xoves, 23 de agosto de 2012

Drácula: un insulto

A palabra “decepción” non ten a forza suficiente para describir o meu estado de ánimo despois da visita á exposición que a Fundación Luis Seoane dedica ao personaxe de Drácula, en conmemoración do centenario da morte de Bram Stoker. “Vergoña” é un substantivo máis axustado ao que sentín: vergoña de que un centro público de arte da miña cidade se presente ao mundo durante case cinco meses cunha exposición calamitosa, que non tería entidade nin para encher ocos nun centro comercial de terceira división.

Chamádeme raro, mais teño para min que un museo non pode concibirse da mesma maneira dende que existe Internet. Isto é especialmente claro nos centros de divugación científica -na Coruña temos catro que non están nada mal-, onde está moi asumido dende hai anos que o obxectivo non debe ser ocupar metros cadrados con informacións por escrito, senón enredar o visitante para achegalo á ciencia por outras vías: facendo “que xogue” e que experimente, ou que se deixe seducir pola beleza dos obxectos en estudo. Levado ao extremo, e a maneira de resumo: unha exposición non debe vir vertebrada por contidos que poderían ser volcados nun PDF. Fronte a esa visión está a tentación wikipedista de encher paredes cunha cronoloxía detallada. Así ocorre na sala maior da mostra vampírica que nos ocupa. A parede contigua serve de pantalla para que catro proxectores lancen unha imaxe única, estática, inmóbil (non sería máis sinxelo, para o caso, pegar uns pósters?). Polo medio, diversas vitrinas amosan libros da “biblioteca de Bram Stoker”, empregados polo escritor na preparación da súa obra máis famosa. Algúns son, si, volumes de finais do XIX, mais outros son vulgares fotocopias de exemplares vellos, igual que son copias -alí din, indebidamente, “facsímiles”- as cartas manuscritas que se exhiben a carón.

O resto do espazo nútrese de imaxes e pósters das diversas versións fílmicas do mito, simples reproducións pegadas sobre cartón pluma das que nalgún caso se explica que é un “cartel original”. O repaso dista moito de ser exhaustivo e inclúe asombrosas omisións, mais tamén algunha que outra presenza innecesaria, coma o filme de Robert Wise The body snatcher, adaptación de Stevenson que nada ten que ver cos vampiros. A causa, supoño, é que o protagonista é Bela Lugosi, mais por esa regra de tres tamén podían ter colgado o cartel de Ninotchka de Lubitsch.

Máis adiante, unhas poucas edicións en español do clásico de Bram Stoker, entre elas, nun exemplo máximo de cutrez, a da colección Millenium que editou El Mundo hai máis de dez anos para a venta conxunta co xornal (libro que, por certo, contaba cun prólogo de Luis Alberto de Cuenca, un nome que se repite con sorprendente frecuencia). Un conxunto de frac e capa empregado no Teatro Real nos anos 40 completa a zona dedicada aos libros, cunha nota que nos explica que ese casposo disfraz é semellante ao que empregaba Christopher Lee: ao venerábel señor Lee o baixo deses pantalóns chegaríalle, calculo eu, á altura dos xeonllos. Na zona reservada para as proxeccións, imaxes dun filme que non puiden identificar dobrado ao español; tamén pasan dobrados capítulos da Familia Munster ao final dun corredor dedicado á pegada de Drácula no cómic, demostración de total falta de respecto pola integridade das obras orixinais. E de fondo, música “de terror”, onte a un volume sumamente inapropiado que perturbaba o paseo polas outras mostras do centro, por exemplo a de Vari Caramés.

Os contidos, patéticos. O discurso expositivo, paupérrimo, desperdicia mil camiños posíbeis cos que encarar o tema: omite referencias cinematográficas históricas esenciais e tampouco procura conexións coa actualidade, especialmente valiosas nun momento en que os vampiros protagonizan películas, series televisivas e libros de enorme éxito entre o público máis novo; non se presta atención ás adaptacións doutras obras de Bram Stoker; non se explotan os vínculos coa tradición popular galega... E todo, absolutamente todo, unicamente en español, o que non deixa de ser un insulto á memoria do artista que lle dá nome ao recinto.

É así como van ser as cousas no sucesivo? Debemos esquecer xa o tempo no que a Luis Seoane, malia o seu reducido orzamento, organizou exposicións modélicas?

Martin Pawley

xoves, 2 de agosto de 2012

Arraianos: na procura do tempo



Probablemente resulta retórico incidir no concepto tempo cando se fala dun filme mais á hora de falar de Arraianos, de Eloy Enciso, resulta máis que pertinente. Estamos ante un proxecto onde o feito fílmico ven amolecido, até a exasperación, por unha construción cinematográfica suspendida no tempo, unha circunstancia impensable dentro dos criterios sustentados nas tradicionais lóxicas de produción.

Agora, por fin, o filme verá a luz no Festival de Locarno, na sección “Cineastas do presente”. Mais Arraianos é un proxecto adiado no tempo cuxo xermolo é o encontro de Enciso coa personalidade irredenta de José Manuel Sande, promotor e guionista do filme. O punto de inicio foi adaptar a obra de teatro de Jenaro Marinhas del Valle (1908-1999) que leva por título “O bosque”. Un material de partida que se destilou intentando manter até o final toda a esencia impregnada no seu argumento: unha comunidade que vive nun territorio illado por un bosque á marxe da civilización. Unha proposta waldeniana que vén sendo un trasunto en primeira instancia da singularidade independente do Couto Mixto (grupo de concellos galegos e portugueses na Raia Seca), e, coma pano de fondo, do atraso secular de Galicia.

Eloy Enciso móvese pola antítese de Pic-nic (2008), a súa primeira longametraxe. Se na súa ópera prima decantábase pola superficialidade do tempo dominado pola ociosidade vacacional, en Arraianos procura un tempo intrincado no espazo, un tempo de natureza mítica, que roza niveis de transcendencia. Para chegar a esa comuñón non quedaba outra que deseñar a produción cun equipo técnico reducido que pasase longas estadías no territorio intentando aprisionar o cotiá. A rodaxe plantexouse co obxectivo de trenzar os elementos literarios con secuencias que amosasen o decorrer da vida. Mais o traballo efectivo veu a posteriori, na montaxe, onde Enciso equilibra maxistralmente as dúas partes sen friccións, dunha maneira orgánica e fluida.

A aportación literaria enxerga elementos ficcionais por medio dunha posta en escena distanciada cara o espectador, mais solemne e directa, con claros referentes ás prácticas “non-reconciliadas” propias de Jaen-Marie Straub e Danièle Huilliet. Os actores son non profesionais e móvense nun rexistro declamativo e hierático conscientemente teatral que arrastra a artificialidade da proposta. Mais Enciso vai un paso máis alá e descende na xenealoxía. En Arraianos vemos un grupo de homes que ve condicionada a súa existencia pola natureza que, a igual que na obra teatral, está sempre presente implementando unha ampla dose de mensaxe ecoloxista. Podemos dicir que o lene fío de ficción que sostén o filme parece sacado dun western: a chegada dun home estraño, Baqueano, altera a vida da comunidade con ínfulas de cambio mais tras o fracaso da proposta o tempo leva todo á normalidade, a como era o “principio do mundo”.

