martes, 1 de setembro de 2020

En un espacio solitario nadie puede oír tus gritos

La inseguridad ciudadana es un problema complejo que no se resuelve de forma mágica poniendo más farolas.

* * *

Outrage (Ida Lupino, 1950)
Anna Almécija es criminóloga, jurista y experta en seguridad. En los últimos años su trabajo y su preocupación se ha centrado, como técnica y como formadora, en la gestión de riesgos y la seguridad de grandes eventos públicos. Introducir la perspectiva de género en la planificación de la seguridad es uno de sus empeños más tenaces, con la violencia sexual como enemigo a combatir en particular en los entornos de ocio, no solo por las conductas inapropiadas tan comunes en ellos, como los tocamientos o los comentarios groseros, sino porque son sitios propicios para la captación de personas en situación de desvalimiento, bien sea por el consumo de alcohol u otras substancias o porque han perdido entre la multitud a sus acompañantes o herramientas esenciales para la vuelta a casa, desde un bolso con la cartera y las llaves al a veces salvador teléfono móvil.

Anna es, además, una entusiasta activista contra la contaminación lumínica. Por su perfil académico y profesional conviene prestar mucha atención a sus razonadas críticas hacia el uso de la luz como solución mágica a la criminalidad, a menudo con una supuesta defensa de las mujeres como justificación. Es frecuente, por ejemplo, que en las marchas exploratorias que identifican puntos peligrosos en las ciudades se señalen aquellos cuyos niveles de iluminación no son desmedidamente altos. Pero poner más luz, nos recuerda Anna, no solo no evita per se el delito, sino que incluso puede favorecerlo al crear una falsa sensación de seguridad que hace que «bajemos la guardia». De poco nos servirá una farola encendida en un lugar en el que estamos completamente desamparados, sin nadie a cientos de metros, o incluso a kilómetros, que pueda proporcionarnos ayuda.

La seguridad real, no la sensación de seguridad, pasa por «crear comunidad», por establecer medidas que de hecho faciliten que si pasa algo haya alguna posibilidad de recibir auxilio. No será una farola la que nos proteja, sino tener un transporte público seguro también de noche, o los servicios de acompañamiento a casa durante las fiestas que se han demostrado muy útiles en diversos pueblos, o los puntos de atención por medio de interfonos que permiten un contacto directo con la policía en caso de necesidad. En sus conferencias, Anna revisa varios de los asesinatos y agresiones sexuales que más han ocupado la atención de la prensa española en los últimos años para concluir que la oscuridad no ha sido en ellos una circunstancia para tener en cuenta. Se cometen crímenes de día y de noche y la mayoría suceden en lugares sobradamente iluminados; de hecho, si la luz fuese un factor atenuante, las grandes ciudades serían espacios libres de delito cuando sucede todo lo contrario. «No es la noche, no es la oscuridad; el problema del horario nocturno es más bien la vulnerabilidad que te crea la soledad», afirma en su muy recomendable blog seguridadenentornosdeocio.com.

Martin Pawley. Artigo publicado na sección «La noche es necesaria» da Revista Astronomía, nº 255, setembro de 2020. 

domingo, 26 de xullo de 2020

Ciencia en igualdade

Por unha ciencia construída en igualdade entre diferentes

Mudaron as formas, mais boa parte da divulgación científica contemporánea segue o padrón de sempre: unha persoa moi lista explícalle cousas a outras que saben menos. Quedou atrás a rixidez e a vestimenta académica e agora o divulgador pode ir en pantalón curto e camisa hawaiana, pon todo o empeño en caer simpático e abre contas en canta rede social colle fama, nomeadamente as que frecuenta a mocidade. Mesmo prodiga o seu verbo nos bares, onda o vulgo, porque o obxectivo é evanxelizar con sermóns científicos. Mais todo iso non deixa de ser o século XIX revestido con tecnoloxía moderna e a obsesión capitalista polo “impacto”, que se mide contando cabezas. Aínda son, no fondo, sacerdotes que baixan dos púlpitos coa misión de captaren fieis.

Está ben, é un labor as máis das veces honesto e valioso. Mais non é o único camiño e quizais non deba ser o principal. Fronte á ciencia que cae do ceo sobre a testa de novos adeptos, quizais conveña fomentarmos unha cultura científica que naza da colaboración entre persoas e entidades de base, feita man con man, como acontece en iniciativas escolares das que en Galiza hai notábeis exemplos, da Axencia NOSA ao Open Science de Cambre. Ciencia construída en igualdade entre diferentes, un modelo que debería practicarse máis tamén entre a poboación adulta.

