendo na creación contemporánea. O festival lisboeta aliñábase con outros moitos –BAFICI e FIC Valdivia na América do Sur, FID Marseille en Europa, Jeonju en Asia– que naquela altura facían o esforzo de cartografar un mapa novo, o desenvolvemento e a consolidación dun xeito de facer filmes con espírito independente, fóra dos circuítos comerciais domesticados pola grande industria. Era ademais un tempo de transición, a mudanza da produción e exhibición tradicional en formato analóxico cara ao vídeo dixital, que permitía a realización de películas con orzamentos mesmo moi baixos e en consecuencia alentaba unha valiosa ampliación do acceso ao cinema. O equipo que inventou o "Indie" aplaudiu dende o inicio a xeración de cineastas que sacudía Arxentina, de Lucrecia Martel a Lisandro Alonso, ou as novas voces asiáticas, con ciclos dedicados a Jia Zhang-ke ou Nobuhiro Suwa, igual que logo prestaron atención ao novo cinema galego, primeiro Oliver Laxe (e antes del, Peque Varela) e despois Lois Patiño, que viu todas as súas longametraxes programadas en Lisboa. E por suposto acompañou e coidou a produción nacional, nun período singularmente vizoso para a cinematografía portuguesa.

Mais todo bo festival –e o Indielisboa éo– non pode vivir de rendas, esmagado pola morriña; debe estar en perpetua revisión, reflexionando sobre o pasado e o presente para dar conta do mundo de hoxe. Debe insistir, tamén, no valor cultural e social da experiencia colectiva da sala de cinema fronte ao capitalismo homoxeneizador das plataformas. A edición número 22 do Indielisboa, que decorre do 1 ao 11 de maio, celebra o cinema como fonte de pracer e coñecemento a través de máis de douscentos títulos, entre eles dous galegos, Deuses de Pedra de Iván Castiñeiras, incluído na Competição Nacional, e Ariel do xa citado Lois Patiño, sobre os que escribín neste xornal canda a súa estrea en Rotterdam. Da colleita portuguesa, para alén dos títulos presentados en diversos festivais internacionais (Primeira Pessoa do Plural do sempre admirábel Sandro Aguilar, Balane 3 de Ico Costa ou Hanami de Denise Fernandes), cómpre citar as catro longametraxes en estrea mundial, A Vida Luminosa de João Rosas, As Flores de Madalena Fragoso, Somos Dois Abismos de Kopal Joshy e Santa Iria de Luís Miguel Correia. Entre as curtas merece especial atención Sabura do afrodescendente Falcão Nhaga, que confirma e alarga os valores máis ca evidentes da súa ópera prima, a maxistral Mistida.

O Indie 2025 dedica un dos seus focos ao artista británico Charlie Shackleton, que se deu a coñecer con Beyond Clueless, un apaixonante ensaio sobre a adolescencia construído con imaxes de teen movies estadounidenses feitas á volta do cambio de século. Repetiu o procedemento en 2015 con Fear Itself para falar dos medos reais e a súa representación nas pantallas combinando un intelixente guión e a montaxe de escenas de películas de terror. Nun rexistro ben diferente, a curta documental Fish Story explora case en ton de comedia os límites da memoria a partir dunha anécdota curiosa, a xuntanza nunha illa de Gales de persoas cuxos apelidos coinciden con nomes de peixes. Outro tipo de memoria, a histórica, é o asunto de Lasting Marks, onde o autor lle dá voz a Roland Jaggard, unha das vítimas da operación Spanner, a detención policial e condena de 16 homes por filmaren prácticas sexuais consentidas no marco reaccionario e homófobo do goberno de Margaret Tatcher. A súa obra esténdese nunha dirección máis conceptual e performativa co proxecto Paint Drying, que en Lisboa se presenta como instalación, unha acción artística de protesta contra o sistema británico de clasificación de filmes na que Shackleton gravou durante dez horas como secaba a pintura nunha parede co obxectivo de que o comité avaliador se vira obrigado a asistir á proxección completa.