As secuencias condénsanse coma cristais que conxugan a ficción co documental. O desenvolvemento do filme encadea secuencias que insisten no ritual: oficios, ceremonias relixiosas, tradicións, cancións, oralidade... E todo isto dentro dun marco paisaxístico abraiante engraxado polo cíclico das estacións. O home emerxe intentando dobregar inútilmente a natureza sabedor de que a constancia das súas actuacións ficará na cinza das lembranzas, nas fotografías esvaídas e nas engurras das facianas. O tempo destrutor imponse como a máxima das premisas, é a condición inmediata da nosa alma mais tamén de todos os fenómenos externos que nos envolven. O home sublímase, dáse conta da fraxilidade da súa existencia enfrontándose ao infinito da natureza.

Eloy Enciso comparte as mesmas dúbidas sobre a utopía do progreso dos protagonistas da ficción e tras o crematístico da proposta narrativa o filme sucumbe e volve imperar o documental, volve o ritmo da vida. E é aquí o triunfo de Arraianos, o tempo comeza a funcionar cando unha forma de representación deixa sitio á outra.

Xurxo González

luns, 30 de xullo de 2012

Adeus, Mostra de Ciencia e Cinema



Vimos filmes de Dana Ranga, Semiconductor, Erwin Wagenhofer, Werner Herzog, Jeanne Liotta, Isaki Lacuesta, Jim Finn, Tessa Joose, Barbara Hammer, Mikael Kristersson, Gonzalo de Pedro, Fernando Franco, Herman Asselberghs, Karen Aqua, José Luis Torres Leiva, J. P. Sniadecki, Sharon Lockhart, Adele Horne, Jean Painlevé, Robert J. Flaherty, Robert Gardner, Hillary Harris, Verena Paravel, Lucien Castaing-Taylor, Ilisa Barbash, Hanns Walter Kornblum, Lois Patiño, Marcos Nine, Xurxo Chirro, Graça Castanheira, Maria João Soares, Tess Girard, Oleg Tcherny, Max & Dave Fleischer, Pierre-Marie Goulet, Nicolas Philibert, Patricio Guzmán, Ben Rivers, Bill Morrison, Deborah Stratman...

Barbara, Lucien, Ilisa e Bill regaláronnos ademais a súa presenza; con eles disfrutamos e aprendemos, e coas persoas que pasaron polo xurado: Eloy Enciso, Ángel Santos, Oliver Laxe, Lois Patiño, Xurxo Chirro, Camilo José Cela Conde, Pilar Perla, Santiago Auserón, Luis Martínez, Manuel Bragado, Eulalia Pérez-Sedeño e Carlos Muguiro, entre outros. E con Fernando Jáuregui, Javier Armentia, Laureano Jiménez ou Juan Herbera.

Puxeron música Fran Gayo, Roberto Mallo, Miguel Prado, Xabier Díaz, Guille Fernández, Guadi Galego, Abe Rábade e Ernst Karel. A voz e a palabra, Lucía Aldao, Marica Campo, Emma Couceiro, Estíbaliz Espinosa, Alfredo Ferreiro, Manuel Rivas e Xavier Seoane. Tamén Susana Rois e Belén Regueira, sempre dispostas a botar unha man, igual que Joana Barros e Sílvio Mendes, que compartiron o soño dende Lisboa.

As catro (ou cinco) edicións da Mostra de Ciencia e Cinema trouxeron un inmenso traballo, algunhas (bastantes) insatisfaccións, moitos momentos felices e un bo número de novos amigos. A quinta edición, que debería celebrarse a finais de novembro, non chegará a existir. Pola parte que me toca, que non é precisamente pequena, só podo dicir que me sinto ben orgulloso do que fixemos.

martes, 24 de xullo de 2012

Diferenças geracionais

Desde os anos que envolvêrom os fastos da celebraçom do centenário do cinema na Galiza, nom se voltou a pensar dumha maneira histórica. Agora que a sua pele se tornou mais translúcida, pode ser feito um diagnóstico clarificador de como é o esqueleto dum organismo que deu sobradas mostras de estar forçadamente homogeneizado. Provavelmente, o elemento mais esclarecedor do audiovisual galego é que convivem várias maneiras de entender o cinema. Distintas perspetivas que podemos relacionar com umha estratificaçom geracional. Nesta taxonomia existem elementos discordantes, exceçons à regra, mas estes, por desgraça, som os menos.

Para ir entrando em matéria, podemos ver como, a dia de hoje, convivem até cinco geraçons de cineastas que, mais ou menos, se correspondem com as décadas em que começárom a fazer cinema e com os seus anos de nascimento. Podemos reconhecer umha primeira, a mais velha, a do Cinema Amador da década de 1970, da qual já restam poucos representantes em ativo. Miguel Castelo (n. 1946) estreará em breve o seu filme “Sonhos arraianos”, e em 2008, Euloxio Ruibal (n. 1945) fijo umha curta-metragem experimental intitulada “Mamai Fedra”. Esta geraçom foi a que começou a pensar em cinema estando cientes do nada. Tentárom fazer um cinema amador que unira a crítica social, as vaidades literárias e a plasmaçom identitária.

A segunda geraçom foi a da Vídeo-criaçom da década de 1980, unha vasta lista de criadores que, na sua maior parte, nascêrom na década de 1950: Antón Reixa (n. 1957), Xavier Villaverde (n. 1958), Antón Caeiro (n. 1960), Manuel Abad (n. 1953), Xosé Manuel Bua (1958)… Basculárom com eficácia no frenesi tecnológico. Umha geraçom que contou com a ajuda governamental e que, graças ao seu indubitável talento, servírom para dar-se a conhecer no exterior, sobretudo por meio do canal videográfico. Poucos deles som os que chegárom a trabalhar em celuloide, no que se deu em chamar a versom galega do chamado Cinema das Autonomias; porém, a maior parte acabou alimentando a TVG. Nom obstante, a este grupo unírom-se outras personalidades criadoras procedentes doutros ámbitos: Margarita Ledo (n. 1951), Héctor Carré (n. 1960), Jorge Algora (n. 1963), Ignacio Vilar (n. 1952), Xavier Bermúdez (n. 1951), Carlos Amil (n. 1959)…

A terceira geraçom foi a saída da Escola de Imagem e Som da Corunha. Provavelmente, é a mais "consciente", já que as distintas promoçons de realizadores e técnicos que saírom nos primeiros anos dessa instituiçom educativa estavam chamados a preencher os ocos profissionais que havia num setor “estratégico em alta”. Um período em que se exacerbaram as especificaçons dos roles gremiais num contexto onde o cinema se afanava em incrementar a sua qualidade técnica. Entre os que possuem mais continuidade e chegárom a fazer longas-metragens, encontramos Jorge Coira (n. 1971), Sandra Sánchez (n. 1970), Ángel de la Cruz (n. 1963), Alfonso Zarauza (n. 1973), Carlos Alberto Alonso (n. 1970), Luis Avilés (n. 1969), Enrique Otero (n. 1971), Judas Diz (n. 1973)... A este há que acrescentar os realizadores (integrados e apocalípticos) procedentes das Belas Artes (ou afins) como Uqui Permui (n. 1961), Mario Iglesias (n. 1963), Susana Rei (n. 1966), María Ruido (n.1967) ou Fernando Cortizo (n.1972).

