Vila
do Conde acolle cada mes de xullo un dos máis importantes festivais
europeos de cinema, o “Curtas”. As mellores curtametraxes do
mundo son o obxecto central dun certame que sempre mirou máis lonxe
para explorar a relación do cinema coa música e as artes plásticas.
Boa proba disto é dende 2005 a Galería Solar, habitada até o 25 de
setembro pola obra dos Joãos.
 |
| João Rui Guerra da Mata e João Pedro Rodrigues |
Dende a súa primeira edición en 1993, o
Curtas de Vila do Conde non
deixou de medrar até ser hoxe moito máis que un excelente festival de
cinema. Do Curtas naceron
programas formativos dirixidos a estudantes de
distintas idades, do preescolar ao
ensino superior; unha
axencia de distribución que difunde no mundo as curtametraxes portuguesas e unha
galería de arte, a
Solar, especializada na investigación das fronteiras
entre o cinema e outras manifestacións creativas. Un espazo de
experimentación, de diálogo entre as artes, coidadosamente concibido
para sacarlle o máximo partido ás instalacións que nel se presentan. A
Solar escapa da lóxica expositiva da “caixa branca” e a luz abundante
coa que os museos tradicionais maltratan o audiovisual; antes polo
contrario, o centro de Vila do Conde procura a escuridade necesaria para
garantir a calidade de proxección dos filmes. A harmoniosa integración
das pezas nas salas, que aproveita ás veces as singularidades da súa
arquitectura, favorece unha saudábel sensación de intimidade. En todos
estes anos, once xa, pasaron pola Solar creacións de colosos
contemporáneos coma Abbas Kiarostami ou Tsai Ming-Liang, mais sobre todo
moitos nomes de referencia do cinema experimental, coma Martin Arnold,
Peter Tscherkassky ou Ken Jacobs, e unha longa serie de grandes artistas
portugueses. Tamén un galego, Lois Patiño, que encheu a galería hai ano
e medio coa súa obra case íntegra no campo do cinema e as instalacións.
Se
a programación da Solar é sempre interesante, nótase especial atención
na mostra que abre cada ano en vésperas do Curtas e queda dispoñíbel até
o final do verán. É o caso en 2016 de
DO RIO DAS PÉROLAS AO AVE,
primeira exposición en Portugal dos cineastas
João Rui Guerra da Mata e
João Pedro Rodrigues, autores esenciais do noso tempo e figuras
habituais dos principais festivais do mundo. Así, a primeira longa do
João Pedro Rodrigues,
O fantasma, participou na sección oficial
competitiva de Venecia e as dúas seguintes,
Odete e
Morrer como um homem, estiveron en Cannes (Quincena dos Realizadores e Un Certain
Regard, respectivamente). O seu novo filme,
O ornitólogo, estrea agora
en Locarno, festival que xa acollera a concurso
A última vez que vi Macau, asinada conxuntamente con João Rui Guerra da Mata igual que todos
os filmes de temática “asiática” (
China China,
Alvorada Vermelha,
Mahjong e
Iec Long).
A Solar celebra case vinte anos de
traballo en solitario ou en parcería nun esforzo exemplar de adaptación
da súa fabulosa traxectoria fílmica ao espazo expositivo que ademais
integra con pleno sentido obra allea, as pinturas de João Gabriel
Pereira (Leiria, 1992). No atrio de entrada unha vitrina amosa unha
selección de cartaces nacionais e estranxeiros dos filmes de João Pedro e
João Rui; enfronte, o icónico traxe de látex que lucía o protagonista
n'
O fantasma vólvese aínda máis espectral e onírico. Unhas escaleiras de
baixada dan acceso á cave, coa música do himno nacional chinés a soar
de fondo. Na sala do soto atopamos unha pantalla cunha imaxe conxelada,
un rostro de muller. Unha folla escrita desvela o misterio da
instalación chamada
16-05-2014, ESTA OBRA É PASSÍVEL DE PROVOCAR UMA
EXPERIÊNCIA DESCONFORTÁVEL E EMOÇÕES NEGATIVAS NO PÚBLICO CHINÊS. A data
en cuestión é a da apertura da exposición
Onde é China, celebrada á vez
en Beijing e Lisboa para celebrar os trinta e cinco anos de relacións
diplomáticas entre Portugal e o xigante asiático. A curta
Alvorada
vermelha dos Joãos formaba parte da mostra, mais unha hora antes da
inauguración as autoridades chinesas
decidiron prohibir a proxección do filme, dando coma cómica xustificación iso da “experiência
desconfortável” para o público. Alguén pensou alá que era absurdo deixar
a sala baleira e optou por poñer unha imaxe en pausa, e esa é a idea
que reproducen na Solar nunha instalación que serve de alegación
satírica e contundente contra a estupidez da censura.