Valiosísima é a retrospectiva dedicada á primeira directora búlgara, Binka Jeliaskova (1923-2011), cineasta virtuosa e perfeccionista cuxa obra foi con lamentábel frecuencia prohibida e condenada á invisibilidade. Deixounos obras mestras coma Eramos novos, un relato de amizade e amor na resistencia contra o nazismo, ou os moi emocionantes documentais Arrolo e Cara e cruz, críticas demoledoras contra as inxustizas nos cárceres de mulleres e a desgraza das crianzas que medran entre reixas.

Martin Pawley. Artigo publicado orixinalmente no Nós Diario o 12 de abril de 2025, sábado. 

martes, 1 de abril de 2025

Sin música ni poesía

El cosmólogo italiano Roberto Trotta reflexiona en su libro Nacidos de las estrellas sobre todo lo que le debemos a los cielos estrellados.

* * *

Podría parecer esperable que las personas que se dedican a la astronomía manifestasen un compromiso claro hacia la protección de la oscuridad natural de la noche, pero la realidad, o la experiencia, no nos permite aceptar con ligereza esa hipótesis. El ejercicio profesional competente de esta ciencia es perfectamente compatible con un absoluto desconocimiento práctico del firmamento, así como de la cultura y el arte que se inspiró en ese paisaje a lo largo de la historia. No es preciso gozar con el cielo nocturno para investigar en astrofísica, de la misma forma que no es imprescindible amar la observación ornitológica para trabajar en un laboratorio de biología.

El cosmólogo italiano Roberto Trotta reconoce en el prólogo del formidable libro Nacidos de las estrellas, editado por Pasado & Presente, el escaso bagaje observacional de una trayectoria que en su caso se orientó hacia la física teórica. Fue mientras preparaba una conferencia pública en el Imperial College de Londres, donde es profesor visitante de Astroestadística, cuando empezó a ser verdaderamente consciente de en qué medida las estrellas habían moldeado su vida. Comprendió cómo su campo de investigación «estaba encaramado a un edificio construido a partir de miles de años de curiosidad humana» y esa perspectiva histórica alentó una exploración que trajo muchos otros descubrimientos, «conexiones que nunca me habría imaginado». Si la contemplación de las estrellas y la Luna estimuló el desarrollo de las matemáticas y la invención de los calendarios, ¿habría sido igual la evolución intelectual humana si ese majestuoso telón no se extendiese cada noche sobre el horizonte? «¿Cuán menguados estaríamos», se pregunta, «sin la poesía, la música y el arte que los cielos han inspirado? ¿Cómo sería nuestra espiritualidad sin los dioses del cielo? ¿Cuán diferentes serían nuestras leyendas, nuestras grandes novelas, nuestras concepciones del universo, cuán diferentes nosotros mismos, en un mundo sin estrellas?»

Tuvo una revelación en la meseta montañosa del Carso al ver Orión resplandeciente sobre el fondo negro del firmamento y experimentar «una sensación palpable de las profundidades del tiempo, un tiempo que nunca llegaría a vivir, y una conexión con las otras incalculables e improbables configuraciones de átomos que habían asumido conciencia propia y alzado sus ojos al cielo». El autor cita a Charles Darwin en ese mismo capítulo final. El naturalista, que de joven había sido un gran amante del arte, se lamentaba ya anciano de cómo su dedicación a la ciencia le había restado capacidades para disfrutar de otras formas de belleza. «Si tuviera que vivir de nuevo mi vida, me impondría la obligación de leer algo de poesía y escuchar algo de música por lo menos una vez a la semana, pues tal vez de este modo se mantendría activa por el uso la parte de mi cerebro ahora atrofiada. La pérdida de estas aficiones supone una merma de felicidad y puede ser perjudicial para el intelecto, y más probablemente para el carácter moral, pues debilita el lado emotivo de nuestra naturaleza.» Trotta se identifica con él: «Sin las estrellas, me sentía como Darwin sin música ni poesía».

