 |
| Book of Days (Meredith Monk, 1988) |
Xabier, irmao,
Nunca darías imaxinado as cousas que pasaron nos últimos oito anos. Empezando pola pandemia da COVID-19, aquel argumento de ciencia ficción distópica que se fixo realidade para parar o mundo. Non tendo persoas de risco na miña contorna, recoñezo que vivín aquela paréntese forzada con tranquilidade, mesmo con certa despreocupación, aceptando que había de pasar o que tivera que pasar, mais tamén coa curiosidade de saber cales serían as consecuencias daquela experiencia social global. Como por unha vez o tempo non faltaba, aproveitei para ver e rever filmes moi longos, Shoah de Claude Lanzmann, A Comuna de Peter Watkins, a saga Heimat de Edgar Reitz. Tamén os filmes que trataron dende os inicios a outra pandemia das nosas vidas, a SIDA, dende a obra mestra pioneira Buddies de Arthur J. Bressan Jr. até o impresionante relato sobre a estupidez destrutiva do fanatismo e a intolerancia que é Book of Days de Meredith Monk, unha das películas que teño por favoritas.
Faltábame inxenuidade para crer que despois daqueles meses de reclusión obrigatoria, daqueles meses para aprendermos e para pensarmos, ía emerxer espontaneamente unha sociedade mellor; mais estaba convencido de que aquel silencio e aquela calma, que mesmo nos fixeron redescubrir a fauna que segue aí, á volta das nosas vilas e cidades á espera de que lles deixemos sitio, podían servir para reflexionarmos sobre os estragos sociais e ambientais do noso modelo económico, sobre a destrución acelerada da natureza e da vida no planeta que nos acolle.
Non pasou tal. Dáme moita pena dicirche que o mundo de hoxe, o mundo que xa non coñeciches, é aínda peor, moito peor, que aquel de 2018 en que nos deixaches sós. Din as enquisas que agora no estado español de cada cinco veciñas e veciños, unha delas vota ou quere votar ultradereita. E si, sei que fascistas hóuboos sempre. Sei ben que a morte do ditador non os converteu a todos maxicamente en demócratas, esta tarde fáloche dende Vilalba onde aínda se lle manteñen honras a un dos membros máis ilustres da ditadura, e de feito este auditorio se chama como se chama. Mais o problema hoxe é que o fascismo exponse farruco e sen complexos para golsar os seus discursos de odio. Non é só cousa de aquí. A internacional do desprezo e a desigualdade foise estendendo dunha maneira estarrecedora. Nunca imaxinarías quen chegou a gobernar Brasil de 2019 a 2022. Nunca imaxinarías quen goberna hoxe Arxentina, ou quen goberna hoxe Chile, todos eles elixidos lexitimamente polo voto popular. Nunca imaxinarías quen e como goberna por segunda vez os Estados Unidos de América. Quen goberna Israel si o imaxinarías, porque é o mesmo.
Sei que sentirías un noxo infinito ao ver a diario na televisión a destrución consciente de Gaza por parte da barbarie sionista. Pola nosa incapacidade para poñerlle freo a un xenocidio retransmitido en tempo real. Para poñerlle freo ao que está pasando no Líbano e en Irán. A nosa incapacidade para ver e apoiar a loita activa e xusta do pobo saharauí, do pobo kurdo, de todas as nacións sen recoñecemento nin estado.
Vivimos nun momento histórico no que un presidente ameaza con destruír unha civilización enteira nunha noite e di tal cousa con fachenda, como se fose un motivo de satisfacción ese de ser quen de varrer un país en poucas horas. Que clase de cerebro constrúe esas frases?
É un tempo de barullo e confusión, de mensaxes crueis que se manifestan sen disimulo facendo que medre e medre a nosa tolerancia ante a brutalidade. Facendo que aceptemos que a vella orde morreu, que non hai límites para a desorde, que todo o mal que pode suceder, sucederá. O que non hai tanto nos doía e nos avergonzaba agora é apenas un ruídiño de fondo. Que maten crianzas aquí e acolá mentres pasamos unha tras outra as imaxes sen fin da pantalla do móbil. Vivimos incomunicados polas tecnoloxías da comunicación, pechados en burbullas de atención e desexo. O soma que imaxinou Aldous Huxley resultou ser a colección de imaxes e mensaxes banais que circulan a través das redes sociais e as plataformas de mensaxaría. O soma que consegue manternos durmidos mentres estamos espertos.
Onte á noite falei co mestre Salva Bará, o meu sensei. Como se rompe esta dinámica aniquiladora?, pregunteille. En última instancia, díxome, o que o explica todo, a chave das noces, é a falta de empatía. O desinterese por quen está enfronte, ou ao noso carón. O mal reside na ausencia de empatía, escribiu o psicólogo estadounidense Gustave Mark Gilbert logo de asistir aos xuízos de Nuremberg. É a ausencia de empatía a que lle permite á humanidade, ou á inhumanidade, asentar unha sociedade na escravitude, dar por bo un exterminio, consentir calquera forma de opresión (ou de prisión). Para loitar contra iso precisamos cultura, precisamos ciencia, precisamos, en suma, coñecemento, mais precisamos, sobre todo, cariño. Precisamos referentes que nos guíen nese camiño de recoñecemento e aceptación da diversidade, na recuperación das vellas palabras: solidariedade, igualdade, liberdade. Precisamos referentes como fuches ti, como foi o teu irmao Agustín, que nos aprendan a comprender e amar o mundo. A través dos vosos libros, aos que lles debemos máis coidado, da vosa palabra, das vosas inquebrantábeis conviccións, da vosa defensa do país e da lingua que nos fai país, da vosa defensa do ben común. Da vosa condición, como escribiu Manuel Bragado, de diamantes morais. Seguides facéndonos moita falta. Seguimos necesitándovos como compás, como faro ético e de dignidade.
O tempo fíxome oito anos máis vello e oito anos máis repunante. Acabóuseme a paciencia para a xente que só conxuga os verbos en primeira persoa do singular: eu son, eu quero, eu mando, eu teño, eu compro. Nesta altura da miña vida, as formas verbais que me interesan son as que levan implícito o pronome “nós”. As formas verbais que favorecen o diálogo e celebran as diferenzas porque delas nacen novas ideas, as que nos irmandan, as que non exclúen. Leamos. Pensemos. Falemos. Amemos.
Repitamos, xa que logo, esas palabras: solidariedade, igualdade, liberdade, empatía.
Martin Pawley. Texto lido o 11 de abril de 2026 na Polavila Docampo celebrada en Vilalba. Poden lerse neste mesmo blog as anotacións Grazas, mestre e Grazas, mestre (e 2) ou Eloxio da conversa.