A quarta geraçom é a "descrente". A que se denomina como Novo Cinema Galego. Novos criadores entrárom ao assalto tentando ocupar um sítio nas margens, optando por novos modelos de produçom afastados da hierarquia e da vassalagem a umhas heranças de produçom caducas e limitadoras. Provavelmente, o contexto de democratizaçom das novas tecnologias foi o que mais marcou estes cineastas que vírom que “era possível”. Dentro destas, o facto mais definitório foi o acesso à banda larga, onde a cinefilia se expandiu até limites insuspeitados. Mas o processo acelerador desta conjuntura veu via administraçom, da Agência Audiovisual Galega e das suas convocatórias de talento. O caminho desta liberdade criadora começou com as propostas experimentais de Alberte Pagán (n. 1968), e foi seguido em práticas um grupo mui heterogéneo em idades, em interesses e em procedências: Oliver Laxe (n. 1982), Ángel Santos (n. 1976), Marcos Nine (n. 1975), Eloy Enciso (n. 1975), Peque Varela (n. 1977), Ramiro Ledo (n. 1981), Pela del Álamo (n. 1979), Sonia Méndez (n. 1980), Víctor Hugo Seoane (1982), Xacio Baño (n. 1983), Lois Patiño (n. 1983)… Sem qualquer dúvida, a geraçom de cineastas que deu maior projeçom ao cinema galego no exterior.

Por último, deve referir-se que, a dia de hoje, fechado o apoio institucional, abriu-se o tempo para que emerja umha nova geraçom que se perfilará entre as grandes incertezas que depara tanto o presente como o futuro. Som uns realizadores que ainda nom se dêrom a conhecer, mais que enfrentam e enfrentarám o seu desembarco na criaçom audiovisual na mais total orfandade. As pautas nas quais se conformarám as práticas cinematográficas nos próximos anos na Galiza estám no ar e dificilmente se voltará a situaçons passadas. O legado do passado será gerido polos novos criadores segundo a sua conveniência, tentando conformar as características próprias que os definam.

Este diálogo intergeracional revela umha série de conclusons: o contexto (o social e o cinematográfico) definiu fortemente as geraçons do audiovisual galego, a cada período corresponde umha conceçom cinematográfica muit específica, a aspiraçom polo industrial motivou umha inclinaçom polo standard, relegar os critérios comerciais motivou um maior risco artístico, até as últimas geraçons o mundo do cinema dominou o cinema, a hipotética normalizaçom do setor foi devida a certa tutelagem da administraçom, cada década acolheu um lustro de sublimaçom e outro de mudança de paradigma, as geraçons pró-industriais ficam ancoradas sen arelas de reatualizaçom, a atitude possibilista fomentou a continuidade da norma e maus vezos administrativos, o intercambio geracional ocorreu com mais fluidez quando quebrou o sistema industrial, a terceira geraçom adiou-se pola seródia consolidaçom da segunda, o acesso a longa-metragem cobria geraçons posteriores, a atitude crítica contra o académico provocou a liberdade criativa e a quarta geraçom concilia membros nascidos num maior arco de anos definindo-se como a mais democrática de todas.

Xurxo González

sábado, 21 de xullo de 2012

Indielisboa 2012

A crónica do Indielisboa que esta revista publicou en xuño de 2010 era inesperadamente entusiasta. Aquela edición viña marcada polo crecemento do apoio institucional ao festival e marcou un record de entradas vendidas -44 mil- mentres polo horizonte xa se albiscaban os efectos dos problemas económicos que colocarían o país en mans do FMI, o Banco Central e a Unión Europea. Poucos días antes de que o 16 de maio de 2011 se fixera oficial a intervención e o conseguinte sometimento do país ao mandato da Troika remataba a oitava edición do Indie, esta si xa severamente afectada pola crise: o orzamento adelgazou en medio millón de euros (máis ou menos unha terceira parte) e iso reflectiuse nos contidos e finalmente tamén na asistencia de espectadores, que caía un 25% para se situar nos 33517. O contexto xeral non mudou para mellor en 2012, así que manter ou mellorar os resultados xa era de seu un éxito, e así aconteceu. Segundo o balance final emitido pola organización, nos once días que durou o festival -do 26 de abril ao 6 de maio- contabilizáronse 34797 espectadores, e o que é máis importante, medrou a media por sesión para alcanzar ratios de ocupación próximos ao 50%. 19 das 222 proxeccións colgaron o cartel de “non hai billetes”, e tamén foi moi elevada a participación nas actividades paralelas: os obradoiros do IndieJunior, as palestras e mesas redondas das LisbonTalks e a actividade nocturna, que se trasladou a unha zona emblemática da cidade, o Cais do Sodré, e ficou concentrada nunha mesma rúa -a Rúa Nova do Carvalho, rebautizada para a ocasión coma “Rua Dr. Indielisboa”- coa colaboración de diferentes locais (Musicbox, Povo, Bar da Velha Senhora, Pensão Amor, Casa Conveniente e Viking).

A innegábel sensación de alivio compensa en parte a frustración dalgunhas dolorosas medidas, entre elas a de desbotar unha sección emblemática do certame, o “Herói independente”, a homenaxe que o Indie tributaba a cineastas que admira en forma de retrospectiva, e que no pasado centrou a atención en autores tan estimulantes coma Werner Herzog, Júlio Bressane, Nobuhiro Suwa, Jia Zhangke, Shinji Aoyama ou Johnnie To, ou cinematografías con espírito renovado, caso da Arxentina, Rumanía ou Alemaña. A falta de Herói houbo que conformarse cun pertinente repaso ao cinema suízo contemporáneo nun foco que baixo o título Um bando à parte presentou, entre outras, as obras dos novísimos Lionel Baier (Un autre homme, Toulouse) e Ursula Meier (L'enfant d'en haut, premiada na Berlinale). O outro foco con nome propio celebraba o cincuentenario da Viennale, a mostra que agora dirixe con bravura Hans Hurch (a entrevista que Kieron Corless lle fixo hai uns meses para Sight and Sound é un documento imprescindíbel para entender o que debe ser hoxe un festival). Cinco filmes, un por cada década, ofreceron unha visión pouco convencional do que representou e representa cada outono a cita austríaca: dos xa clásicos As margaridas de Vera Chytilová e Atención a esta prostituta tan querida de Fassbinder, fitos dos novos cinemas do leste e da Alemaña respectivamente, ao transgresor e non sempre suficientemente valorado Derek Jarman (The last of England), o documentalista e profesor en CalArts Thom Andersen (coa sensacional Los Angeles plays itself) e o cambodiano Rithy Panh, unha das maiores conciencias artísticas do cinema do presente (La terre des âmes errantes).