Martin Pawley. Artigo publicado orixinalmente na sección "La noche es necesaria" da Revista Astronomía, número 310, abril de 2025.

venres, 28 de marzo de 2025

Magia africana

Issiaka Kané en Yeelen (Souleymane Cissé, 1987)

El premio del jurado en la competición de Cannes favoreció que Yeelen (La luz, 1987) de Souleymane Cissé se convirtiera en la primera película del África negra en conocer una amplia circulación internacional, con cerca de 350 mil entradas vendidas en Francia y más de 40 mil en España. Fue un asombroso final feliz para una obra maestra que casi estuvo a punto de no existir, víctima de una producción tortuosa que se extendió dos años entre interrupciones provocadas por las tormentas de arena, la muerte por infarto del actor Ismaïla Sarr o una infección que obligó a que el director de fotografía Jean-Noël Ferragut fuese trasladado a París para ser operado de urgencia y evitar una gangrena (...)

Martin Pawley. Texto completo na sección "Juste une image" do número 198, de abril de 2025, da revista Caimán Cuadernos de Cine, dispoñíbel nos quioscos dende o 28 de marzo.

Pensar y sentir. Entrevista a Yolanda Castaño.

Con una trayectoria como poeta de ya casi treinta años, Yolanda Castaño (Santiago de Compostela, 1977) es una referencia fundamental de la literatura en lengua gallega y su obra ha conocido traducciones a más de veinte idiomas. Escritora también de literatura infantil y juvenil, es además una activa gestora y promotora cultural responsable de iniciativas como la “Residencia Literaria 1863”, el Festival Internacional de Poesía de Pontevedra “PontePoética”, el taller internacional de traducción poética “Con barqueira e remador” en la emblemática isla de San Simón o el ciclo de recitales “Poetas Di(n)versos”, que desde 2009 pone en el mismo escenario en A Coruña a autoras y autores de Galicia junto a poetas de todo el mundo. Ganó con “Materia” el Premio Nacional de Poesía en 2023. Su libro más reciente, Economía e poesía. Rimas internas, es un ensayo sobre la precariedad y la difícil supervivencia en la profesión literaria.

Pertenece a una generación que ya nació y se crio con la televisión convertida en un elemento central del hogar. ¿Cómo fue su relación inicial con las películas en la infancia?
Si hablamos de películas, mi recuerdo las vincula antes a una sala de cine que a la televisión familiar. Y eso seguro que es así por el impacto producido, pues tengo una memoria defectuosa que registra mucho más las emociones que los hechos. Algo más adelante -y esto sí puede retratar una cierta época histórica en cuanto al consumo audiovisual- recuerdo con excitación la cultura de videoclub al que mi madre me dio acceso aún siendo muy niña. Como entre los nueve o diez y los trece años, en especial en los períodos en que mi padre, marino mercante, estaba embarcado, escogíamos juntas nuestro ocio a través de todas aquellas sugerentes carátulas y estimulantes sinopsis. Creo que leer tantas sinopsis me proporcionó herramientas para conseguir expresar contenidos en pocas palabras. Además, mi madre me concedía de partida una madurez con pocos prejuicios a la hora de seleccionar películas adecuadas, por lo que recuerdo haber visto películas perfectamente adultas, de calidad y relevancia para el propio código, a una edad muy joven. Estimulaban mi imaginación y pensamiento, me proponían conflictos que alimentaban mi educación sentimental (...)

Martin Pawley. Entrevista completa a Yolanda Castaño no número 198, de abril de 2025, da revista Caimán Cuadernos de Cine, dispoñíbel nos quioscos dende o 28 de marzo.

luns, 24 de marzo de 2025

Linda (Dorothy Davenport, 1929)