Martin Pawley. Artigo escrito para o oitavo número do caderno "Aprender", suplemento de investigación e divulgación do Nós Diario coordinado por Susana Rois; 15 de xullo de 2020.

xoves, 16 de xullo de 2020

Rosalía mirando a Rosalía

Acto do 135º cabodano de Rosalía de Castro. Imaxe: Fundación Rosalía de Castro
Unha semana antes de morrer, hai 135 anos, e xa moi enferma, Rosalía de Castro foi pasar uns días a Carril porque quería ver o mar. Non sabemos o que fixo eses días en Carril, mais quero pensar, máis ben afirmo, estou seguro, que ademais de mirar o mar tamén mirou o ceo nocturno. Tivo que ser así porque a noite, daquela necesariamente escura, estivo sempre presente na súa obra. As estrelas, que sinalan o camiño: “Colleume a noite, / noite brillante, / cunha luniña / feita de xaspes, / e fun con ela / camiño adiante, / cas estreliñas / para guiarme, / que aquel camiño / solo elas saben”. Astros innúmeros nun ceo ao que "no se le encuentra fin", onde a Terra, este pequeno mundo que habitamos, "parece un punto en el espacio".  A Lúa, “lámpara hermosa, eternamente hermosa”, que “ós probes lle luz dá”. E o luar, que tingue a terra “con ese color pálido amarillento” e presta ás cabanas e os montes de “cierto tinte fantástico”, como afirma en La Hija del Mar, onde hai noites claras e purísimas, con esa “fría transparencia peculiar a las noches de invierno”, mais tamén noites de verán, serenas, lixeiras e breves, tapizadas de estrelas.

Quen así escribe non fala de oídas. Fala dun ceo que coñece, dun firmamento e dunha noite que foi compañeira de moitas horas ao longo de moitos anos. Non é un firmamento imaxinado, é un firmamento contemplado cos ollos propios, naquela época na que a luz artificial, a contaminación luminosa que corrompe a natureza e a nosa humanidade, non nos roubaba o patrimonio da noite.

E por iso eu imaxino a Rosalía neses días finais mirando o ceo, como con certeza fixo miles de veces antes. E ao mirar o ceo, logo do solpor, en dirección sur, onde culminan as estrelas, nestas primeiras semanas do verán vería a constelación do Serpentario, ao pé de Hércules, non lonxe do triángulo do verán. É fermoso imaxinar a Rosalía mirando o Serpentario naqueles días finais, nesas horas derradeiras, imaxinala mirando ese Serpentario no que está a estrela que agora leva o seu nome.

Desde mediados de decembro o ceo ten unha estrela chamada oficialmente Rosalíadecastro. Foi unha iniciativa que emprendemos nós, os socios e as socias da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, e que contou desde o primeiro momento coa colaboración entusiasta da Agrupación Cultural Alexandre Bóveda e a Fundación Rosalía de Castro, entidades ás que lles agradecemos moito o seu apoio. Penso, cada vez máis, que ese é o camiño, que entidades diferentes, con intereses e perspectivas diferentes, se axuden mutuamente en favor da cultura. E a ciencia é parte imprescindíbel desa cultura.

Non permitades que vos rouben as estrelas.

Martin Pawley. Discurso (máis ou menos) contado no acto conmemorativo do 135º cabodano de Rosalía de Castro, o 15 de xullo de 2020, na Casa da Matanza (Padrón). 

mércores, 8 de xullo de 2020

Coidarmos o fogar

A Agrupación Ío publica en galego un caderno da IAU que compila ideas esenciais da astronomía

Que precisamos saber sobre astronomía? Que coñecemento do universo debería ter calquera persoa con algunha educación científica? Responder estas preguntas foi o punto de partida para unha longa serie de discusións, obradoiros e intercambios telemáticos por parte dun grupo de membros da Unión Astronómica Internacional, entidade que agrupa a máis de 14 mil astrónomos e astrónomas profesionais. O resultado do seu traballo foi un documento de enorme valor educativo, “Big Ideas in Astronomy”, presentado en maio de 2019, que aspira a servir de ferramenta de alfabetización astronómica. A partir da versión orixinal en inglés, a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío emprendeu unha tradución ao galego: o idioma de noso foi o primeiro do mundo que contou coa súa propia versión do texto.