A sección oficial do Indie é sempre un bo termómetro para medir tendencias e descubrir autores a daren os seus primeiros pasos. É o caso do cinema chileno, que comezou o ano acumulando premios en Sundance (mellor guión para Joven y alocada de Marialy Rivas, Gran Premio do Xurado para Violeta se fue a los cielos de Andrés Wood) e Rotterdam, cun dos “Tigres” para De jueves a domingo de Dominga Sotomayor, que acabou sendo o triunfador tamén en Lisboa. No filme, un matrimonio que atravesa un momento delicado na súa relación vai cos dous fillos ao campo durante unha fin semana, nunha viaxe que nos irá desvelando sutilmente o estado das cousas. A referencia é sempre Lucía, a filla maior: o que ela entende e o que intúe, o que sospeita e o que imaxina, o dilatado tempo do traslado (e o inevitábel aburrimento infantil) e as ganas de leria. A abrumadora grandeza da paisaxe serve de fermoso pano de fondo, mais o espazo fílmico concéntrase no interior dun coche nesta road movie na que a verdadeira viaxe vai por dentro, cun rigorosísimo traballo de composición que aproveita maxistralmente xanelas, portas e espellos.

Unha inesperada pegada chilena asomaba tamén nun dos pratos fortes da sección Observatorio: Pablo Larraín (Tony Manero, Post-mortem) é o produtor do novo de Abel Ferrara, 4:44 Last Day on Earth. As 4:44 do título é a hora na que vai acabar o mundo por causa dalgún irremediábel colapso medioambiental, e así se confirma que a apocalipse parece ser unha das grandes tendencias contemporáneas (por algo será). Sumido nunha inesperada serenidade, Ferrara imaxina a extinción da vida de maneira moi relaxada, nunha pacífica aceptación do inevitábel segundo a cal o mellor que un pode facer é compartir as horas que quedan coa persoa amada, caso de Willem Dafoe e Shanyn Leigh no filme, e matar o tempo entregados ás actividades favoritas (entre elas, pintar) e as despedidas. Noutra cruel conta atrás atópanse os reclusos no corredor da morte, coma os que interroga Werner Herzog na excepcional Into the abyss, o achegamento máis sincero e elocuente á pena capital visto en anos. Non se cuestiona a inocencia ou culpabilidade de Michael Perry (executado oito días despois de que gravaran con el unha última conversa) e Jason Burkett (condenado a cadena perpetua), acusados do asasinato dunha enfermeira e con sospeitas sobre outros dous crimes máis; o obxectivo de Herzog é reconstruír sen efectismos dramáticos o relato dos acontecementos e as súas consecuencias para as persoas envolvidas neles, apoiado na súa insuperábel capacidade para a entrevista. Foi o mellor dunha sección que aínda reservaba outras alfaias, como a orixinal recreación que do clásico Wuthering Heights de Emily Brontë fai Andrea Arnold, a anos luz de calquera tentación de acartonamento, ou o estudo sobre os animais coma obxecto das imaxes que é Bestiaire de Denis Côté.

Valérie Massadian, compañeira de Pedro Costa, debuta na longametraxe con Nana, mellor ópera prima no Festival de Locarno. Encantadora e cruel, a película é unha sorte de conto infantil perverso, cunha nena de catro anos sobrevivindo en soidade nun espazo rural idílico e inquietante a partes iguais. Moito menos interesante resulta L'âge atomique de Heléna Klotz, filla de Nicolas Klotz e Elisabeth Perceval, sobre unha (fracasada) noite de farra de dous mozos parisinos que discorre entre discusións e decepcións até que deciden saír da cidade e perderse un pouco polo bosque. Por máis poesía (?) que solten polas bocas o referente que se nos vén á cabeza non é o traballo dos pais de Heléna, senón outro ben máis prosaico (e por certo, de moita máis calidade): o Superbad de Gregg Mottola, do que esta viría ser, en palabras de Jaime Pena, unha versión “chichi” (e este é o momento de recomendarlles, máis unha vez, a entrevista a Hans Hurch en Sight and Sound). Postos a deambular, prefiro a Hani Furstenberg e Gael García Bernal en The loneliest planet de Julia Loktev, malia non funcionar de todo no seu retrato dunha parella de viaxe mochileiro polas montañas de Xeorxia cuxos vínculos mudan abruptamente por un xesto de covardía, tan breve coma imposíbel de rectificar, do home.

Na mesma sección que os títulos anteriores, Cinema emergente, presentouse o groso da participación portuguesa no Indie, este ano máis feble do habitual. Nin da algo insulsa corrección d'A casa de Júlio Alves, o rexistro da construción dunha vivenda centrado nas persoas que traballan na obra, e moito menos do pretensioso diario inzado de citas From New York with Love de André Valentim Almeida, quedará rastro na nosa memoria de aquí a uns meses. Tampouco de Por aquí tudo bem, na que Pocas Pascoal conta unha experiencia que ben puido ser a súa: a de dúas adolescentes angolanas que chegan a Lisboa nos 80 e deben aprender a sobrevivir nunha cidade que non lles regala nada. Son boas as intencións, mais moi fracos os resultados. Algo mellores -non o suficiente- son os de Em segunda mão de Catarina Ruívo, que xoga co intercambio de identidades e ten coma protagonista a Pedro Hestnes, actor de culto (O sangue de Pedro Costa, Xavier de Manuel Mozos) que falecería pouco despois da rodaxe e que xa amosaba unha evidente fraxilidade física. Con xustiza o premio de longametraxe no concurso nacional levouno Jesus por um dia de Helena Inverno e Verónica Castro, que se axusta ao canon do mellor cinema antropolóxico para documentar de xeito honesto e vigoroso a participación de reclusos do penal de Bragança nunha representación tradicional de Semana Santa en Tras-os-Montes. Bastaron 26 minutos, en calquera caso, para dar por xustificada a visita a Lisboa: esa é a duración d'O que arde cura, o primeiro traballo en solitario de João Rui Guerra da Mata. Nunha curiosa relectura d'A voz humana de Jean Cocteau, un home fala por teléfono coa súa parella -da que non saberemos se é home ou muller- na mesma mañá do 25 de agosto de 1988 en que ardeu o Chiado. A voz e o corpo de João Pedro Rodrigues enchen unha curta que vai do íntimo (o final dunha relación) ao colectivo (a memoria dun fito recente na historia do país) para converterse nunha fermosísima chamada á necesidade de comezar de novo, guiada polas imaxes fabricadas por un mago da fotografía, Rui Poças.

Martin Pawley. Artigo publicado no número de xuño de 2012 da revista Tempos Novos.

martes, 17 de xullo de 2012

A lenda de Breogán, unha experiencia educativa anovadora

…a Alberte de Esteban “O Roxo”

Para falar d'A lenda de Breogán temos que viaxar ata mediados da década dos oitenta. Un tempo no que a sociedade da vila da Guarda aínda se espreguizaba no amencer da liberdade tras a longa e dura inverneira. Un bo baremo para analizar aquel clima foi todo o que rodeou á realización da curtametraxe A lenda de Breogán, unha das experiencias educativas máis anovadoras e fértiles que tivo lugar na Guarda e que chocou, de fronte, con toda a ferruxe de pensamentos e ideoloxías que, daquela, aínda dominaban a vila do sur de Pontevedra.