Dirección: Mrs. Wallace Reid (Dorothy Davenport). Adaptación: Frank O’Connor e Maxine Alton, sobre unha novela de Margaret Prescott Montague. Guión: Wilfred Noy. Títulos: Ruth Todd. Fotografía: Henry Cronjager, Bert Baldridge e Ernest Laszlo (B/N, 35 mm). Montaxe: Edith Wakeling. Axudante de dirección: Walter Sheridan. Xefe de produción: Cliff Broughton. Produción: Mrs. Wallace Reid Productions. Distribución: First Division Pictures. Elenco: Helen Foster (Linda Stillwater), Warner Baxter (Dr. Paul Randall), Noah Beery (Armstrong Decker), Mitchell Lewis (pai de Linda), Lillian Brockwell (nai de Linda), Kate Price (Nan), Bess Flowers (Annette Whittemore), Allen Connor (irmán de Annette). País: Estados Unidos. Duración: 72 minutos. Estrea: 1 de abril de 1929.

sábado, 22 de marzo de 2025

Á espera do Sol negro

Na mañá do vindeiro sábado 29 de marzo acontecerá unha eclipse parcial de Sol, con case un terzo do disco da nosa estrela oculto pola Lúa. Un apetecíbel aperitivo para o grande acontecemento do verán de 2026, a eclipse total do 12 de agosto que será a primeira no noso país desde 1912 e non se repetirá até 2180: a do ano que vén será a única que experimentaremos na Galiza nas nosas vidas. Un fenómeno astronómico que podemos observar indirectamente de modo seguro mediante procedementos ao alcance de calquera persoa.

Eclipse parcial de Sol sobre Santiago de Compostela en 2017. Foto: Fins Eirexas.

No libro Nacidos de las estrellas, publicado no Estado español pola editorial Pasado & Presente, o cosmólogo italiano Roberto Trotta confesa que comprendeu moi cedo que non estaba feito para a astronomía observacional. Durante unha campaña de traballo en Suíza estragada polas inclemencias meteorolóxicas, decidiu aproveitar un pequeno intervalo sen tormentas de neve para entreterse mirando as manchas solares. Colocou un telescopio coa intención de proxectar a imaxe do Sol sobre unha cartolina e ver as manchas con seguridade, pois tiña ben gravada na cabeza a advertencia severa dun profesor, “nunca miredes o Sol directamente polo ocular, é un erro que só faredes dúas veces, unha por cada ollo”. Por moito que fedellaba non era quen de ver nada e “avergonzado e frustrado, fixen o que me dixeron que tiña que evitar a toda costa: abaixeime e mirei directamente polo ocular para ver que era o que non acababa de encaixar”. Tardou unha fracción de segundo en decatarse de que cometera un erro fatal e ergueuse aterrado. Aquel día tivo sorte: ficou a salvo grazas á súa torpeza, pois deixara posta a tapa na lente todo o tempo. Por iso non era quen de proxectar nada.

A simpática anécdota, con final feliz, serve para recordarnos o perigo extremo que supón mirar o Sol. A oftalmoloxía chama “retinopatía solar” ás lesións fotoquímicas que se producen no tecido macular da parte central da retina e están tipicamente asociadas á observación solar ou de eclipses. Basta unha exposición moi breve, mesmo duns poucos segundos, para provocar perdas na visión central entre leves e moderadas que non teñen tratamento (...)

Martin Pawley. Artigo completo publicado no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario do sábado 22 de marzo de 2025. Podes lelo completo en liña no sitio web do xornal.

domingo, 16 de marzo de 2025

Pinky y la cuestión racial

Pinky (Elia Kazan, 1949)