Entre o case centenar de ideas repartidas nos once capítulos do caderno é un desafío destacar algunhas. A humanidade leva mirando o ceo e preguntándose que é todo iso que hai aí fóra desde a antigüidade. Ao longo de miles de anos foi cambiando a nosa visión do cosmos, de forma asombrosa no último século. Hai cen anos a Vía Láctea era todo o universo coñecido; hoxe sabemos que a nosa é apenas unha máis entre centos de miles de millóns de galaxias, cada unha delas con miles de millóns de estrelas, moitas delas, quizais a maioría, con planetas que dan voltas ao seu redor. Hai cen anos non sabiamos ben de que estaban feitas as estrelas; empezamos a entendelo grazas a unha muller excepcional, Cecilia Payne. Despois comprendemos o mecanismo polo que producen enerxía e aprendemos como se forman e como evolucionan. Descubrimos que nas últimas etapas da vida das estrelas se forman boa parte dos elementos químicos, como o calcio dos nosos ósos e o ferro do noso sangue: somos po de estrelas. Nas últimas décadas sorprendémonos coas pistas que sinalaban que todos eses elementos son apenas unha parte mínima dun universo dominado pola materia e a enerxía escura. Un universo que vemos sempre no pasado, pois a radiación que nos permite estudalo tarda un tempo en chegar até nós: un segundo desde a Lúa, oito minutos desde o Sol, dous millóns e medio de anos desde a galaxia veciña, Andrómeda. Un universo ao que lle puxemos idade: 13800 millóns de anos.

Quizais non esteamos sós nese universo. A busca de vida fóra da Terra acaba coma quen di de iniciarse, estimulada pola detección de moléculas orgánicas no medio interestelar e a constatación de que hai organismos capaces de vivir en ambientes realmente extremos. Mais, polo momento, o único planeta no que sabemos que hai vida é a Terra, ese que nos empeñamos en destruír. Velaí a idea máis importante: debemos preservar a Terra, o noso fogar, o noso único fogar.

Martin Pawley. Artigo escrito para o quinto número do caderno "Aprender", suplemento de investigación e divulgación do Nós Diario coordinado por Susana Rois; 24 de xuño de 2020.

mércores, 1 de xullo de 2020

Más iluminación y menos seguridad

Según la evidencia científica, poner más luz no protege más a la población.

* * *

"Accidente", Alfonso Ponce de León (Museo Reina Sofía)
Cuando hablamos sobre iluminación pública y la inevitable contaminación lumínica asociada, un asunto siempre presente es la importancia de la luz en la seguridad ciudadana. Los Sapiens somos animales diurnos, dotados de un sistema visual que no es capaz de apreciar grandes detalles en la oscuridad; empleamos la noche para dormir y eso nos hace aún más vulnerables cuando el Sol se pone. No es difícil imaginar lo que significaba la noche para nuestros antepasados hace treinta mil años (y aún en época reciente). El miedo atávico a la oscuridad no es un sentimiento irracional injustificado, sino una consecuencia de nuestro instinto de supervivencia. Gracias a la precaución estamos hoy aquí: sin duda, buena parte de los humanos más temerarios del pasado no llegaron a dejar descendencia.

Que nos sintamos más seguros con luz es comprensible; que estemos más seguros con luz es otra cosa. Se tiende a asumir de forma irreflexiva que la presencia de luz es un factor que por sí mismo reduce el número de accidentes de tráfico y la delincuencia, sin que haya investigaciones serias e independientes que lo avalen. Más bien al contrario, los estudios que han analizado con rigor el rol de la iluminación en la seguridad ciudadana niegan una relación causal que justifique la ligereza con la que las administraciones resuelven cualquier queja vecinal plantando farolas.