No ano 1984 o Instituto Público da Guarda comezaba a súa andaina no predio do Centro de Formación Profesional da Sangriña. Esta institución educativa recentemente alumeada víase moi coartada polas limitacións de espazo e polos poucos recursos existentes. Mais, aínda así, agromaron certas iniciativas educativas valiosas e sorprendentes non só pola escasa infraestrutura e bagaxe do centro, senón polo que se tiña visto ata ese momento nunha comunidade excesivamente anquilosada e temerosa dos cambios. A comunidade de alumnos, agás as novas promocións, procedía de institutos de secundaria da Guarda ou da bisbarra, na súa maioría centros privados que se atopaban ao abeiro da igrexa cos consecuentes plans curriculares conservadores.

A realización da curtametraxe correu por conta do curso de terceiro de BUP da promoción 1984-1985 do Instituto da Sangriña (rapaces e rapazas de 15-16 anos). A iniciativa e coordinación do proxecto foi responsabilidade do profesor coruñés Alberte de Esteban “O Roxo”, que impartía a área de Literatura e Letras Galegas e que chegara á Guarda ese mesmo ano. Daquela era un profesor con pouca experiencia como ensinante mais cunha longa traxectoria como mariño mercante desde 1968. Un home íntegro con fortes valores sociais adquiridos no seo dunha familia de fonda convicción anarquista que padecera fortemente as consecuencias da represión franquista.

Alberte “O Roxo” alternaba como docente nas áreas de Historia, Galego, Castelán e Ética. Desde que comezara a súa andaina como profesor tentou aplicar novos métodos educativos coa convicción de aportar aires novos a un rancio sistema de ensino. A súa vocación pedagóxica non se limitou ao horario lectivo senón que tamén quixo promover actividades e proxectos educativos fóra das aulas, seguindo a metodoloxía libertaria.

Así, antes de comezar a realización da curtametraxe, el mesmo foi o promotor dunha revista feita polo alumnado do instituto. Esa revista tivo unha vida moi breve e accidentada xa que debido aos seus contidos “diverxentes” foi secuestrada polo Alcalde e estivo vilipendiada pola “benpensante” opinión pública da Guarda. O contido desta publicación chegou a ser levado ao Pleno Municipal polo daquela concelleiro de cultura, o “popular” Ligero.
Despois disto, o goberno local presionaría ao director e ao claustro educativo para que lle fora aberto un expediente mais os alumnos reaccionaron de xeito modélico iniciando unha folga para evitar que o profesor fose inxustamente sancionado.

Tras o aciago episodio da revista, Alberte de Esteban non se deu por vencido e comezou a dar forma a un proxecto moito máis ambicioso como era o de facer unha curtametraxe cos seus alumnos e alumnas. A idea procedía da relación de amizade con Manolo González, profesor en Allariz e pioneiro do uso do audiovisual nas escolas que nese ano era o responsable do programa “Vídeo nas aulas” da Dirección Xeral de Cultura da Xunta de Galicia. Foi así como chegou unha cámara de vídeo á comunidade escolar da Sangriña. Nin Alberte nin os seus alumnos estaban afeitos ao emprego da nova ferramenta mais rapidamente se puxeron ao día para sacarlle o máximo partido.

A lenda de Breogán é a adaptación dun relato homónimo de Vicente Risco que conta a historia do caudillo celta. Esta escolla tiña como obxectivo aproveitar o mellor dos escenarios posibles na Guarda, o Monte Trega e o seu castro, e así facer máis atractiva para o alumnado a abordaxe deste período histórico. As rapazas e rapaces sumáronse ilusionados ao proxecto e se encargaron de realizar todas as tarefas que a realización do filme precisaba: localización de escenarios, elaboración do guión, interpretación, preparación do atrezzo, rodaxe, etc.

A curtametraxe comeza cando un rapaz, o protagonista da historia (protagonizado por Seve Pacheco), le o relato no Trega e se retrotrae, nunha ilustración en imaxes moi interesante polo formalismo da proposta, á época pasada na cal sucede. Resulta moi suxestivo este inicio porque nel se fai unha evocación do poder da lectura, que entronca de cheo co propio espírito que alberga o proxecto audiovisual.

A continuación vemos unha serie de secuencias nas que se reconstrúe a vida no castro. Obviamente, as imaxes son moi naif, porén teñen un importante valor xa que poñen en evidencia o propio artificio cinematográfico, case teatral, como acontece nalgunhas correntes de cinemas “non reconciliados” que practican este tipo de procesos, como por exemplo a obra de Jean-Marie Straub e Danièle Huillet. Tras amosar os preparativos á guerra a acción desprázase ao embarcadoiro da Pasaxe. A travesía nun barco (unha gamela) filmouse perto da ponte do Tamuxe, e a secuencia final do enterro acontece na praia do Codesal.

O profesor Alberte de Esteban editou o filme con dous vídeos incorporándolle a voz dos seus alumnos e alumnas e tamén a súa propia en over. As imaxes teñen moitas marcas características da manipulación do vídeo, unhas imperfeccións que nos informan sobre os poucos recursos que había no centro e sobre a época na que foi realizada. A lenda de Breogán recibiu unha crítica moi positiva por parte do cineasta galego Calos Velo cando este foi o convidado nas XOCIVIGA de 1985. No seo deste festival puido ser vista A lenda de Breogán, dentro dunha escolma de obras audiovisuais feitas por institutos de toda Galiza. Este filme foi visto na Guarda en poucas ocasións xa que, até o ano pasado, moi pouca xente sabía da súa existencia. Afortunadamente agora volve á luz por medio do Proxecto Socheo, e á marxe das súas calidades artísticas podemos admirar nela a materialización dun proxecto pedagóxico rompedor e o legado dunha actitude cara a vida crítica e insubornable.

Xurxo González

sábado, 7 de xullo de 2012

O cinema de Agustín



Montaxe con algúns dos filmes favoritos de Agustín Fernández Paz, proxectada durante a homenaxe nacional que se lle tributou o sábado 30 de xuño de 2012 en Vigo. Edición a cargo de Eloy Domínguez Serén.

xoves, 5 de xullo de 2012

Agustín e o cinema

“Isto é unha esaxeración ou habería que matizalo. É obvio que un filme non é tal até a fase de montaxe, e non pode falarse de película até que está montada”. A frase é unha das moitas que están escritas, como notas á marxe, no exemplar que dende os 70 Agustín Fernández Paz garda de Praxis del cine de Noel Bürch: aínda novo, atrevíase a retrucar as palabras dun dos grandes teóricos e críticos do cinema. Nesa altura Agustín era xa un cinéfilo consciente da súa paixón, por máis que moitas veces esta non puidera verse consumada.

A historia, porén, comezara ben atrás. No vello Cine Villalbés da súa vila natal no que, aferrado ao colo da súa nai, choraba a fío vendo Cando os mundos chocan (Rudolph Maté, 1951), que fabulaba sobre a extinción da vida na Terra pola fatal colisión cun astro. Máis pracenteira foi a experiencia d'A illa do tesouro (Byron Haskin, 1950), da man do señor Antoñito, o acomodador. Sentou no palco coa encarga de non se mover de alí e ao se apagaren as luces comezou non só a proxección senón tamén a súa fascinación pola arte cinematográfica, que tivo como primeiro sinal o “brillo especial nos ollos” que a súa nai lle detectou ao voltar á casa. No Villalbés descubriría filmes lendarios como Moby Dick ou Centauros do deserto; no Parroquial, nacido polo impulso dun coadxutor con curiosidade polo cinema, obras menos problemáticas para os usos cristiáns: A túnica sagrada ou Molokai. De cando en cando, algunha sorpresa: O mundo do silencio, o maxistral documental de Cousteau e Louis Malle que gañou a Palma de Ouro e un Oscar de Hollywood.