Entre los diversos elefantes en la habitación ignorados por Hollywood en sus décadas de gloria, seguramente el más grande fue el racismo institucionalizado en la sociedad estadounidense, tanto el que tenía como objeto los numerosos pueblos originarios norteamericanos, mostrados la mayoría de las veces en los westerns como un “otro” difuso, salvaje y enemigo que debe ser eliminado, como el dirigido hacia la comunidad que hoy llamamos afroamericana. La anecdótica (y casi siempre subordinada) presencia de personajes de piel negra favoreció, de hecho, la aparición de un género específico en la producción independiente, los race films, orientados a un público que no se veía representado en el cine industrial convencional y realizados por directores negros, como Oscar Micheaux o Spencer Williams, pero también blancos, como Richard E. Norman. Poco espacio hubo para la diversidad fuera de ese ámbito. Los aciertos fílmicos de Hallellujah de King Vidor, a menudo citado como el primer musical all black (se adelantó por unos meses Hearts In Dixie de Paul Sloane), son tan innegables como su tendencia a los estereotipos poco afortunados. Un cineasta de extrañísima carrera, Dudley Murphy, adaptó una obra de Eugene O’Neill con un imperial Paul Robeson al frente, The Emperor Jones. Y en el clásico de John M. Stahl Imitation of Life por detrás del afecto y el negocio que comparten Claudette Colbert y Louise Beavers asomaba el drama interior de la hija de la segunda, que por el tono de su piel puede pasar por blanca y opta por hacerlo asumiendo la obligada y trágica ruptura con su madre. El personaje lo encarnaba una actriz afrodescendiente, Fredi Washington, a diferencia del remake de Douglas Sirk, en el que recaía en una actriz blanca, Susan Kohner. Son notables excepciones en un marco dominado por los roles de criadas y las figuras cómicas tipo Stepin Fetchit, que explotaban una imagen perezosa y algo bobalicona (...) 

Martin Pawley. Artigo publicado para o especial sobre Elia Kazan da revista dixital La Furia Umana. Pode lerse o texto completo nesta ligazón.

sábado, 15 de marzo de 2025

Rumores de guerra

All Quiet on the Western Front (Lewis Milestone, 1930)

No inicio da obra mestra de Ernst Lubitsch Broken Lullaby (1931), o francés Paul Renard (Philips Holmes) solicita axuda, desesperado, nunha igrexa. “Eu non nacín para ser un criminal. Era músico, tocaba o violín nunha orquestra. Era moi feliz. Toda a miña vida estaba dedicada á música. Quería traer felicidade a este mundo, e o que trouxen é morte”. Un flashback reconstrúe o feito que o atormenta, como matou un alemán na Primeira Guerra Mundial. Paul recita con verbas asépticas o recordo da súa existencia burocrática: Walter Horderlin, 22 anos, Falsburg, Baden, rúa Berg, número 64. Mais esa memoria agacha un home, “the man I killed”, o home que matei. Un sacerdote explícalle que non cometeu crime ningún, que o único que fixo foi cumprir co seu deber. “Un deber, matar?”, responde. “É esta a única resposta que me dan na casa de Deus? Vin aquí para recibir paz e vostede non ma deu”. 

Broken Lullaby é un emocionante relato sobre a culpa e a expiación, tamén sobre o improdutivo rancor que se pode perpetuar xeración após xeración para alentar máis sufrimento. Son varios os filmes de Hollywood que recordaron a dor da Grande Guerra nun tempo en que se empezaba a cociñar unha guerra aínda maior. Un fito do antibelicismo é a primeira adaptación da novela de Erich Maria Remarque All Quiet on the Western Front (1930), gañadora do Oscar á mellor película e á mellor dirección (Lewis Milestone) na terceira edición dos premios. Ao comezo, un profesor alemán arenga o alumnado para que se aliste en masa. “Son as súas nais tan débiles que non poden enviar un fillo a defender a terra que lle deu nacemento?”, afirma, para logo engadir con noxento cinismo se acaso é malo para un rapaz adquirir un pouco de experiencia. Para honrar as baixas, se as houber, fica o verso de Horacio Dulce et decorum est pro patria mori, é doce e digno morrer pola patria, unha frase que adoitan repetir os que menos se prestan a exercela. Cando remata o seu discurso, a mocidade presente na escola érguese entusiasmada, disposta para a loita e a suposta gloria que esta trae. Desfilan polo espazo ao ritmo do Die Wacht am Rhein e lanzan papeis ao aire. A escena remata coa sala baleira: as aulas remataron, a barbarie imponse sobre o coñecemento.