Paul Marchant, de la Universidad de Leeds, es uno de los más perseverantes e inteligentes críticos del mantra que asocia luz con seguridad. Un trabajo de 2019 del que es coautor, Does changing to brighter road lighting improve road safety? (DOI:10.1136/jech-2019-212208), examina el efecto de la iluminación en una gran ciudad del Reino Unido, Birmingham, sobre los cerca de treinta mil accidentes de tráfico que se produjeron allí entre 2005 y 2013. Durante esos años se cambiaron decenas de miles de lámparas con el resultado de que prácticamente se duplicó el número de luces blancas brillantes (las más contaminantes). El estudio estadístico arroja como conclusión que no solo no hay evidencia de que con más luz mejore la seguridad vial, sino que incluso sucede lo contrario, pues llegan a detectar un aumento en el número de colisiones de día y de noche en zonas que experimentaron un aumento notable de la cantidad de luz.

Una investigación anterior, The effect of reduced street lighting on road casualties and crime in England and Wales (Rebecca Steinbach et al, DOI:10.1136/jech-2015-206012), analizó si la reducción de la iluminación pública en entidades locales de Inglaterra y Gales para ahorrar dinero y rebajar la huella de carbono tuvo consecuencias negativas para la seguridad. Una vez más, la conclusión fue contundente: apagar (de forma total o parcial) o atenuar las luces no producía efectos dañinos ni en el tráfico ni tampoco, ojo, en la comisión de delitos. El binomio iluminación y crimen será objeto específico del próximo artículo.

Martin Pawley. Artigo publicado na sección «La noche es necesaria» da Revista Astronomía, nº 253-254, xullo-agosto de 2020. 

venres, 19 de xuño de 2020

Recordos do mundo de antes (Martin Pawley, 2020)


Imaxes obtidas en Galiza, Italia, Portugal, Chile, Arxentina e España entre 2009 e 2019. Curta montada durante o estado de alarma, en abril de 2020. Imaxe e edición: Martin Pawley.

luns, 15 de xuño de 2020

Después de abril

La principal apuesta de la Cinemateca Portuguesa durante el estado de alarma fue la difusión on line del cine que nació después de la Revolución de los Claveles. Cooperativas como Cinequipa o Cinequanon documentaron desde el primer momento el tiempo nuevo con vigor militante y voluntad de intervención. El sindicato de los trabajadores de cine y televisión promovió la filmación de la histórica manifestación del 1 de mayo de 1974, primera después del 25 de abril, y firmó de forma colectiva As Armas e o Povo, en la que participó el brasileño Glauber Rocha como muestra de solidaridad internacional. La reforma agraria y la ocupación de tierras son el asunto central de Terra de Pão, Terra de Luta (José Nascimento, 1977) y A Lei da Terra (Grupo Zero, 1977), así como Colonia e Vilões (Leonel Brito, 1977), que analiza la secular explotación campesina en Madeira a través del ‘contrato de colonia’, equivalente a los foros en España. O Outro Teatro (A. de Macedo y M. Moura, 1977) retrata la lucha por la supervivencia de las compañías de teatro independiente que renovaron la escena cultural. Fascinante es el caso de José Diogo, que asesinó a su antiguo patrón, un autoritario y cruel latifundista del Alentejo. Su encierro preventivo desencadenó un gran movimiento de solidaridad y atención mediática que derivó en un juicio tumultuoso y en una simbólica absolución por parte de un ‘tribunal popular’, historia relatada en Liberdade para José Diogo (Luís Galvão Teles, 1976) con inequívoca simpatía ideológica.

Especial interés presenta la serie ‘Jornal Cinematográfico Nacional’, producida por el Instituto de Cinema Português entre 1975 y 1977 para su exhibición en salas como complemento a las sesiones y poco o nada vista desde entonces. Junto a los obligados acontecimientos políticos, los noticiarios dan cuenta de la autogestión de una fábrica de yogures, exponen la contaminación química del río Alviela o defienden el consumo de productos ‘kilómetro cero’, cuestiones que, cuarenta años después, no parecen haber perdido vigencia.

Martin Pawley. Artigo publicado no número 145, de xuño de 2020, da revista Caimán Cuadernos de Cine, no marco dunha reportaxe sobre a difusión en liña de filmes por parte de diversas filmotecas durante o confinamento pola pandemia.

sábado, 6 de xuño de 2020

Coñecermos hoxe para non chorarmos mañá

Ignorarmos a ciencia é un suicidio colectivo. É a ciencia a que leva anos alertándonos dos principais desafíos da humanidade: o desastre climático producido polo quecemento global, as diferentes formas de contaminación, a catastrófica perda de insectos que pon en perigo os ecosistemas, as pandemias presentes e futuras ou as (moi reais) ameazas do espazo exterior, desde os cometas e asteroides que poden achegarse á Terra ao potencial impacto das tormentas solares. É a ciencia, tamén, a que nalgúns casos formula solucións paliativas.