Na casa estaba o “cine NIC”, un proxector de xoguete agasallo da súa madriña. As imaxes viñan nunha banda de papel vexetal debuxadas en dúas liñas que representaban partes diferentes da animación. Cunha manivela facíase andar a banda e canda ela xiraba un obturador que deixaba ver, de maneira alterna, as imaxes de arriba ou as de abaixo para crear unha sinxela ilusión de movemento. Mercar máis películas para o cine NIC era algo inasumíbel, mais a imaxinación permitía unha feliz alternativa: debuxar as tiras animadas. Coa axuda do pai e dun irmán habelencioso facían con tinta chinesa novas películas, que sonorizaban ao vivo nas xuntanzas familiares.

A Laboral de Xixón foi o seu mundo durante sete anos, dos 13 aos 20, cando saíu co título de Perito Industrial. A impoñente sala de proxeccións do complexo, que abraia aínda hoxe, impactou o mozo Agustín. O son poderoso que viña dos altofalantes do fondo parecía literalmente “a voz de Deus” en San Francisco, xograr de Deus, a obra mestra de Rossellini. Na memoria quedou gravada Mar de herba e A lei do silencio de Elia Kazan, mais tamén Ordet de Dreyer, nunha copia con subtítulos en francés que alguén lía en castelán in situ, ou as de Bergman: O sétimo selo, O manancial da doncela, Fresas salvaxes. Cando tiveron idade abondo para que os deixaran poñer un pé fóra do internado empezaron a achegarse a Xixón nas fins de semana. Nesas saídas “en pandilla” tivo oportunidade de asistir a marabillas como O coleccionista de William Wyler ou West side story de Robert Wise e Jerome Robbins, que lles tocaba xeracionalmente moi de perto. Agustín é quen de lembrar as cancións deste clásico de Bernstein ou as de My fair lady, en parte porque tivo a sorte de que o seu profesor de inglés, o Padre Verastegui, empregaba as letras para aprenderlles a lingua: quizais por iso, porque o que cantaban non lles resultaba totalmente descoñecido, Agustín e os seus compañeiros escaparon do desprezo cara ao cinema musical tan estendido na España da época.

Mais a gran descuberta de Agustín na Laboral non foi de celuloide, senón de papel: a colección completa da revista Film Ideal que atesouraba o centro. Foi entre as paredes da biblioteca onde tivo noticia da Nouvelle Vague ou onde contemplou o cinema americano dende outra perspectiva. Empezou a ler crónicas, estudos e recensións de filmes que desa maneira pasaban a ser seus aínda que non os coñecera, aínda que nalgúns casos tardara décadas en poder velos. Aí nace a súa verdadeira aprendizaxe, que agora contempla, dende a perspectiva dos anos, con inevitábel frustración: a de sentirse estafado, vítima dun sistema corrupto que esmagaba liberdades e coartaba o acceso á cultura. Hai libros que un debe ler a certas idades, filmes que un debe ver no tempo debido, e Agustín, coma todos os da súa xeración, non puido.

Despois da Laboral, Barcelona foi un breve paraíso. Alí estaba todo: o cinema comercial de estrea, as abondosas reposicións, as salas de arte e ensaio que proxectaban en VO e os cineclubes. O menú era inabarcábel por moita que fora a fame, e obrigaba a percorrer a cidade enteira, dunha punta á outra, na procura do filme elixido. De volta a Galicia, instálase na Coruña para estudar maxisterio: ten 24 anos, máis que os seus compañeiros de carreira aos que ademais supera en coñecementos técnicos (matemáticas, física, debuxo) froito da súa formación como perito. Non lle sobra un peso mais si o tempo -moito- e así pode seguir devorando cinema, agora vinculado ao mítico cineclube local conducido con pulso firme por Enrique Alonso Quintás.

Preparaban follas informativas como podían, fusilando fontes alleas ou a partir de recordos, ás veces vagos, de películas xa vistas. Nunha altura na que non era posíbel revisar o filme plano a plano no ordenador antes de escribir a primeira liña, o exercicio da cinefilia esixía un espírito heroico e arroutado. A paixón non mudou: é a mesma, permanece. Xorde con claridade en Fantasmas de luz, o seu máis explícito canto de amor, mais asoma espallada por ducias de artigos e ficcións. O amor, tamén o amor polo cinema, non pode agacharse nunca. É sempre o único que queda.

Martin Pawley. Artigo publicado na sección de cinema do número de xuño de Tempos Novos

mércores, 27 de xuño de 2012

Vinte filmes: Agustín Fernández Paz

Collo un caderno e, sen pensar previamente en nome ningún, dispóñome a cumprir a encarga de seleccionar vinte películas importantes na miña vida. Déixome levar pola memoria e vou anotando os primeiros nomes que me veñen á cabeza. Aos poucos minutos, constato que os que veño de escribir (uns tiran doutros, coma as cereixas) pasan xa de trinta. Leo o listado, confiando en eliminar algún, e o que fago é engadir outros poucos títulos máis. Xa que logo, para me suxeitar ao número pedido, decido poñer só unha película por director (coma tal, de Bergman había catro, así que elimino tres, ben ao meu pesar). Aínda así non chega, pasan de vinte. Tras desbotar outras (aló vai Dublineses, e El camino a casa, e A bout de souffle, e El resplandor!), con ben dor de corazón, o resultado é este (citados por orde cronolóxica, e co título de estrea en España):

La quimera del oro (Charles Chaplin, 1925)
Ordet (Carl Theodor Dreyer, 1955)
Centauros del desierto (John Ford, 1956)
Rocco y sus hermanos (Luchino Visconti, 1960)
El apartamento (Billy Wilder, 1960)
Plácido (Luis García Berlanga, 1961)
Jules et Jim (François Truffaut, 1962)
El ángel exterminador (Luis Buñuel, 1962)
América, América (Elia Kazan, 1963)
Pasión (Ingmar Bergman, 1969)
Grupo salvaje (Sam Peckinpah, 1969)
El carnicero (Claude Chabrol, 1970)
Amarcord (Federico Fellini, 1973)
Días del cielo (Terrence Malick, 1978)
París, Texas (Wim Wenders, 1984)
Ran (Akira Kurosawa, 1985)
El festín de Babette (Gabriel Axel, 1987)
Delitos y faltas (Woody Allen, 1989)
Vania en la calle 42 (Louis Malle, 1994)
El sabor de las cerezas (Abbas Kiarostami, 1997)

Agustín Fernández Paz

para saber máis: vídeo de Agustín Fernández Paz, Os filmes de Agustín

sábado, 16 de xuño de 2012

Serán cinza, mais terá sentido (Cinema portugués no Indielisboa 2012)

