Figura icónica representativa do século XX e auténtica metáfora das prácticas artísticas e socioculturais de toda unha época, Andy Warhol (1928-1987) foi dono dunha prolífica e concentrada obra fílmica que cubriu con intensidade uns poucos anos –entre 1963 e 1968- para logo, atravesado polo momento simbólico e abrupto en que é gravemente ferido pola activista Valerie Solanas, abandoar este ámbito de creación. Se con posterioridade só dirixe Blue movie (Fuck), para moitos existe unha continuación do seu traballo na perspectiva e modos narrativos do seu patrocinado Paul Morrissey. Pero tal e como afirma Jonas Mekas, Warhol devén en produtor de títulos moi lonxe dos seus obxectivos e intereses, desmitificacións ou curiosidades sazonadas pola troupe caótica que conformaba “The Factory” que se deslizan polas lindes do xogo sobre códigos xenéricos tradicionais, unha proposta sen embargo mellor coñecida polo público e por boa parte das eséxeses ou estudos especializados.
O limitado coñecemento do cine de Warhol, marcado por apresurados ou inexistentes visionados –feito hoxe atenuado polas edicións videográficas-, a letanía repetitiva sobre obras apenas entrevistas como Empire, Eat ou Chelsea girls, así como a escasa bibliografía solvente elaborada sobre a súa obra filmica, son os puntos de partida sobre os que se traza a radical proposta que establece Alberte Pagán no libro A mirada impasíbel. Experto en cinema experimental, avalado por publicacións anteriores (Introducción aos clásicos do cinema experimental, 1999; Imaxes do soño en liberdade. O cinema de Eugenio Granell, 2003), firmante de suxestivos artigos (memorable o incluido no volume Dentro y fuera de Hollywood), Pagán é á vez un destacado cineasta, autor de obras como Os Waslala (2005), curta impregnada de elementos materialistas, e a lúcida aposta da longametraxe Bs. As. (2006), presente en prestixiosos festivais e pola que se filtra un elaborado esforzo que obtén significacións valiosas de termos como identidade ou non-lugar.
Cando Eduardo Arroyo, Gilles Aillaud e Antonin Recalcati perpetran en 1965 o célebre asasinato pictórico de Duchamp Vivre et laisser mourir, ou la fin tragique de Marcel Duchamp, no cadro, un dos admiradores que aparece amortallando o cadáver de Duchamp é Warhol. Duchamp, protagonista dun dos seus retratos (Screen tests), atribuía a Warhol un interese conceptual. Pagán amplía esa dimensión sitúando o insólito (e esencial) da súa aproximación nunha premisa: o estudo da materia artística (fílmica) se antepón ás interpretacións de raíces conceptuais habituais nos achegamentos ao autor. O libro sinala ademais a incidencia sociocultural e artística do cine de Warhol, os ascendentes, fontes, estruturas, épocas e estilos (hai varios Warhol), de modo que a precisión e exhaustividade na análise de películas concretas permiten con claridade e afán divulgativo observar os achádegos e elementos que se van introducindo no seu cine.
A escisión que se establece na filmografía de Warhol organiza o texto de modo elocuente: o corte se produce a través de compoñentes formais, estratexias da singular escritura fílmica do artista estadounidense que descartan criterios cronolóxicos e facilitan unha comprensión por fases da súa traxectoria. Nesta primeira das dúas partes previstas estuda a articulación significante do autor nos títulos onde a “mirada impasíbel” se amosa como decisión expresiva: o cuestionamento de toda representación tradicional; a planificación estática; as unidades de duración (a bobina) e o propio concepto de duración como elemento que articula a proposta (Empire, Sleep); a vindicación de encadres fermosos, ben elaborados e coidados; o rigor por enriba do aparente azar ou determinismo; o serialismo e a repetición (en paralelo á súa labor pictórica); a fisicidade palpable como resultado; o potencial das dimensións espacio-temporais.
A inserción da obra de Warhol nun momento histórico, os anos 60-70, no que evolucionan obras extremas tan versátiles como as de Snow, Mekas, Conner, Le Grice, Jacobs ou Brackhage, lonxe de servir de refuxio contextual ou histórico, permite resaltar a súa singularidade e riqueza visual. A progresión do seu produtivo arsenal de recursos, baseada na investigación, a renovación e evolución do tecido expresivo nun proceso semellante ao da propia Historia do cine, cun proveito in crescendo da montaxe que o afasta progresivamente do modelo de representación primitivo, aparece como orixe de prácticas materialistas e estruturais, mesmo anticipa o cine de xentes como Frampton ou parte da produción do austriaco Peter Kubelka.
Cheo de paixón e erudición, eficaz, instructivo, moi próximo ao lector interesado, o estudo aparece publicado por Edicións Positivas, selo independente que ten editado títulos de estirpe fílmica (Bresson, Pasolini) e avala a futura segunda parte da análise de Pagán, esa “mirada inqueda” de Warhol froito da madurez expresiva pola que aflorará un cine máis aberto e dinámico, preto en ocasións do relato narrativo e que virá a pechar esta satisfactoria recuperación do Warhol cineasta revolucionario.
José Manuel Sande. Crítica do libro "A mirada impasíbel. As películas de Andy Warhol. Primeira parte", editado por Positivas en 2007.