Apostar pola ciencia non é unha elección, é unha necesidade. E tamén é unha necesidade comunicar a ciencia. A sociedade precisa ter coñecementos científicos, as ferramentas básicas para facer un axeitado diagnóstico dos problemas, distinguir o que é prioritario do que non o é e comprender as consecuencias, a miúdo irreversíbeis, que a medio e longo prazo poden ter as decisións equivocadas. Para non lamentármonos mañá, é imprescindíbel estarmos informados hoxe.

Martin Pawley. Artigo escrito para o primeiro número do caderno "Aprender", suplemento de investigación e divulgación do Nós Diario coordinado por Susana Rois; 27 de maio de 2020.

luns, 1 de xuño de 2020

El día necesita la oscuridad de la noche

La contaminación lumínica afecta a la polinización de las flores aún después del amanecer.

* * *

A Ximo Baixeras, gracias.

Adaptado de Callum J. Macgregor et al
La polinización es un fabuloso ejemplo de la complejísima malla de relaciones que se teje en los ecosistemas. Complejísima, pero también muy delicada: cualquier alteración en las reglas del juego puede provocar graves desequilibrios, incluso allí donde menos se espera. El mes pasado hablamos de cómo la iluminación artificial pone en peligro la presencia de insectos polinizadores en espacios naturales durante la noche, pero lo cierto es que la amenaza de la contaminación lumínica se extiende también al día, por extraño que parezca.

Flores e insectos mantienen una estable relación de interés mutuo desde hace 135 millones de años. El néctar que producen las flores sirve de nutriente para los insectos, que encuentran en su busca el estímulo necesario para recoger el polen y transportarlo hasta otra flor. La cantidad de néctar que cada flor produce debe ser la suficiente para que al insecto le compense acercarse, pero no tanta como para colmar todas sus necesidades, pues el objetivo final es que tenga que pasear por otras flores y así pueda dejar la carga de polen en otra diferente, favoreciendo la reproducción vegetal con una mayor variabilidad genética y en consecuencia una mayor adaptabilidad. Las flores compiten unas con otras para captar polinizadores y, por supuesto, los polinizadores compiten entre sí para obtener su recompensa floral.

Una revisión de la literatura científica sobre el papel polinizador de las mariposas nocturnas, Pollination by nocturnal Lepidoptera, and the effects of light pollution: a review (Callum J. Macgregor et al., DOI:10.1111/een.12174), expuso de forma reveladora la asombrosa red de interacciones entre insectos y plantas, que recoge la imagen que acompaña este texto. Hay flores que son polinizadas únicamente durante el día, otras que son polinizadas solo por la noche y otras que reciben visitas durante los dos periodos. Estas últimas ofrecen un doble servicio de comida para sus visitantes diurnos y nocturnos, que son diferentes. En condiciones normales, o, para ser más preciso, en condiciones naturales no alteradas, hay clientes para los dos turnos. La introducción de luz artificial en una zona determinada recorta la actividad de los polinizadores nocturnos y las flores del lugar se quedan sin clientes. Su néctar no será consumido y quedará intacto para el turno de la mañana. Durante el día, la oferta de alimento superará la demanda: los insectos no necesitarán explorar tantas flores porque el néctar no recogido durante las horas de oscuridad satisface plenamente sus necesidades. Ese excedente les ahorra trabajo, pero también deja sin visitas a muchas flores, que ven así reducidas sus opciones de polinización y de reproducción; algunas plantas quedarán en inferioridad de condiciones. En la naturaleza no sobra nunca nada: cuando eliminamos cualquiera de los elementos de la red, alteramos el balance global. Acabar con la oscuridad tiene consecuencias ambientales también a plena luz.

Martin Pawley. Artigo publicado na sección «La noche es necesaria» da Revista Astronomía, nº 252, xuño de 2020. 