Calquera visitante que pasara por Lisboa na segunda metade de abril podía levar unha inmellorábel impresión sobre o estado de saúde do cinema portugués. Bastaría para iso con botarlle unha ollada á carteleira diaria que publican os xornais e comprobar de primeira man a presenza modesta mais digna de encomio de filmes con excepcional acollida crítica coma Tabu de Miguel Gomes (dobremente premiado na Berlinale), É na Terra não é na Lua de Gonçalo Tocha (triunfador con escasas semanas de diferenza en festivais tan recoñecidos coma o BAFICI bonaerense, o de San Francisco e Documenta Madrid), Linha vermelha de José Filipe Costa (mellor filme portugués na anterior edición do Indielisboa) e A vingança de uma mulher de Rita Azevedo Gomes (visto en Rotterdam a comezos de ano, despois da súa estrea en Estoril). Ademais destes, outros títulos da produción nacional aspiraban a obter bos rexistros nas billeteiras con propostas de carácter máis popular: Florbela de Vicente Alves do Ó, con perto de corenta mil espectadores, e a finalmente menos exitosa Assim assim de Sérgio Graciano. E os paneis publicitarios das estacións de metro anunciaban a inminente estrea de Capitães da Areia de Cecilia Amado e Guy Gonçalves e A teia do gelo de Nicolau Breyner. Un esplendoroso renacemento fílmico, cabería imaxinar. En 2011, os filmes portugueses venderan en total 103880 entradas, con Sangue do meu sangue de João Canijo á cabeza do top ten; un resultado extremadamente pobre [1] que deixaba a produción nacional cunha raquítica cota de pantalla do 0,7%, cifra que serve de seu de metáfora dunha industria necesitada de apoio (tamén social) para o seu desenvolvemento. Pouco máis de cinco meses serán suficientes para superar esa catastrófica marca: no que vai de 2012, e segundo o último reconto do ICA, actualizado até o 23 de maio [2], o cinema portugués vendeu xa 96877 entradas. Non está mal.

Os éxitos en festivais internacionais moveron á mesmísima Assembleia da República a facer un acto público de parabéns. Convidaron aos xa citados Miguel Gomes e Gonçalo Tocha e ao novísimo João Salaviza, Oso de Ouro na Berlinale con Rafa. Ao seu paso pola sede parlamentaria non dubidaron en invocar o verdadeiro estado da cuestión: a “situação de calamidade no sector do cinema” con “feitos e conquistas que são resultado de uma política cultural que, neste momento, está interrompida», en palabras de Gomes, remarcadas logo pola advertencia de Salaviza: «o sucesso que estamos a celebrar hoje não acontecerá nos próximos anos». A rotundidade destas afirmacións explícase pola parálise case total da industria portuguesa, que neste momento mesmo carece dunha Lei do Cinema, sometida a discusión pública máis tempo do debido sen necesidade aparente (conta co apoio maioritario dos profesionais) e que no mellor dos casos non se publicará até o mes de xuño. Aínda máis grave é a incapacidade, por falta de fondos, do Instituto do Cinema e Audiovisual para convocar novas subvencións, ou o que é peor, para satisfacer os compromisos adquiridos nos concursos de 2010 e 2011. Non é que haxa menos diñeiro para o apoio á produción, senón que literalmente non hai nada. O malestar acumulado no sector reflectiuse nun manifesto co significativo título Cinema Português: Ultimato ao governo e nunha acción singular: a proxección pública o pasado 9 de maio dunha montaxe que homenaxeaba un século de cinema nacional, enfronte do edificio da Assembleia da República, e cos espectadores sentados nas súas escalinatas. A dimisión, coñecida uns días despois, de José Pedro Ribeiro e Leonor Silveira, director e subdirectora do ICA, e a convocatoria doutras accións de protesta, precipitou unha reunión do Secretario de Estado de Cultura, Francisco José Viegas, cun grupo de asinantes do ultimato, representantes da Associação Portuguesa de Realizadores e a Associação dos Produtores de Animação. Nese encontro Viegas garantiu a discusión na Assembleia da Lei do Cinema antes das vacacións de verán, apuntou a posíbel abertura de concursos no ICA este mesmo ano e asegurou estar traballando nun “plano de emergência” que servira para paliar as dificultades financeiras do Instituto e así atender as obrigas contraídas. O tempo dirá se esas promesas se verifican en breve e en que medida, mais a consecuencia da crise é evidente: despois dunha sorprendente primavera de estreas, a curto prazo apenas haberá filmes portugueses en circulación, nin bos nin malos, pois cóntanse cos dedos os proxectos e rodaxes en marcha [3].

Esta debilidade actual deixouse notar xa na competición nacional de longametraxes do Indie, limitada a cinco filmes dos cales tres son documentais de (moi) pequenas dimensións. É o caso do de Júlio Alves, A casa, que rexistra a construción dunha vivenda e préstalle atención aos seus primeiros moradores: os obreiros brasileiros que participan na súa edificación. O director fainos partícipes das rutinas de traballo e dos tempos mortos; atende as conversas cotiás e descóbrenos aspectos das vidas dos protagonistas. O ánimo observador deriva de cando en cando en contemplativo para entreterse cunhas nubes que asoman entre as estruturas por cubrir. Nada que non viramos antes, por outra parte. Máis pretensioso resulta From New York with Love de André Valentim Almeida, unha sorte de diario/ensaio sobre o individuo, a cidade e a creación de imaxes que intenta moitas cousas (demasiadas) e fica afogado entre citas de Roland Barthes, Susan Sontag e Robert Bresson e un ton cínico e resabido.

Por aquí tudo bem
de Pocas Pascoal non é, con certeza, un bo filme, aínda que ninguén poderá discutirlle a súa boa vontade. Inspirada na súa propia experiencia, a directora relata as penurias de dúas adolescentes angolanas que chegan a Lisboa nos 80 fuxindo da guerra civil. Maria e Alda aprenden a sobrevivir nunha cidade que non llelo pon fácil; pasan fame e dormen en locais abandonados, mais non deixan de soñar cun mellor porvir e disimulan a súa miseria nas conversas telefónicas que conseguen manter coa nai (de aí o título). A falta de pericia narrativa e a pobreza fotográfica son innegábeis, tanto como a sincera convicción que demostran as súas actrices principais, Ciomara Morais e Cheila Lima.

É maior a ambición autoral de Em Segunda Mão de Catarina Ruívo, mais os resultados fican lonxe de ser satisfactorios. Jorge, escritor de novelas románticas, escoita un disparo no cuarto contiguo ao seu nun precario hostal; a seguir discute absurdamente co recepcionista sobre a necesidade de chamar a policía e unhas horas despois recibe unha gravadora cunha intrigante mensaxe que o pon en contacto cunha muller, Laura, que vén de ser abandonada polo marido, e o seu fillo pequeno, André. Jorge namórase de Laura e desexa formar parte da súa vida; renuncia á escritura e acaba por ocupar o lugar do home ausente. O filme xoga coa idea do intercambio de identidades e ten no reparto a súa principal virtude, nomeadamente o protagonista, Pedro Hestnes, lembrado pola súa participación en O sangue de Pedro Costa ou Xavier de Manuel Mozos. A súa febleza física era xa nesa altura notoria (faleceu pouco tempo despois), mais por si só atrae a atención toda dunha película con demasiadas fraquezas e incongruencias. A sensación é que non estaría de máis unha remontaxe que alixeirase a súa espesura e resolvese algunhas solucións rudas.