O
mellor está aínda por vir. A sala
IDENTIDADE NACIONAL xoga co
substantivo do título en múltiples niveis. Dunha banda está a “curta
galega” do João Pedro,
O corpo de Afonso, producida ao abeiro da
celebración de Guimarães coma capital europea da cultura en 2012, que
toma a forma dun casting de culturistas do noso país que puideran
encarnar ao primeiro Rei de Portugal e acaba por ser un retrato da crise
económica a través do que contan os homes entrevistados. Pendurada no
medio da sala, proxectando a súa sombra sobre a pantalla, unha réplica
da hipotética espada de Afonso Henriques empregada na rodaxe. O xogo co
mito fundacional portugués e a súa perversa apropiación pola ditadura
salazarista convive coa reflexión e ironía sobre os estereotipos de
xénero na compaña de obxectos tomados da longa
Morrer como um homem (a
máscara mortuoria da protagonista e dúas fotografías de gran formato). A
xenuína identidade (sexual, nacional) desafía as categorías pechadas
convencionais, entendidas demasiadas veces coma verdades reveladas e
inmutábeis, para cuestionalas con liberdade.
DUELO presenta
de maneira simultánea as primeiras curtametraxes en solitario dos
cineastas,
Parabéns! (1997), dirixida por João Pedro e protagonizada por
João Rui, e
O que arde cura (2012), do João Rui e co João Pedro coma
actor, unidas por un plano que se repite nas dúas, un exterior filmado
dende unha mesma xanela. Da superposición nace un resultado novo que
tamén dialoga sen nostalxia co paso do tempo e resoa en
HOJE É DÍA DE
FESTA, obra multicanal de nove pantallas que aproveita o material
filmado para
Parabéns.
PRAÇA DE ALVALADE é a orixinal disposición que
adoptaron para a curta
Manhã de Santo António, en proxección cenital
sobre unha mesa. O espectador, de pé, contempla o filme dende arriba,
quizais a perspectiva do santo patrón de Lisboa na praza do título, e
iso reforza o pouso fantástico da volta á casa coma zombis dos mozos e
mozas logo dunha noite de festa rachada.
ALVORADA VERMELHA, o festivo,
sanguento e imaxinativo retrato do mercado de Macau, pode verse en
pantalla grande dende as vellas butacas do cineclube do Porto.
Impresionante
é
CASTING #1: TELMO RICARDO MENESES, 13-02-1999, na miña opinión a
instalación máis valiosa da exposición. Unha cortina negra tapa a
entrada de luz e dá paso a un corredor en U; o camiño é tan escuro que
non vemos nada. Os ollos tardan uns minutos en afacerse á escuridade así
que avanzamos ás apalpadas até chegarmos a unha pequena sala cun
monitor. O que vemos e escoitamos é o primeiro casting dos moitos que
fixeron para o filme
O fantasma. O actor finalmente elixido foi o
primeiro que entrevistaron, Ricardo Meneses, e o que nos presentan os
Joãos é o material en bruto desa proba. Con precisión cirúrxica João Rui
fai preguntas que conducen ao Ricardo, naquela altura un mozo de 17
anos, a explicar de forma descarnada mais sen ánimo lacrimóxeno a súa
sufrida peripecia vital. Tiña problemas e marchou da casa familiar en
Foz Coa para os resolver; “viñen a Lisboa con vontade de vencer”, di,
mais chegou completamente á toa e acabou durmindo na rúa. Atopou
traballo “en bares, á noite”, nun coñecido local de ambiente gay, o
Finalmente. “Nunca roubei, nunca me droguei”, afirma con orgullo.
Nun
certo momento João Rui pídelle que represente dúas escenas do guión,
unha delas esíxelle quitar a roupa. Con certeza Ricardo Meneses non é
quen de imaxinar que clase de filme vai ser
O fantasma -fascinante e
incómodo, perturbador e doloroso, un relato desesperado da busca do
amor-; a súa mirada parece apuntar unha lixeira tristeza, mais retruca
axiña para insistir en que a próxima vez sairá mellor e que está
disposto a todo. A “vontade de vencer”, unha vez máis. Foi necesario dar
pasos na escuridade para enfrontarse, na intimidade, a estes
inesquecíbeis vinte e seis minutos que desarman e fan pensar.
Martin Pawley. Artigo publicado no semanario Sermos Galiza, número 207, con data 4 de agosto de 2016.
A electricidade
entrou devagar nas vidas da xente -moitas casas galegas aínda
agardarían bastantes décadas por ela- e penetrou na cultura popular. De
forma parecida, a mediados de século hai outro adxectivo que se introduce
no vocabulario común: “atómico”. E desta volta o entusiasmo é pouco,
máis ben todo o contrario, e non sen razón: a humanidade viulle as
orellas ao lobo coas bombas de Hiroshima e Nagasaki, a demostración
práctica e brutal do poder destrutor da enerxía atómica domesticada polo
equipo científico do proxecto Manhattan, unha etapa fascinante da
historia da ciencia apenas retratada no cinema.