O pintor cego

Logo da primeira das moitas lecturas que merecerá O pintor cego (Kalandraka, 2020), o derradeiro libro que iniciaron como parella creativa Xabier P. DoCampo e Xosé Cobas, dou en pensar no moito que lle gustaría a Xabier Portrait de la jeune fille en feu de Céline Sciamma. Ambientado a finais do século XVIII, o filme trata dunha pintora, Marianne, que recibe a encarga de retratar unha muller antes do matrimonio concertado desta cun home que non coñece. A encomenda, que a obriga a desprazarse a un lugar illado na Bretaña, presenta unha dificultade adicional: a muller, Héloïse, non desexa ser retratada porque non quere casar, así que a pintora deberá facer o seu traballo en segredo, acompañala nos seus paseos diarios e pouco a pouco ir memorizando o seu rostro e o seu corpo. A película convértese axiña nun ensaio sobre a mirada, sobre a elaboración do obxecto artístico como construción dunha persoa que, para crealo, debe facelo seu, ver máis aló do superficial para achar a súa singularidade, para dar coa beleza. Por esa razón será destruída a primeira versión do cadro, non por unha cuestión de falta de oficio nin de técnica, senón porque non recolle a esencia da protagonista do mesmo, isto é, non estivo ben mirada. Despois diso, Héloïse accede finalmente a posar. Nun momento especialmente memorábel, Marianne enuncia os xestos, os tics, de Héloïse, e dille algo así como que os coñece ben porque para executar o seu traballo leva días esculcándoa con atención. Héloïse responde que, como modelo, ela tamén está a escrutar a pintora mentres traballa: a ollada sinala unha dirección con dous sentidos. O amor que nace entre as dúas mulleres é tamén o resultado dese descubrimento, o resultado de construír a imaxe da outra, do outro. Portrait de la jeune fille en feu é un filme belísimo, un deses no que non hai un plano que non sexa perfecto, cunha fotografía impresionante, máis unha vez, de Claire Mathon, co lume e as candeas deitando luz sobre a pel humana, sobre as paredes, sobre os vestidos. Un filme que non berra, no que se escoita o riscar do pincel contra o lenzo e o estralo das faíscas máis as voces de dúas actrices colosais, Noémie Merlant e Adèle Haenel. Podo imaxinar perfectamente a conversa que eu tería con Xabier sobre este filme. Podo imaxinarme con el, diante dun café nalgún bar do noso barrio da Coruña, debullando o filme igual que antes fixemos con The Tree of Life de Malick ou, o último de todos, Phantom Thread de Paul Thomas Anderson.


O pintor cego tamén é -na miña opinión, sobre todo- un ensaio sobre a mirada. A mirada da que nace a arte e a mirada da que nace o amor. O pintor do conto ten sona porque “é quen de tirar dos retratados a verdade do seu ser”. É quen de ver o que outros non ven, porque non miran abondo. O pintor debe facer un cadro dunha raíña e o primeiro día senta diante dela a contemplala durante horas. E igual o día seguinte, e os que veñen despois. Explícalle ao rei que non pode empezar a pintala até atinxir e facer súa a beleza da raíña. Antes dunha man destra, a arte precisa un cerebro que a inicie. O cadro debe existir primeiro na cabeza do pintor antes de empezar a distinguirse sobre a tea. Na súa feitura final, o retrato da raíña pode ter forma de música, mais iso é apenas a maneira na que se comunica aos demais: o retrato existiu primeiro na imaxinación do artista. O retrato é a impresión que da raíña quedou nel.

A morte prematura de Xabier fixo que o libro percorrera un camiño diferente das colaboracións anteriores entre o escritor e o ilustrador. Xabier e Cobas traballaban man con man, nunha influencia mutua permanente pola cal o texto ía dando forma ás imaxes mais estas facían logo que o texto cambiase. Desas idas e voltas naceron libros de inmensa fermosura, fitos da edición galega como Bolboretas, O libro das viaxes imaxinarias ou A illa de todas as illas. N’O pintor cego, o treito final do camiño Cobas houbo de percorrelo só. Partía dun texto xa moi sólido, mais non era posíbel o diálogo enriquecedor. Do desafío, aínda máis emocional ca artístico, agromou un froito prodixioso, coherente coa traxectoria previa. A grande cultura artística de Cobas converte O pintor cego nun fabuloso cóctel de referencias pictóricas, unhas explícitas (Arnold Böcklin), outras evidentes, a maioría máis sutís, desde o quattrocento italiano até Yves Klein e Luis Feito. Un colofón marabilloso a máis de trinta anos de fértil parzaría.

Martin Pawley