O premio no apartado de longametraxes foi parar ao mellor dos vistos: Jesus por um dia de Helena Inverno e Verónica Castro (con produción de O som e a fúria). Convén recalcar que non foi “a decisión menos mala”, senón unha magnífica decisión de seu, pois o documental é realmente bo. Na tradición do mellor cinema antropolóxico, sen voz en off nin subliñados de ningunha clase, Jesus por um dia ocúpase dunha representación de Semana Santa en Trás-os-Montes, que debido á progresiva perda de habitantes da rexión na actualidade se mantén unicamente grazas á participación de reclusos do penal de Bragança. Dos moradores do cárcere non saberemos apenas nada, nin falta que fai; as directoras concentran as súas enerxías no seu obxectivo: a exploración, con rigor e naturalidade, do ritual, os preparativos, as reunións previas e a convivencia -por un día- dos presos e os veciños.

Motivos para a alegría houbo uns cantos na selección de curtas. Case é inevitábel comezar falando do xenuíno golden boy Joao Salaviza, que suma o Oso da Berlinale xa citado á Palma de Ouro que gañara en Cannes 2009 con Arena. Os seus tres traballos -os dous citados máis Cerro negro- teñen todo o que debe posuír un gran filme e proban, un tras outro, o talento inmenso do cineasta para moverse no territorio do cinema social sen caer no moralismo nin pecar de excesiva distancia. A Salaviza interésanlle os desherdados da fortuna, as persoas “que sentem algum tipo de desconforto em relação ao sítio onde vivem” e “partem sempre para deambulações algo inconsequentes”. En Arena era un home (Carloto Cotta) en arresto domiciliario que marchaba de casa para recuperar o diñeiro que lle roubaran e vingar a afronta, e no intento redescubría o gozo efémero de estar en liberdade. Rafa é un rapaz de trece anos que sae na busca da súa nai ao ver que esta non dá regresado á casa na que viven no extrarradio lisboeta. No tránsito entre a infancia e a idade adulta, acelerada polas duras circunstancias que lle toca experimentar, Rafa irá padecendo ao longo das horas o absurdo dos procedementos burocráticos -sensacional o interrogatorio na comisaría- e a crueldade implícita dun sistema que fabrica máis problemas dos que resolve. O peso do filme recae no debutante Rodrigo Perdigão, verdadeiramente memorábel. A outra curta de Salaviza no Indie, Cerro Negro, Premio Obviosom/Gripman/Restart, é unha encomenda da Fundação Calouste Gulbenkian que forma parte do programa Próximo Futuro, ao que tamén pertence unha excelente peza da paraguaia Paz Encina, Viento Sur. Máis dous seres descolocados, desta volta un casal brasileiro: o home na prisión de Santarém e a muller que vai visitalo sen o fillo. A mesma precisión de sempre, o mesmo soberbio traballo cos actores, para completar unha triloxía involuntaria e de máxima coherencia. Haberá que ver como sae desta Salaviza.

Non sen certa sorpresa, Cama de gato de Filipa Reis e João Miller Guerra levou o premio destinado á mellor curta portuguesa. É fácil deixarse seducir por esta ficción de aire documental sobre unha nai adolescente: a vida alegre e triste dunha moza con bebé a bordo, encarnada con solvencia por Joana Santos, que con enorme espontaneidade lle dá ao personaxe as doses de fortaleza e vulnerabilidade que precisa. Menos convincente foi o premio FNAC Novo Talento para Salomé Lamas por Encounters with Lanscape (3x), proposta contemplativa máis molesta que radical, e en calquera caso menos irritante que La chambre jaune, exercicio auto-referencial de André Godinho que invoca en van a Bresson. Nunca consigo entender o que fai Edgar Pêra, e One way or another (Reflections of a psychokiller) non é unha excepción. Luz da Manhã de Claudia Varejão une tres xeracións de mulleres dunha mesma familia; un inexplicado desencontro xurdirá despois dun momento de pracer no río, que xustifica a existencia de imaxes fermosas que non evitan unha sensación xeral de indiferenza. A sorpresa máis agradábel déunola Pedro Peralta con Mupepy Munatim, que segue o retorno a Portugal dende Francia dun home na procura do lugar onde está enterrada a súa nai. A súa viaxe é unha sorte de peregrinación, e o seu desexo de facerlle á nai unha tardía homenaxe fúnebre termina sendo un acto afirmativo, de comuñón coa vida.

O mellor filme da sección -e posibelmente tamén o mellor dos que coñecín no Indie, en xeral- é o primeiro que dirixe en solitario João Rui Guerra da Mata, O que arde cura. Na mañá do 25 de agosto de 1988, o día que ardeu o Chiado, un home fala por teléfono coa súa parella, non sabemos se un home ou unha muller (e tanto dá); a relación chega ao seu fin e na conversa asoman os reproches. O referente explícito é A voz humana de Jean Cocteau, mais Guerra da Mata reconduce o monólogo (ou para ser máis exactos, a parte de diálogo que escoitamos) a dimensións máis amplas e profundas, tamén políticas: a relación de amor e odio vale tamén para Portugal (“odeio este pais atrassado”, di o protagonista). Hai unha necesidade de romper co pasado e empezar de cero, “sem merdas”, tal e como revela o propio título: a terra precisa ser queimada para ser labrada de novo e as cinzas “servem de adubo”, aínda que a esperanza coexistirá sempre coa saudade dos tempos idos, do que non volverá ser. Guerra da Mata regálalle o personaxe principal ao director co que leva colaborando moitos anos, João Pedro Rodrigues; recréase no seu corpo e na súa voz mentres deambula polo cuarto, no que se proxectan imaxes que transforman ese único escenario nunha fermosa vídeo-instalación, apoiado na espectacular fotografía de Rui Poças, cuxa excelencia xa coñecíamos polas películas de Rodrigues e Gomes. Por riba do seu abraiante coidado visual, O que arde cura é unha poderosa chamada a suturar as feridas, as íntimas e as colectivas, e iso fai del un filme necesario, aquí -sexa cal for o “aquí”- e agora.

Notas
[1] O total semella aínda máis pobre se lembramos que deses cen mil billetes algo máis dun 20% foron para dúas obras que tiveron a súa estrea o ano anterior e seguiron arrastrando público durante varios meses máis, Filme do desassossego de João Botelho e José e Pilar de Miguel Gonçales Mendes.
[2] Merece eloxio o rigor do Instituto do Cinema e o Audiovisual, que actualiza os datos de recadación das salas portuguesas un par de veces por semana e compila de xeito modélico a información referida á produción nacional. Nada que ver coa opacidade habitual en España e o preguiceiro e inaceptábel comportamento do ICAA ao respecto.
[3] Aínda hai varios filmes de interese pendentes de estrea: Deste Lado da Ressurreição de Joaquim Sapinho (vista en Toronto 2011), as aínda inéditas Se eu fosse Ladrão… Roubava de Paulo Rocha e o documental Esquecimento de João Vladimiro; e, por suposto, os novos traballos de Manoel de Oliveira (Gebo e a sombra, probabelmente en Venecia), João Pedro Rodrigues e João Rui Guerra da Mata (A última vez que vi Macau) e Pedro Costa (que aínda ha tardar).

Martin Pawley. Artigo escrito para a revista dixital de cinema A Cuarta Parede.