A guerra nunca é outra cousa que miseria e fame, un masacre de xente que non se coñece para beneficio de xente que si se coñece mais non se mata, dixo Paul Valéry. Nun momento de descanso, varios soldados conversan. “Como comezan unha guerra?”, pregunta un, xa que a causa sempre parece estar fóra. “Ben, un país ofende outro”, explica alguén. “E como é iso? Queres dicir que unha montaña na Alemaña se enfada cun campo de Francia?”. A resposta é obvia: non, claro, é unha xente a que ofende outra. “Oh, se iso é todo”, retruca o anterior, “eu non tiña que estar aquí, en absoluto. Non me sinto ofendido”. Outro home di que non quere disparar ningún inglés, que nunca vira un até chegar ao campo de batalla e seguro que eles tamén nunca viran un alemán. O protagonista, Paul Bäumer (Lew Ayres), regresa máis tarde a casa de permiso para constatar que, a moitos quilómetros das balas, hai unha sociedade enganada pola propaganda que cre que a vitoria está próxima e que os soldados -recrutas cada vez máis mozos- mesmo reciben comida decente. De visita na súa escola, o profesor do principio pídelle que lle transmita os alumnos a fantasía do orgullo bélico, mais o que lles conta é ben diferente: “Vivimos nas trincheiras, loitamos. Tentamos que non nos maten, mais ás veces acontece. Iso é todo”. Oponse ás mentiras do seu vello mestre coa convicción, aprendida a forza de bombas, de que son millóns os que están a morrer inutilmente polas súas patrias. No xustamente célebre final do filme, Paul está de volta na fronte e sorrí ao observar unha bolboreta fóra da trincheira. Érguese lixeiramente sobre os sacos de area para apañala coa man, mais ao facelo fica ao alcance dun francotirador que o executa dun disparo. Un final austero e, por esa razón, efectivo e desolador. O mesmo ano, no bando alemán G. W. Pabst realizou a excepcional e arrepiante Westfront 18, outro relato dos desastres da contenda que conclúe cun revelador Ende?!, “Fin?!”, cos inquietantes signos que nos convidan a reflexionar sobre se en efecto o monstro da violencia xa rematou. Agora que se pon de novo en marcha a maquinaria económica da morte, agora que o regreso do fascismo nos sitúa outra vez diante do espello dos anos 30, é útil revisarmos as mellores advertencias que o cinema nos deu daquela.

Martin Pawley. Artigo publicado orixinalmente no Nós Diario o 15 de marzo de 2025, sábado. O artigo pode lerse en español no sitio web de Roger Koza "Con los ojos abiertos".

domingo, 9 de marzo de 2025

Einstein en Galiza

O nome da Coruña manuscrito por Albert Einstein.

Xa gañador do Premio Nobel de Física, que lle foi concedido en 1921 “polas súas achegas á Física Teórica, e nomeadamente polo descubrimento da lei do efecto fotoeléctrico”, e convertido nunha celebridade mundial após a comprobación experimental da curvatura da luz polo efecto da masa grazas ás medicións durante a eclipse total de Sol en 1919, Albert Einstein realizou, entre outubro de 1922 e marzo de 1923, unha longa viaxe que o levou a Asia, Palestina e España, experiencia que documentou nun diario (esta viaxe impediulle, por certo, recoller persoalmente o Nobel, cuxa cerimonia tivo lugar un ano despois do anuncio, en 1922). Cando regresou a Berlín estaba canso e con poucas ganas de seguir percorrendo o planeta para dar conferencias, mais non demorou moito en caer de novo na tentación, e así en 1925 aceptou cruzar o Atlántico con destino a América do Sur para dar conta da súa teoría da relatividade na Arxentina, Uruguay e Brasil. Foi o empeño (e o diñeiro) porteño o que fixo posíbel esta nova travesía: a Asociación Hebraica (antecedente da aínda existente Sociedad Hebraica Argentina) financiou a maior parte dos gastos, se ben o convite foi feito oficialmente por cinco universidades arxentinas xa que o alemán expresou a súa intención de atender só propostas académicas (...)

Martin Pawley. Artigo escrito para o sitio web da A. C. Alexandre Bóveda. Pode lerse o texto completo neste enderezo.